दृग्भिर् हृदीकृतम् अलं परिरभ्य सर्वास् तद्भावम् आपुर् अपि नित्ययुजां दुरापम् ॥ इति । अत्र यत्प्रेक्षणे इत्यादौ वैशिष्ट्यानापत्तिश् च स्यात् । यद्यपि श्रीकृष्णस्य तादृशभावजनकत्वं स्वभाव एव, तथाप्य् आधारगुणम् अप्य् अपेक्षते, स्वात्यम्बुनो मुक्तादिजनकत्वम् इव । अत्र च तद्भावम् आपुर् इति श्रीकृष्णविषयकमहाभावविशेषाभिव्यक्तिं दधुर् इत्य् अर्थः । अत एव नित्ययुजां दुरापम् इत्य् उक्तम् । नित्ययुक्शब्देनाप्य् अत्र तत्सलक्षणाः पट्टमहिष्य एव लभ्यन्ते, न तद्विलक्षणा अन्ये, दूरप्रतीतत्वात् । ततश् च नित्ययुजाम् “एता विरहिण्यो, वयं तु प्रियसंयोगं दिनं दिनम् एव प्राप्नुमः” इति प्रेष्ठंमन्यानाम् अपीत्य् अर्थः । अत एव— श्रुत्वा पृथा सुबलपुत्र्य् अथ याज्ञसेनी माधव्य् अथ क्षितिपपत्न्य उत स्वगोप्यः । कृष्णेऽखिलात्मनि हरौ प्रणयानुबन्धं सर्वा विसिस्मयुर् अलम् अश्रुकलाकुलाक्ष्यः ॥ इत्य् अत्र क्वचिद् अन्यत्रादृष्टचरेण व्रजस्त्रियो यद् वाञ्छन्ति इत्यादितदीयपूर्वोक्तरीत्या स्वीयभावतुल्यतास्पर्शिना प्रणयानुबन्धेन विस्मितानाम् अपि श्रीगोपीनां विशेषणत्वेन स्वशब्दः पठितः परमान्तरङ्गताबिबोधिषया । तथा अहो अलं श्लाघ्यतमं यदोः कुलम् इत्यादिपद्यत्रयात्मके प्रथमस्कन्धसम्बन्धिनि पुरस्त्रीवाक्येऽपि, तेषु प्रथमद्वयं सर्वस्य मथुराव्रजद्वारकावासिनो जनस्य भाग्यमहिमाप्रतिपादकम् । तृतीयं खलु— नूनं व्रतस्नानहुतादिनेश्वरः समर्चितो ह्य् अस्य गृहीतपाणिभिः । पिबन्ति याः सख्य् अधरामृतं मुहुर् व्रजस्त्रियः सम्मुमुहुर् यदाशयाः ॥ इत्य् एतत् । अत्र पट्टमहिषीणां भाग्यश्लाघायाम् अपि श्रीव्रजदेवीनाम् एव हि परमोत्कृष्टत्वम् आस्वादाभिज्ञतरत्वं चायातम् । यस्यामृतस्य माधुर्यस्मरणे देवा अपि मुह्यन्ति, तन् मनुष्येणाप्य् अनेनास्वाद्यत इतिवत् । तस्मात् तासाम् एव सर्वोत्तमभावना । अयम् अत्र सन्दर्भः—श्रीभगवतः स्वभावस् तावद् उभयविधः—ब्रह्मत्वलक्षणो, भगवत्त्वलक्षणश् चेति । भक्ताश् च सामान्यतो द्विविधा उक्ताः—तटस्थाः परिकराश् चेति । तत्रैके तटस्था ब्रह्मतापुरस्कारेण तत्स्वभावेन प्रीयमाणाः शान्ताख्याः । अन्ये च तटस्थाः परिकरवद् भगवत्ताविशेषेणापि प्रीयमाणाः परिकरत्वाभिमानम् अप्राप्ताः । ततः स्फुटम् एवैते परिकरात् प्रीतिनिर्हीनाः । अथाद्या अपि प्रीतिकारणस्य प्रीतिकार्यस्य च निर्हीनत्वात् परिकरात् प्रीतिनिर्हीनाः । कारणं चात्र साहाय्यम् । सहायो द्विविधः—ममतालक्षणोऽर्थस् तदङ्गं, ब्रह्मत्वानुभवादयस् तदुपाङ्गानीति । अत्र तेषां ममत्वं नास्तीति दर्शितम् एव । तच् च युक्तं, सम्बन्धविशेषास्फुरणात् । ततोऽङ्गनिर्हीणत्वम् । उपाङ्गेषु च तेषां ब्रह्मज्ञानम् एव मुख्यं, तदनुशीलनस्वाभाव्यात् । भगवत्ताज्ञानं तु तदनुगतं, तस्या एव तादृशभावेन तेषाम् आकर्षणात् । यद् उक्तम्—आत्मारामाश् च इत्यादौ, इत्थम्भूतगुणो हरिः इति ।
dṛgbhir hṛdī-kṛtam alaṁ parirabhya sarvās tad-bhāvam āpur api nitya-yujāṁ durāpam || iti | atra yat-prekṣaṇe ity-ādau vaiśiṣṭyānāpattiś ca syāt | yadyapi śrī-kṛṣṇasya tādṛśa-bhāva-janakatvaṁ svabhāva eva, tathāpy ādhāra-guṇam apy apekṣate, svāty-ambuno muktādi-janakatvam iva | atra ca tad-bhāvam āpur iti śrī-kṛṣṇa-viṣayaka-mahā-bhāva-viśeṣābhivyaktiṁ dadhur ity arthaḥ | ata eva nitya-yujāṁ durāpam ity uktam | nitya-yuk-śabdenāpy atra tat-sa-lakṣaṇāḥ paṭṭa-mahiṣya eva labhyante, na tad-vilakṣaṇā anye, dūra-pratītatvāt | tataś ca nitya-yujām “etā virahiṇyo, vayaṁ tu priya-saṁyogaṁ dinaṁ dinam eva prāpnumaḥ” iti preṣṭhaṁ-manyānām apīty arthaḥ | ata eva— śrutvā pṛthā subala-putry atha yājñasenī mādhavy atha kṣitipa-patnya uta sva-gopyaḥ | kṛṣṇe'khilātmani harau praṇayānubandhaṁ sarvā visismayur alam aśru-kalākulākṣyaḥ || ity atra kvacid anyatrādṛṣṭa-careṇa vraja-striyo yad vāñchanti ity-ādi-tadīya-pūrvokta-rītyā svīya-bhāva-tulyatā-sparśinā praṇayānubandhena vismitānām api śrī-gopīnāṁ viśeṣaṇatvena sva-śabdaḥ paṭhitaḥ paramāntaraṅgatā-bibodhiṣayā | tathā aho alaṁ ślāghyatamaṁ yadoḥ kulam ity-ādi-padya-trayātmake prathama-skandha-sambandhini pura-strī-vākye'pi, teṣu prathama-dvayaṁ sarvasya mathurā-vraja-dvārakā-vāsino janasya bhāgya-mahimā-pratipādakam | tṛtīyaṁ khalu— nūnaṁ vrata-snāna-hutādineśvaraḥ samarcito hy asya gṛhīta-pāṇibhiḥ | pibanti yāḥ sakhy adharāmṛtaṁ muhur vraja-striyaḥ sammumuhur yad-āśayāḥ || ity etat | atra paṭṭa-mahiṣīṇāṁ bhāgya-ślāghāyām api śrī-vraja-devīnām eva hi paramotkṛṣṭatvam āsvādābhijñataratvaṁ cāyātam | yasyāmṛtasya mādhurya-smaraṇe devā api muhyanti, tan manuṣyeṇāpy anenāsvādyata itivat | tasmāt tāsām eva sarvottama-bhāvanā | ayam atra sandarbhaḥ—śrī-bhagavataḥ svabhāvas tāvad ubhaya-vidhaḥ—brahmatva-lakṣaṇo, bhagavattva-lakṣaṇaś ceti | bhaktāś ca sāmānyato dvividhā uktāḥ—taṭasthāḥ parikarāś ceti | tatraike taṭasthā brahmatā-puraskāreṇa tat-svabhāvena prīyamāṇāḥ śāntākhyāḥ | anye ca taṭasthāḥ parikaravad bhagavattā-viśeṣeṇāpi prīyamāṇāḥ parikaratvābhimānam aprāptāḥ | tataḥ sphuṭam evaite parikarāt prīti-nirhīnāḥ | athādyā api prīti-kāraṇasya prīti-kāryasya ca nirhīnatvāt parikarāt prīti-nirhīnāḥ | kāraṇaṁ cātra sāhāyyam | sahāyo dvividhaḥ—mamatā-lakṣaṇo'rthas tad-aṅgaṁ, brahmatvānubhavādayas tad-upāṅgānīti | atra teṣāṁ mamatvaṁ nāstīti darśitam eva | tac ca yuktaṁ, sambandha-viśeṣāsphuraṇāt | tato'ṅga-nirhīṇatvam | upāṅgeṣu ca teṣāṁ brahma-jñānam eva mukhyaṁ, tad-anuśīlana-svābhāvyāt | bhagavattā-jñānaṁ tu tad-anugataṁ, tasyā eva tādṛśa-bhāvena teṣām ākarṣaṇāt | yad uktam—ātmārāmāś ca ity-ādau, itthambhūta-guṇo hariḥ iti |
«Все они, вполне обняв того, кого глазами внесли в сердце, обрели то чувство, что труднодостижимо даже для вечно сопряжённых». Здесь в «которого при видении» и далее иначе не вышло бы особости. Хотя рождение такого чувства и есть сама природа шри Кришны, оно всё же требует и качества сосуда — как вода свати рождает жемчуг. И «обрели то чувство» значит: понесли особое проявление маха-бхавы, предмет которой шри Кришна. Оттого и сказано «труднодостижимое даже для вечно сопряжённых». А под словом «вечно сопряжённые» здесь разумеются именно главные царицы, сходные с ними по признаку, а не иные, им иноприродные, — те слишком далеки. Итак, смысл: даже для вечно сопряжённых, мнящих себя дражайшими и думающих «эти в разлуке, а мы обретаем соединение с милым день за днём».\n\nОттого и в «Услышав о любовной привязанности к Кришне, душе всего, к Хари, Притха, дочь Субалы, затем Яджнясени, Мадхави, жёны царей и также свои пастушки — все вполне изумились, с глазами, полными слезинок», — здесь, при любовной привязанности, где-либо ещё невиданной и касающейся равенства их собственному чувству (по прежде сказанному его порядку «чего желают жёны Враджа» и далее), даже к изумлённым шри пастушкам прибавлено определение «свои» — чтобы показать их высшую сокровенность.\n\nТак же и в речении жён града, связанном с первою песнью, — в трёх стихах «О, вполне достойнейший хвалы род Яду» и далее: первые два из них устанавливают величие счастья всякого жителя Матхуры, Враджа и Двараки; а третий — «Верно, Владыка почтён обетом, омовением, возлиянием и прочим теми, кто взял его за руку; а жёны Враджа, чьи помыслы к нему, обмерли, подруга, — а эти вновь и вновь пьют нектар его губ». И здесь, даже восхваляя счастье главных цариц, выходит, что высшее превосходство и большее знание вкуса — именно у шри богинь Враджа: как когда говорят, что нектар, от одного памятования о сладости которого обмирают и боги, вкушает вот этот человек. Потому и созерцание выше всего — именно у них.\n\nВот здесь сплетение. Природа шри Бхагавана двоякая: с признаком Брахманости и с признаком Бхагаванности. И преданные вообще названы двоякими: побочные и окружение. Из побочных одни любимы им в его природе, выдвигая Брахманость, — они зовутся шантами. Другие побочные, как и окружение, любимы и особостью Бхагаванности, но самосознания принадлежности к окружению не достигли: они явно ниже окружения любовью. И первые тоже ниже окружения любовью — тем, что у них нет ни причины любви, ни её следствия. Причина здесь — вспоможение; оно двояко: вещь с признаком «моё» есть его член, а переживание Брахманости и прочее — его подчлены. Что чувства «моё» у них нет, уже показано; и это уместно, ибо особая связь у них не явлена, — отсюда отсутствие члена. А из подчленов главное у них — знание Брахмана, ибо взращивать его им природно; знание же Бхагаванности ему лишь сопутствует, ибо именно оно привлекает их таким чувством. Как сказано в «в себе услаждающиеся» и далее: «Хари, чьи качества таковы».
078ce127f023 · प्रकाशित 21 सित॰ 2026, 4:24:47 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Похвала устроена как сравнение с двух сторон: жёны Двараки хвалят счастье цариц — и в той же строке оказывается, что вкус знают лучше другие.\n\nИ приговор шантам вынесен без пренебрежения, но точно: у них нет ни того, из чего любовь растёт, ни того, во что она выливается, — потому что нет права сказать «мой».