अथ तासु सामान्यासु सैरिन्ध्री मुख्या । सर्वत्र ख्यातत्वात् । स्वकीयासु पट्टमहिषीषु श्रीरुक्मिणीसत्यभामे मुख्ये । यथा श्रीहरिवंशे— कुटुम्बस्येश्वरी यासीद् रुक्मिणी भीष्मकात्मजा । सत्यभामोत्तमा स्त्रीणां सौभाग्ये चाधिकाभवत् ॥ अथ श्रीव्रजदेवीषु मुख्या भविष्योत्तरोक्ताः— गोपाली पालिका धन्या विशाखा ध्याननिष्ठिका । राधानुराधा सोमाभा तारका दशमी तथा ॥ इति । दशम्य् अपि तारकानाम्नीत्य् अर्थः । स्कान्दे प्रह्लादसंहितायां तु ललिता शैव्या पद्मा चतस्रोऽन्याः । अन्यत्र चन्द्रावली च श्रूयते । सा चात्रार्थसाम्यात् सोमाभैवानुमेया । कार्त्स्न्येन तु प्रमदाशतकोटिभिर् आकुलिता इत्य् आगमोपदेशः । एतास्व् अपि श्रीराधिकैव मुख्या । सैव रासोत्सवे श्रीकृष्णेन परमप्रेम्णान्तर्धापितेति श्रीकृष्णसन्दर्भे सन्दर्शितम् अस्ति । प्रसिद्धा च तथा सैव सर्वत्रेति । अतः श्रैष्ठ्यचिह्नेन गोपालतपन्युक्ता गान्धर्विकैव सेत्य् अनुमेया । अथ ताः श्रीकृष्णवल्लभास् त्रिधा दृश्यन्ते—मुग्धा मध्या प्रगल्भा इति । तादृश्यं च नवयौवनस्पष्टयौवनसम्यग्यौवनैर् वयोभेदैस् तत्तच्चेष्टाभिश् च । सम्यग्यौवनं च प्राप्तषोडशवर्षत्वम् एव नाधिकम्, कन्याभिर् द्व्यष्टवर्षाभिः इति गौतमीयतन्त्रात् । तथा स्वभावभेदेन धीरा अधीरा मिश्रगुणाश् चेति पुनस् त्रिधावगन्तव्याः । प्रेमतारतम्येन श्रेष्ठाः समाः लघव इति च । अथ ता लीलावस्थाभेदेनैकैका अभिसारिका वासकसज्जोत्कण्ठिता खण्डिता विप्रलब्धा कलहान्तरिता प्रोषितभर्तृका स्वाधीनभर्तृका इत्य् अष्टौ नामानि भजन्ति । तथा परस्परं भावानां सादृश्यकिञ्चित्सादृश्यास्फुटसादृश्यानि विरोधित्वं चैतद् भेदचतुष्टयात् पुनश् चत्वारि सखी सुहृत् तटस्था प्रातिपक्षिकी चेति । भावभेदाश् च स्थायिनिरूपणे ज्ञेयाः । तत्र सखी यथा अप्य् एणपत्नी इत्यादि द्वये पुरतो दर्शनीया । अत्र हि तन्वन् दृशां सखि सुनिर्वृतिम् इति स्वीयतद्दिदृक्षाद्योतनात् । सखि इति तद्दर्शनसुखोपभोगसौभाग्यभागितासाम्येन तस्यां सख्यारोपणात् । कान्ताइति कृष्णसङ्गिन्याः सौभाग्यातिशयस्य, कुलपतेर् इति श्रीकृष्णस्य कान्ताङ्गसङ्ग इत्यादिना तयोर् मिथोऽङ्गसङ्गस्य तदीयपरिमलस्य चानुमोदनात् सख्यम् एव स्पष्टम् । अत एव तल्लीलानुमोदनम् अपि बाहुं प्रियांसा इत्यादिना । सुहृद् यथा— अनयाराधितो नूनं भगवान् हरिर् ईश्वरः । यन् नो विहाय गोविन्दः प्रीतोऽयम् अनयद् रहः ॥ अस्याश् च तद्भाग्यमात्रप्रशंसनात् व्यक्तं सौहृद्यम् ।
atha tāsu sāmānyāsu sairindhrī mukhyā | sarvatra khyātatvāt | svakīyāsu paṭṭa-mahiṣīṣu śrī-rukmiṇī-satyabhāme mukhye | yathā śrī-hari-vaṁśe— kuṭumbasyeśvarī yāsīd rukmiṇī bhīṣmakātmajā | satyabhāmottamā strīṇāṁ saubhāgye cādhikābhavat || atha śrī-vraja-devīṣu mukhyā bhaviṣyottaroktāḥ— gopālī pālikā dhanyā viśākhā dhyāna-niṣṭhikā | rādhānurādhā somābhā tārakā daśamī tathā || iti | daśamy api tārakā-nāmnīty arthaḥ | skānde prahlāda-saṁhitāyāṁ tu lalitā śaivyā padmā catasro'nyāḥ | anyatra candrāvalī ca śrūyate | sā cātrārtha-sāmyāt somābhaivānumeyā | kārtsnyena tu pramadā-śata-koṭibhir ākulitā ity āgamopadeśaḥ | etāsv api śrī-rādhikaiva mukhyā | saiva rāsotsave śrī-kṛṣṇena parama-premṇāntardhāpiteti śrī-kṛṣṇa-sandarbhe sandarśitam asti | prasiddhā ca tathā saiva sarvatreti | ataḥ śraiṣṭhya-cihnena gopāla-tapany-uktā gāndharvikaiva sety anumeyā | atha tāḥ śrī-kṛṣṇa-vallabhās tridhā dṛśyante—mugdhā madhyā pragalbhā iti | tādṛśyaṁ ca nava-yauvana-spaṣṭa-yauvana-samyag-yauvanair vayo-bhedais tat-tac-ceṣṭābhiś ca | samyag-yauvanaṁ ca prāpta-ṣoḍaśa-varṣatvam eva nādhikam, kanyābhir dvy-aṣṭa-varṣābhiḥ iti gautamīya-tantrāt | tathā svabhāva-bhedena dhīrā adhīrā miśra-guṇāś ceti punas tridhāvagantavyāḥ | prema-tāratamyena śreṣṭhāḥ samāḥ laghava iti ca | atha tā līlāvasthā-bhedenaikaikā abhisārikā vāsaka-sajjotkaṇṭhitā khaṇḍitā vipralabdhā kalahāntaritā proṣita-bhartṛkā svādhīna-bhartṛkā ity aṣṭau nāmāni bhajanti | tathā parasparaṁ bhāvānāṁ sādṛśya-kiñcit-sādṛśyāsphuṭa-sādṛśyāni virodhitvaṁ caitad bheda-catuṣṭayāt punaś catvāri sakhī suhṛt taṭasthā prātipakṣikī ceti | bhāva-bhedāś ca sthāyi-nirūpaṇe jñeyāḥ | tatra sakhī yathā apy eṇa-patnī ity-ādi dvaye purato darśanīyā | atra hi tanvan dṛśāṁ sakhi sunirvṛtim iti svīya-tad-didṛkṣā-dyotanāt | sakhi iti tad-darśana-sukhopabhoga-saubhāgya-bhāgitā-sāmyena tasyāṁ sakhyāropaṇāt | kāntā-iti kṛṣṇa-saṅginyāḥ saubhāgyātiśayasya, kulapater iti śrī-kṛṣṇasya kāntāṅga-saṅga ity-ādinā tayor mitho'ṅga-saṅgasya tadīya-parimalasya cānumodanāt sakhyam eva spaṣṭam | ata eva tal-līlānumodanam api bāhuṁ priyāṁsā- ity-ādinā | suhṛd yathā— anayārādhito nūnaṁ bhagavān harir īśvaraḥ | yan no vihāya govindaḥ prīto'yam anayad rahaḥ || asyāś ca tad-bhāgya-mātra-praśaṁsanāt vyaktaṁ sauhṛdyam |
Далее, среди них общих главная — Сайриндхри, ибо повсюду известна. Среди своих, венчанных цариц, главные — шри Рукмини и Сатьябхама, как в шри «Хари-вамше»: «Владычицей семейства была Рукмини, дочь Бхишмаки; а Сатьябхама превосходила жён красотою». Далее, среди жён шри Враджа главные названы в «Бхавишьоттаре»: «Гопали, Палика, Дханья, Вишакха, Дхьяна-ништхика, Радха, Анурадха, Сомабха, Тарака и десятая». Десятая тоже по имени Тарака. А в «Сканде», в Прахлада-самхите, — Лалита, Шайвья, Падма и четвёртая иная. В ином месте слышится Чандравали; она здесь, по сходству значения, да предполагается тою же Сомабхою. В целом же — наставление агамы: «полон сотнями миллионов жён». И среди них главная — шри Радхика; в «Кришна-сандарбхе» показано, что именно её шри Кришна на празднестве раса сокрыл по высшей преме, и повсюду известна именно она. Оттого, по знаку превосходства, да предполагается, что она же — Гандхарвика, названная в «Гопала-тапани».\n\nДалее любимые шри Кришны видятся трояко: простодушная, средняя, смелая, — по различиям возраста (новая юность, явная юность, полная юность) и по тем или иным повадкам. Полная юность — достижение шестнадцати лет, и не более: «девами дважды восьми лет», по «Гаутамия-тантре». Так же по различию природы да разумеются вновь трояко: стойкая, нестойкая и имеющая смешанные качества; а по степенности премы — лучшие, равные, меньшие. Далее, по различию состояния в игре, каждая принимает восемь имён: идущая на свидание, убравшая ложе, истомившаяся, обманутая, не дождавшаяся, разлучённая ссорою, имеющая уехавшего мужа, имеющая мужа себе покорного. Так же, по четвёрке различий во взаимном отношении чувств — сходство, некоторое сходство, неявное сходство и противность, — вновь четыре: подруга, благожелательница, сторонняя, противница. А различия чувств да будут знаемы при определении стхайи.\n\nПодруга — как в двустишии «разве супруга лани» и далее, которое да усматривается впереди. Здесь «простирающий очам, подруга, благую отраду» обнаруживает собственное её желание видеть его; словом «подруга» подружество налагается на ту, с кем она равна по причастности удаче вкушать счастье его видения. «Возлюбленная» — о преизбытке удачи спутницы Кришны; «владыка рода» — о шри Кришне; а «касание тела возлюбленной» и далее одобряет взаимное касание их тел и его благоухание, — и подружество здесь явно. Оттого и одобрение той игры — в «руку на плечо любимой» и далее. Благожелательница — как: «Этою, верно, почтён Бхагаван Хари, владыка, раз Говинда, обрадованный, оставив нас, увёл её в укромное». У неё благожелательство явно из того, что она восхваляет лишь её счастье.
119c9d3a91c4 · प्रकाशित 21 सित॰ 2026, 4:24:47 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Роспись по видам взята из поэтики целиком — возраст, нрав, восемь положений в игре — и приложена без переделки. Разбор ведётся так же, как разбирали бы драму.\n\nИ различение подруги от благожелательницы держится на одном: первая радуется вместе, вторая — за неё.