षट्सन्दर्भ
Sandarbha Six — Prīti: Love as the Goal6.61.1जीव गोस्वामी
1029 / 1405
Linux
पन्ने पलटें
षट्सन्दर्भ · 6.61.1
॥
देवनागरी

तद् एवं भगवत्प्रीतेर् एव परमपुरुषार्थता स्थापिता । अथ तस्याः स्वरूपलक्षणं श्रीविष्णुपुराणे प्रह्लादेनातिदेशद्वारा दर्शितम्— या प्रीतिर् अविवेकानां विषयेष्व् अनपायिनी । त्वाम् अनुस्मरतः सा मे हृदयान् नापसर्पतु ॥ इति । या यल्लक्षणा, सा तल्लक्षणा इत्य् अर्थः । न तु या सैवेति वक्ष्यमाणलक्षणैक्यात्, तथापि पूर्वस्या मायाशक्तिवृत्तिमयत्वेन, उत्तरस्याः स्वरूपशक्तिमयत्वेन भेदात् । एतद् उक्तं भवति—प्रीतिशब्देन खलु मुत्प्रमोदहर्षानन्दादिपर्यायं सुखम् उच्यते । भावहार्दसौहृदादिपर्याया प्रियता चोच्यते । तत्र उल्लासात्मको ज्ञानविशेषः सुखम् । तथा विषयानुकूल्यात्मकस् तदानुकूल्यानुगततत्स्पृहातदनुभवहेतुकोल्लासमयज्ञानविशेषः प्रियता । अत एवास्यां सुखत्वेऽपि पूर्वतो वैशिष्ट्यम् । तयोः प्रतियोगिणौ च क्रमेण दुःखद्वेषौ । अतः सुखस्य उल्लासमात्रात्मकत्वाद् आश्रय एव विद्यते, न तु विषयः । एवं तत्प्रतियोगिनो दुःखस्य च । प्रियतायास् त्व् आनुकूल्यस्पृहात्मकत्वाद् विषयश् च विद्यते, एवं प्रातिकूल्यात्मकस्य तत्प्रतियोगिनो द्वेषस्य च । तत्र सुखदुःखयोर् आश्रयौ सुष्ठुदुष्टकर्माणौ जीवौ । प्रियताद्वेषयोर् आश्रयौ प्रीयमाणद्विषन्तौ, विषयौ च तत्प्रियद्वेष्यौ । तत्र प्रीत्यर्थानां क्रियाणां विषयस्याधिकरणत्वम् एव दीप्त्यर्थवत्, द्वेषार्थानां तु विषयस्य कर्मत्वं हन्त्यर्थवत् । एतद् उक्तं भवति—कर्तुर् ईप्सिततमं खलु कर्म । ईप्सिततमत्वं च या क्रियारभ्यते, साक्षात् तयैव साधयितुम् इष्टतमत्वम् । साधनं चोत्पाद्यत्वेन, विकार्यत्वेन, संस्कार्यत्वेन, प्राप्यत्वेन च सम्पादनम् इति चतुर्विधम् । तस्माद् अन्तर्भूतण्यर्थो यो धातुः, स एव सकर्मकः स्यात्, नान्यः । यथा घटं करोतीत्य् उक्ते घट उत्पद्यते तम् उत्पादयतीति गम्यते । तण्डुलं पचतीति तण्डुलो विक्लिद्यति तं विक्लेदयतीत्यादि । सत्तादीप्त्यादीनां तु न तादृशत्वं गम्यत इत्य् अकर्मकत्वम् एवेति । न च प्रीतेर् ज्ञानरूपत्वेन सकर्मकत्वम् आशङ्क्यं, चेततिप्रभृतीनां तद्विनाभावदर्शनात् । अतो ब्रह्मज्ञानवद् भूतरूपोऽयम् अर्थो, न च यज्ञादिज्ञानवद् भव्यरूपो विधिसापेक्ष इति सिद्धम् । तद् एवं प्रीतिशब्दस्य सुखपर्यायत्वे प्रियतापर्यायत्वे च स्थिते, या प्रीतिर् अविवेकानाम् इत्य् अत्र तूत्तरत्रत्वम् एव स्पष्टम्, न पूर्वत्वम् । पूर्वत्वे सति विषयेष्व् अनुभूयमानेषु या प्रीतिः सुखम् इत्य् अर्थः, उत्तरत्वे तु विषयेषु या प्रीतिः प्रियतेत्य् अर्थः । ततश् चानुभूयमानेष्व् इत्य् अध्याहारकल्पनया क्लिष्टा प्रतिपत्तिर् इति । तद् एवं पुत्रादिविषयकप्रीतेस् तदानुकूल्याद्यात्मकत्वेन भगवत्प्रीतेर् अपि तथाभूतत्वेन समानलक्षणत्वम् एव । तत्र पूर्वस्या मायाशक्तिवृत्तिमयत्वम् इच्छा द्वेषः सुखं दुःखम् इत्यादिना श्रीगीतोपनिषदादौ व्यक्तम् अस्ति । उत्तरस्यास् तु स्वरूपशक्तिवृत्तिमयत्वम् अन्तिके दर्शयिष्यामः । तस्मात् साधु व्याख्यातं या यल्लक्षणा सा तल्लक्षणा इति । इयम् एव भगवत्प्रीतिर् भक्तिशब्देनाप्य् उच्यते परमेश्वरनिष्ठत्वात् पित्रादिगुरुविषयकप्रीतिवत् । अत एव तदव्यवहितपूर्वपद्ये भक्तिशब्देनैवो पादाय प्रार्थितासौ—नाथ योनिसहस्रेषु इत्यादौ । अत्र या प्रार्थिता, सैव हि स्वरूपनिर्देशपूर्वकम् उत्तरश्लोकेन या प्रीतिर् इत्यादिना विविच्य प्रार्थिता । अत एव न पौनरुक्त्यम् अपि । अतो द्वयोर् ऐक्याद् एव श्रीमत्परमेश्वरेणाप्य् अनुगृह्णता तयोर् एकयोक्त्यैवानुभाषितम्—भक्तिर् मयि तवास्त्य् एव भूयोऽप्य् एवं भविष्यति इति । तयोर् भेदे तु तद्वत् प्रीतिर् अप्य् अनुभाष्येत ।

लिप्यंतरण (IAST)

tad evaṁ bhagavat-prīter eva parama-puruṣārthatā sthāpitā | atha tasyāḥ svarūpa-lakṣaṇaṁ śrī-viṣṇu-purāṇe prahlādenātideśa-dvārā darśitam— yā prītir avivekānāṁ viṣayeṣv anapāyinī | tvām anusmarataḥ sā me hṛdayān nāpasarpatu || iti | yā yal-lakṣaṇā, sā tal-lakṣaṇā ity arthaḥ | na tu yā saiveti vakṣyamāṇa-lakṣaṇaikyāt, tathāpi pūrvasyā māyā-śakti-vṛttimayatvena, uttarasyāḥ svarūpa-śakti-mayatvena bhedāt | etad uktaṁ bhavati—prīti-śabdena khalu mut-pramoda-harṣānandādi-paryāyaṁ sukham ucyate | bhāva-hārda-sauhṛdādi-paryāyā priyatā cocyate | tatra ullāsātmako jñāna-viśeṣaḥ sukham | tathā viṣayānukūlyātmakas tad-ānukūlyānugata-tat-spṛhā-tad-anubhava-hetukollāsa-maya-jñāna-viśeṣaḥ priyatā | ata evāsyāṁ sukhatve'pi pūrvato vaiśiṣṭyam | tayoḥ pratiyogiṇau ca krameṇa duḥkha-dveṣau | ataḥ sukhasya ullāsa-mātrātmakatvād āśraya eva vidyate, na tu viṣayaḥ | evaṁ tat-pratiyogino duḥkhasya ca | priyatāyās tv ānukūlya-spṛhātmakatvād viṣayaś ca vidyate, evaṁ prātikūlyātmakasya tat-pratiyogino dveṣasya ca | tatra sukha-duḥkhayor āśrayau suṣṭhu-duṣṭa-karmāṇau jīvau | priyatā-dveṣayor āśrayau prīyamāṇa-dviṣantau, viṣayau ca tat-priya-dveṣyau | tatra prīty-arthānāṁ kriyāṇāṁ viṣayasyādhikaraṇatvam eva dīpty-arthavat, dveṣārthānāṁ tu viṣayasya karmatvaṁ hanty-arthavat | etad uktaṁ bhavati—kartur īpsitatamaṁ khalu karma | īpsitatamatvaṁ ca yā kriyārabhyate, sākṣāt tayaiva sādhayitum iṣṭatamatvam | sādhanaṁ cotpādyatvena, vikāryatvena, saṁskāryatvena, prāpyatvena ca sampādanam iti catur-vidham | tasmād antar-bhūta-ṇy-artho yo dhātuḥ, sa eva sa-karmakaḥ syāt, nānyaḥ | yathā ghaṭaṁ karotīty ukte ghaṭa utpadyate tam utpādayatīti gamyate | taṇḍulaṁ pacatīti taṇḍulo viklidyati taṁ vikledayatīty-ādi | sattā-dīpty-ādīnāṁ tu na tādṛśatvaṁ gamyata ity akarmakatvam eveti | na ca prīter jñāna-rūpatvena sakarmakatvam āśaṅkyaṁ, cetati-prabhṛtīnāṁ tad-vinābhāva-darśanāt | ato brahma-jñānavad bhūta-rūpo'yam artho, na ca yajñādi-jñānavad bhavya-rūpo vidhi-sāpekṣa iti siddham | tad evaṁ prīti-śabdasya sukha-paryāyatve priyatā-paryāyatve ca sthite, yā prītir avivekānām ity atra tūttaratratvam eva spaṣṭam, na pūrvatvam | pūrvatve sati viṣayeṣv anubhūyamāneṣu yā prītiḥ sukham ity arthaḥ, uttaratve tu viṣayeṣu yā prītiḥ priyatety arthaḥ | tataś cānubhūyamāneṣv ity adhyāhāra-kalpanayā kliṣṭā pratipattir iti | tad evaṁ putrādi-viṣayaka-prītes tad-ānukūlyādy-ātmakatvena bhagavat-prīter api tathā-bhūtatvena samāna-lakṣaṇatvam eva | tatra pūrvasyā māyā-śakti-vṛttimayatvam icchā dveṣaḥ sukhaṁ duḥkham ity-ādinā śrī-gītopaniṣad-ādau vyaktam asti | uttarasyās tu svarūpa-śakti-vṛttimayatvam antike darśayiṣyāmaḥ | tasmāt sādhu vyākhyātaṁ yā yal-lakṣaṇā sā tal-lakṣaṇā iti | iyam eva bhagavat-prītir bhakti-śabdenāpy ucyate parameśvara-niṣṭhatvāt pitrādi-guru-viṣayaka-prītivat | ata eva tad-avyavahita-pūrva-padye bhakti-śabdenaivo pādāya prārthitāsau—nātha yoni-sahasreṣu ity-ādau | atra yā prārthitā, saiva hi svarūpa-nirdeśa-pūrvakam uttara-ślokena yā prītir ity-ādinā vivicya prārthitā | ata eva na paunaruktyam api | ato dvayor aikyād eva śrīmat-parameśvareṇāpy anugṛhṇatā tayor ekayoktyaivānubhāṣitam—bhaktir mayi tavāsty eva bhūyo'py evaṁ bhaviṣyati iti | tayor bhede tu tadvat prītir apy anubhāṣyeta |

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
तद्tadТак,
एवंevaṁитак,
भगवत्bhagavatБхагавану
प्रीतेर्prīterлюбви
एवevaименно
परमparamaвысшею
पुरुषार्थताpuruṣārthatāцелью человека бытие
स्थापिताsthāpitāустановлено.
अथathaТеперь
तस्याःtasyāḥеё
स्वरूपsvarūpaсобственного облика
लक्षणंlakṣaṇaṁпризнак
श्रीśrīв шри
विष्णुviṣṇuВишну-
पुराणेpurāṇeпуране
प्रह्लादेनातिदेशprahlādenātideśaПрахладою переноса
द्वाराdvārāдверью
दर्शितम्darśitamпоказан:
याyā«какая
प्रीतिर्prītirлюбовь
अविवेकानांavivekānāṁу неразличающих
विषयेष्व्viṣayeṣvк предметам,
अनपायिनीanapāyinīнеотступная, —
त्वाम्tvāmтебя
अनुस्मरतःanusmarataḥпомнящего
साsāона
मेmeу меня
हृदयान्hṛdayānиз сердца
नापसर्पतुnāpasarpatuда не ускользнёт»
इतिitiтак.
याyā«Какая»
यल्yalкакой
लक्षणाlakṣaṇāпризнак имеющая,
साsāта
तल्talтот
लक्षणाlakṣaṇāпризнак имеющая —
इत्य्ityтаков
अर्थःarthaḥсмысл.
नnaНе
तुtuже
याyā«какая,
सैवेतिsaivetiона же» — так,
वक्ष्यमाणvakṣyamāṇaдалее сказанного
लक्षणैक्यात्lakṣaṇaikyātпризнака единством,
तथापिtathāpiвсё же
पूर्वस्याpūrvasyāпервой
मायाmāyāмайи
शक्तिśaktiсилы
वृत्तिमयत्वेनvṛttimayatvenaдеятельностью полнотою,
उत्तरस्याःuttarasyāḥвторой
स्वरूपsvarūpaсобственного облика
शक्तिśaktiсилою
मयत्वेनmayatvenaполнотою
भेदात्bhedātразличием.
एतद्etadЭто
उक्तंuktaṁсказанным
भवतिbhavatiбывает.
प्रीतिprīti«Прити»
शब्देनśabdenaсловом
खलुkhaluведь
मुत्mut«мут»,
प्रमोदpramoda«прамода»,
हर्षानन्दादिharṣānandādi«харша», «ананда» и прочим
पर्यायंparyāyaṁсинонимичная
सुखम्sukhamрадость
उच्यतेucyateназывается.
भावbhāva«Бхава»,
हार्दhārda«харда»,
सौहृदादिsauhṛdādi«саухрида» и прочим
पर्यायाparyāyāсинонимичная
प्रियताpriyatāдорогость
चोच्यतेcocyateже называется.
तत्रtatraТам
उल्लासात्मकोullāsātmakoликование сутью имеющее
ज्ञानjñānaзнание
विशेषःviśeṣaḥособое —
सुखम्sukhamрадость.
तथाtathāТак же
विषयानुकूल्यात्मकस्viṣayānukūlyātmakasпредмету благосклонность сутью имеющее,
तद्tadтой
आनुकूल्यानुगतānukūlyānugataблагосклонностью сопровождаемых
तत्tatк нему
स्पृहाspṛhāвлечения,
तद्tadего
अनुभवanubhavaпереживания
हेतुकोल्लासhetukollāsaпричиною имеющим ликованием
मयmayaполное
ज्ञानjñānaзнание
विशेषःviśeṣaḥособое —
प्रियताpriyatāдорогость.
अतataОттого
एवास्यांevāsyāṁже в ней,
सुखत्वेऽपिsukhatve'piрадостности при,
पूर्वतोpūrvatoпрежней
वैशिष्ट्यम्vaiśiṣṭyamособость.
तयोःtayoḥИх двоих
प्रतियोगिणौpratiyogiṇauпротивочлены
चcaже
क्रमेणkrameṇaпо порядку —
दुःखduḥkhaстрадание
द्वेषौdveṣauи ненависть.
अतःataḥОттого
सुखस्यsukhasyaу радости,
उल्लासullāsaликованием
मात्रात्मकत्वाद्mātrātmakatvādодним лишь сутью бытием,
आश्रयāśrayaопора
एवevaлишь
विद्यतेvidyateимеется,
नnaне
तुtuже
विषयःviṣayaḥпредмет.
एवंevaṁТак
तत्tatеё
प्रतियोगिनोpratiyoginoпротивочлена,
दुःखस्यduḥkhasyaстрадания,
चcaже.
प्रियतायास्priyatāyāsУ дорогости
त्व्tvже,
आनुकूल्यānukūlyaблагосклонности
स्पृहात्मकत्वाद्spṛhātmakatvādвлечение сутью бытием,
विषयश्viṣayaśпредмет
चcaже
विद्यतेvidyateимеется;
एवंevaṁтак
प्रातिकूल्यात्मकस्यprātikūlyātmakasyaвраждебность сутью имеющего
तत्tatеё
प्रतियोगिनोpratiyoginoпротивочлена,
द्वेषस्यdveṣasyaненависти,
चcaже.
तत्रtatraТам
सुखsukhaрадости
दुःखयोर्duḥkhayorи страдания
आश्रयौāśrayauопоры —
सुष्ठुsuṣṭhuблагое
दुष्टduṣṭaи дурное
कर्माणौkarmāṇauдеяние имеющие
जीवौjīvauдве дживы.
प्रियताpriyatāДорогости
द्वेषयोर्dveṣayorи ненависти
आश्रयौāśrayauопоры —
प्रीयमाणprīyamāṇaлюбящий
द्विषन्तौdviṣantauи ненавидящий,
विषयौviṣayauпредметы
चcaже —
तत्tatим
प्रियpriyaдорогой
द्वेष्यौdveṣyauи ненавидимый.
तत्रtatraТам
प्रीत्य्prītyлюбви
अर्थानांarthānāṁзначение имеющих
क्रियाणांkriyāṇāṁу глаголов
विषयस्याधिकरणत्वम्viṣayasyādhikaraṇatvamпредмета местом бытие
एवevaименно,
दीप्त्य्dīptyсияния
अर्थवत्arthavatзначение имеющим подобно;
द्वेषार्थानांdveṣārthānāṁу ненависти значение имеющих
तुtuже
विषयस्यviṣayasyaпредмета
कर्मत्वंkarmatvaṁдополнением бытие,
हन्त्य्hantyубиения
अर्थवत्arthavatзначение имеющим подобно.
एतद्etadЭто
उक्तंuktaṁсказанным
भवतिbhavatiбывает.
कर्तुर्karturДеятеля
ईप्सिततमंīpsitatamaṁжеланнейшее
खलुkhaluведь —
कर्मkarmaдополнение.
ईप्सिततमत्वंīpsitatamatvaṁЖеланнейшесть
चcaже —
याyāкакое
क्रियारभ्यतेkriyārabhyateдействие начинается,
साक्षात्sākṣātпрямо
तयैवtayaivaим же
साधयितुम्sādhayitumсовершить
इष्टतमत्वम्iṣṭatamatvamжеланнейшесть.
साधनंsādhanaṁСовершение
चोत्पाद्यत्वेनcotpādyatvenaже порождаемостью,
विकार्यत्वेनvikāryatvenaвидоизменяемостью,
संस्कार्यत्वेनsaṁskāryatvenaобрабатываемостью,
प्राप्यत्वेनprāpyatvenaдостигаемостью
चcaже
सम्पादनम्sampādanamисполнение —
इतिitiтак
चतुर्caturчетырёх
विधम्vidhamвидов.
तस्माद्tasmādПотому
अन्तर्antarвнутрь
भूतbhūtaвошедшее
ण्य्ṇy«ни»-
अर्थोarthoзначение имеющий
योyoкоторый
धातुःdhātuḥкорень, —
सsaон
एवevaименно
सsaс
कर्मकःkarmakaḥдополнением
स्यात्syātда будет,
नान्यःnānyaḥне иной.
यथाyathāКак
घटंghaṭaṁ«горшок
करोतीत्य्karotītyделает» — так
उक्तेukteпри сказанном
घटghaṭaгоршок
उत्पद्यतेutpadyateвозникает,
तम्tamего
उत्पादयतीतिutpādayatītiпорождает — так
गम्यतेgamyateпостигается.
तण्डुलंtaṇḍulaṁ«Рис
पचतीतिpacatītiварит» — так:
तण्डुलोtaṇḍuloрис
विक्लिद्यतिviklidyatiразмягчается,
तंtaṁего
विक्लेदयतीत्य्vikledayatītyразмягчает — так
आदिādiи прочее.
सत्ताsattāУ бытия,
दीप्त्य्dīptyсияния
आदीनांādīnāṁи прочих
तुtuже
नnaне
तादृशत्वंtādṛśatvaṁтаковость
गम्यतgamyataпостигается —
इत्य्ityтак
अकर्मकत्वम्akarmakatvamбездополнительность
एवेतिevetiименно — так.
नnaИ не
चcaже
प्रीतेर्prīterу любви,
ज्ञानjñānaзнанием
रूपत्वेनrūpatvenaобликом бытием,
सकर्मकत्वम्sakarmakatvamс дополнением бытие
आशङ्क्यंāśaṅkyaṁда будет заподозрено:
चेततिcetati«четати»
प्रभृतीनांprabhṛtīnāṁи прочих
तद्tadтого
विनाभावvinābhāvaбез бытия
दर्शनात्darśanātусмотрением.
अतोatoОттого
ब्रह्मbrahmaБрахмана
ज्ञानवद्jñānavadзнанию подобно
भूतbhūtaставшим
रूपोऽयम्rūpo'yamобликом это
अर्थोarthoдело,
नnaне
चcaи
यज्ञादिyajñādiжертвы и прочего
ज्ञानवद्jñānavadзнанию подобно
भव्यbhavyaбудущим
रूपोrūpoобликом,
विधिvidhiпредписания
सापेक्षsāpekṣaтребующее —
इतिitiтак
सिद्धम्siddhamустановлено.
तद्tadТак,
एवंevaṁитак,
प्रीतिprīti«прити»
शब्दस्यśabdasyaслова
सुखsukhaрадости
पर्यायत्वेparyāyatveсинонимичности
प्रियताpriyatāи дорогости
पर्यायत्वेparyāyatveсинонимичности
चcaже
स्थितेsthiteустановленных сущих,
याyā«какая
प्रीतिर्prītirлюбовь
अविवेकानाम्avivekānāmу неразличающих»
इत्य्ityтак
अत्रatraздесь
तूत्तरत्रत्वम्tūttaratratvamже второе
एवevaименно
स्पष्टम्spaṣṭamясно,
नnaне
पूर्वत्वम्pūrvatvamпервое.
पूर्वत्वेpūrvatveПри первом
सतिsatiсущем,
विषयेष्व्viṣayeṣvв предметах
अनुभूयमानेषुanubhūyamāneṣuпереживаемых
याyāкакая
प्रीतिःprītiḥлюбовь —
सुखम्sukhamрадость —
इत्य्ityтаков
अर्थःarthaḥсмысл;
उत्तरत्वेuttaratveпри втором
तुtuже —
विषयेषुviṣayeṣuк предметам
याyāкакая
प्रीतिःprītiḥлюбовь —
प्रियतेत्य्priyatetyдорогость — таков
अर्थःarthaḥсмысл.
ततश्tataśОттого
चानुभूयमानेष्व्cānubhūyamāneṣvже «в переживаемых» —
इत्य्ityтак
अध्याहारadhyāhāraподразумевания
कल्पनयाkalpanayāизмышлением
क्लिष्टाkliṣṭāнатянутое
प्रतिपत्तिर्pratipattirпонимание —
इतिitiтак.
तद्tadТак,
एवंevaṁитак,
पुत्रादिputrādiсына и прочих
विषयकviṣayakaпредметом имеющей
प्रीतेस्prītesлюбви,
तद्tadим
आनुकूल्याद्य्ānukūlyādyблагосклонность и прочее
आत्मकत्वेनātmakatvenaсутью имеющей,
भगवत्bhagavatБхагавану
प्रीतेर्prīterлюбви
अपिapiтакже
तथाtathāтаковою
भूतत्वेनbhūtatvenaставшей бытием,
समानsamānaодинаковый
लक्षणत्वम्lakṣaṇatvamпризнак имение
एवevaименно.
तत्रtatraТам
पूर्वस्याpūrvasyāпервой
मायाmāyāмайи
शक्तिśaktiсилы
वृत्तिमयत्वम्vṛttimayatvamдеятельностью полнота —
इच्छाicchā«желание,
द्वेषःdveṣaḥненависть,
सुखंsukhaṁрадость,
दुःखम्duḥkhamстрадание»
इत्य्ityтак
आदिनाādināи далее —
श्रीśrīв шри
गीतोपनिषद्gītopaniṣadГита-упанишаде
आदौādauи прочих
व्यक्तम्vyaktamявна
अस्तिastiесть.
उत्तरस्यास्uttarasyāsВторой
तुtuже
स्वरूपsvarūpaсобственного облика
शक्तिśaktiсилы
वृत्तिमयत्वम्vṛttimayatvamдеятельностью полноту
अन्तिकेantikeпоблизости
दर्शयिष्यामःdarśayiṣyāmaḥпокажем.
तस्मात्tasmātПотому
साधुsādhuхорошо
व्याख्यातंvyākhyātaṁистолковано
याyā«какая
यल्yalкакой
लक्षणाlakṣaṇāпризнак имеющая,
साsāта
तल्talтот
लक्षणाlakṣaṇāпризнак имеющая» —
इतिitiтак.
इयम्iyamЭта
एवevaже
भगवत्bhagavatБхагавану
प्रीतिर्prītirлюбовь
भक्तिbhakti«бхакти»
शब्देनाप्य्śabdenāpyсловом также
उच्यतेucyateназывается,
परमेश्वरparameśvaraк высшему Владыке
निष्ठत्वात्niṣṭhatvātобращённостью,
पित्रादिpitrādiк отцу и прочим,
गुरुguruк гуру
विषयकviṣayakaпредметом имеющей
प्रीतिवत्prītivatлюбви подобно.
अतataОттого
एवevaже
तद्tadему
अव्यवहितavyavahitaнепосредственно
पूर्वpūrvaпредшествующем
पद्येpadyeв стихе
भक्तिbhakti«бхакти»
शब्देनैवोśabdenaivoсловом же
पादायpādāyaвзяв,
प्रार्थितासौprārthitāsauиспрошена она:
नाथnātha«о Владыка,
योनिyoniлон
सहस्रेषुsahasreṣuв тысячах»
इत्य्ityтак
आदौādauи далее.
अत्रatraЗдесь
याyāкакая
प्रार्थिताprārthitāиспрошена,
सैवsaivaона же
हिhiведь,
स्वरूपsvarūpaоблика
निर्देशnirdeśaуказанием
पूर्वकम्pūrvakamпредваряемая,
उत्तरuttaraпоследующим
श्लोकेनślokenaстихом,
याyā«какая
प्रीतिर्prītirлюбовь»
इत्य्ityтак
आदिनाādināи далее,
विविच्यvivicyaразличив,
प्रार्थिताprārthitāиспрошена.
अतataОттого
एवevaже
नnaне
पौनरुक्त्यम्paunaruktyamповтор
अपिapiтакже.
अतोatoОттого,
द्वयोर्dvayorдвоих
ऐक्याद्aikyādединством
एवevaименно,
श्रीमत्śrīmatшримат
परमेश्वरेणाप्य्parameśvareṇāpyвысшим Владыкою также,
अनुगृह्णताanugṛhṇatāмилующим,
तयोर्tayorих двоих
एकयोक्त्यैवानुभाषितम्ekayoktyaivānubhāṣitamодним речением же отвечено:
भक्तिर्bhaktir«бхакти
मयिmayiко мне
तवास्त्य्tavāstyу тебя есть
एवevaименно,
भूयोऽप्य्bhūyo'pyснова также
एवंevaṁтак
भविष्यतिbhaviṣyatiбудет»
इतिitiтак.
तयोर्tayorИх двоих
भेदेbhedeпри различии
तुtuже
तद्वत्tadvatтак же
प्रीतिर्prītirлюбовь
अप्य्apyтакже
अनुभाष्येतanubhāṣyetaбыла бы отвечена.
अनुवाद

Итак, установлено, что высшая цель человека — именно любовь к Бхагавану. Теперь признак её собственного облика показан в шри Вишну-пуране Прахладою через перенос: «Та неотступная любовь, что у неразличающих — к предметам, да не ускользнёт она из сердца моего, помнящего тебя». Смысл: какой признак у той, такой и у этой. А не «та, которая, она же и есть» — ибо признак, который будет назван, у них един, и всё же они различны: первая полна деятельности силы майи, вторая — силы собственного облика.\n\nСказано этим вот что. Словом «прити» называется радость, синонимичная словам «мут», «прамода», «харша», «ананда» и прочим; и называется дорогость, синонимичная словам «бхава», «харда», «саухрида» и прочим. Из них радость есть особое знание, суть которого ликование; а дорогость есть особое знание, суть которого благосклонность к предмету, полное ликования, причина которого — сопровождающие эту благосклонность влечение к нему и его переживание. Оттого в ней, при всей её радостности, есть особость перед первою. Противочлены их двоих, по порядку, — страдание и ненависть.\n\nОттого у радости, суть которой одно лишь ликование, есть только опора, но нет предмета; так же и у её противочлена, страдания. А у дорогости, суть которой влечение по благосклонности, есть и предмет; так же и у её противочлена, ненависти, суть которой враждебность. Опоры радости и страдания — две дживы, с благим и дурным деянием; опоры дорогости и ненависти — любящий и ненавидящий, а предметы — дорогой им и ненавидимый ими.\n\nИ у глаголов со значением любви предмет стоит именно как место — как у глаголов со значением сияния; а у глаголов со значением ненависти предмет стоит как дополнение — как у глаголов со значением убиения. Сказано этим вот что. Дополнение — это желаннейшее для деятеля; а желаннейшесть есть то, что желаннее всего совершить прямо тем самым действием, которое начинается. Совершение же четырёх видов: исполнение через порождение, через видоизменение, через обработку и через достижение. Потому с дополнением стоит лишь тот корень, в который вошло значение понуждения, и никакой иной. Как при словах «делает горшок» понимается: горшок возникает, он его порождает. «Варит рис» — рис размягчается, он его размягчает; и так далее. А у слов со значением бытия, сияния и прочих такого не понимается — значит, они бездополнительны. И не надо подозревать, будто любовь, будучи знанием, требует дополнения: у «четати» и прочих видно, что они без него обходятся. Потому установлено: это дело по облику уже ставшее, как знание Брахмана, а не будущее и требующее предписания, как знание о жертве и прочем.\n\nИтак, раз установлено, что слово «прити» синонимично и радости, и дорогости, — в «та любовь, что у неразличающих» ясно именно второе, а не первое. При первом смысл был бы: та любовь, которая в переживаемых предметах, — радость; при втором: та любовь, которая к предметам, — дорогость. А тогда пришлось бы измышлять подразумеваемое «переживаемых», и понимание вышло бы натянутым. Итак, у любви, предмет которой сын и прочие, суть — благосклонность к ним и прочее; и у любви к Бхагавану суть та же, а значит, признак у них одинаков. При этом полнота первой деятельностью силы майи явствует из «желание, ненависть, радость, страдание» и далее в шри Гита-упанишаде и прочих; а полноту второй деятельностью силы собственного облика мы покажем ниже. Потому хорошо истолковано: «какой признак у той, такой и у этой».\n\nЭта самая любовь к Бхагавану называется и словом «бхакти» — по обращённости к высшему Владыке, как любовь к отцу и прочим и к гуру. Оттого в непосредственно предшествующем стихе она испрошена именно словом «бхакти»: «О Владыка, в тысячах лон» и далее. И та, что испрошена здесь, она же, с указанием на её облик, испрошена и в следующем стихе — «та любовь» и далее, уже различённою; потому здесь и нет повтора. Оттого, именно по единству их двух, и шримат высший Владыка, милуя, ответил на обе одним речением: «Преданность мне у тебя есть и впредь так будет». А будь они различны, он так же ответил бы и о любви.

संस्करण

12b454f22287 · प्रकाशित 21 सित॰ 2026, 4:24:47 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से