षट्सन्दर्भ
Sandarbha Six — Prīti: Love as the Goal6.325जीव गोस्वामी
1307 / 1405
Linux
पन्ने पलटें
षट्सन्दर्भ · 6.325
॥
देवनागरी

तास् ताः बाहुप्रसारा इत्यादिनोक्तास् तदीयलीला इत्य् अर्थः । पश्चाद् आवेशेन रूपं तदभेदभावनारूपम्—गतिस्मितप्रेक्षणभाषणादिषु इत्यादि । एवं स्वविलासरूपां लीलाम् उद्भाव्यापि तासां निजो भावो निगूढं तिष्ठत्य् एव, यथा वक्ष्यते यतन्त्य् उन्निदधेऽम्बरम् इत्य् अत्र यतन्तीति । अथैतद् अग्रेऽपि कालक्षेपार्थं या लीला याभिर् गातुं प्रवर्तिताः प्रेमावेशेन, ता लीला एव तास्व् आविष्टा इति तत्तदनुकरणविशेषे हेतुर् ज्ञेयः । एतदनुकरणं च प्रायो न लीलाशब्दवाच्यम्, बाल्यादिरूपस्यानालम्बनत्वेनोज्ज्वलरसाङ्गत्वाभावात् । तत्र पूतनादीनां प्रीतिमात्रविरोधिभावानाम् अपि तथा श्रीकृष्णजनन्यादीनां निजप्रीतिविशेषविरोधिभावानाम् अपि चेष्टानुकरणं श्रीकृष्णानुकर्त्रीणां गोपिकानां सखीभिस् तासां विरहकालक्षेपाय तत्तद्भावपोषार्थं कृत्रिमतयैवाङ्गीकृतं, न तु तत्तद्भावेनेति समाधेयम् । केचिच् चैवं व्याचक्षते, पूतनावधलीलास्मरणावेशे सति कासाञ्चित् पूतनानुकरणम् अपि श्रीकृष्णानिष्टाशङ्कया भयेनैव भवति । यथा लोकेऽपि आत्मनिष्ठाशङ्कया भयोन्मत्तस्य तद्भयहेतुव्याघ्राद्यनुकरणं भवति । ततस् तदनुकरणेऽपि आत्मनीव श्रीकृष्णे प्रीतिर् एवोल्लसति न तु द्वेषः । सा प्रीतिर् यथात्मनि तद्रूपतयैव तिष्ठति तथैव तासां श्रीकृष्णेऽपि स्वभावोचितैवानुवर्तते । ततः बद्धान्यया स्रजा काचिद् इत्यादौ श्रीयशोदानुकरणं च तथैव मन्तव्यम् । पूर्वं हि दामोदरलीलास्मरणावेशेन तस्याः श्रीकृष्णभावः । ततश् च वक्त्रं निनाय भयभावनया स्थितस्य इत्युक्तरीत्या श्रीयशोदातो भयम् अपि जातम् । बाल्यस्वभावानुस्मरणेन तदनुकरणं च । ततश् च सैव स्वयम् अन्यां काञ्चित् तल्लीलावेशेनैव कृष्णायमानां च बबन्ध । तथापि पूर्ववत् स्वभावोचितैव प्रीतिस् तस्याम् अन्तर्वर्तत एव । सा हि प्रीतिस् तत्तद्भावस्य परमाश्रयरूपा । ततो बहिर् एव तत्तदनुकरणात् श्रीयशोदाभावस्य च मध्ये श्रीकृष्णभावव्यवधानेन निजभावास्पर्शान् न विरोध इति ।

लिप्यंतरण (IAST)

tās tāḥ bāhu-prasārā ity-ādinoktās tadīya-līlā ity arthaḥ | paścād āveśena rūpaṁ tad-abheda-bhāvanā-rūpam—gati-smita-prekṣaṇa-bhāṣaṇādiṣu ity-ādi | evaṁ sva-vilāsa-rūpāṁ līlām udbhāvyāpi tāsāṁ nijo bhāvo nigūḍhaṁ tiṣṭhaty eva, yathā vakṣyate yatanty unnidadhe'mbaram ity atra yatantīti | athaitad agre'pi kāla-kṣepārthaṁ yā līlā yābhir gātuṁ pravartitāḥ premāveśena, tā līlā eva tāsv āviṣṭā iti tat-tad-anukaraṇa-viśeṣe hetur jñeyaḥ | etad-anukaraṇaṁ ca prāyo na līlā-śabda-vācyam, bālyādi-rūpasyānālambanatvenojjvala-rasāṅgatvābhāvāt | tatra pūtanādīnāṁ prīti-mātra-virodhi-bhāvānām api tathā śrī-kṛṣṇa-janany-ādīnāṁ nija-prīti-viśeṣa-virodhi-bhāvānām api ceṣṭānukaraṇaṁ śrī-kṛṣṇānukartrīṇāṁ gopikānāṁ sakhībhis tāsāṁ viraha-kāla-kṣepāya tat-tad-bhāva-poṣārthaṁ kṛtrimatayaivāṅgīkṛtaṁ, na tu tat-tad-bhāveneti samādheyam | kecic caivaṁ vyācakṣate, pūtanā-vadha-līlā-smaraṇāveśe sati kāsāñcit pūtanānukaraṇam api śrī-kṛṣṇāniṣṭā-śaṅkayā bhayenaiva bhavati | yathā loke'pi ātma-niṣṭhā-śaṅkayā bhayonmattasya tad-bhaya-hetu-vyāghrādy-anukaraṇaṁ bhavati | tatas tad-anukaraṇe'pi ātmanīva śrī-kṛṣṇe prītir evollasati na tu dveṣaḥ | sā prītir yathātmani tad-rūpatayaiva tiṣṭhati tathaiva tāsāṁ śrī-kṛṣṇe'pi svabhāvocitaivānuvartate | tataḥ baddhānyayā srajā kācid ity-ādau śrī-yaśodānukaraṇaṁ ca tathaiva mantavyam | pūrvaṁ hi dāmodara-līlā-smaraṇāveśena tasyāḥ śrī-kṛṣṇa-bhāvaḥ | tataś ca vaktraṁ nināya bhaya-bhāvanayā sthitasya ity-ukta-rītyā śrī-yaśodāto bhayam api jātam | bālya-svabhāvānusmaraṇena tad-anukaraṇaṁ ca | tataś ca saiva svayam anyāṁ kāñcit tal-līlāveśenaiva kṛṣṇāyamānāṁ ca babandha | tathāpi pūrvavat svabhāvocitaiva prītis tasyām antarvartata eva | sā hi prītis tat-tad-bhāvasya paramāśraya-rūpā | tato bahir eva tat-tad-anukaraṇāt śrī-yaśodā-bhāvasya ca madhye śrī-kṛṣṇa-bhāva-vyavadhānena nija-bhāvāsparśān na virodha iti |

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
तास्tās«Те
ताःtāḥи те» —
बाहुbāhu«рук
प्रसाराprasārāпростирания»
इत्य्ityтак
आदिनोक्तास्ādinoktāsи далее названные
तदीयtadīyaего
लीलाlīlāигры,
इत्य्ityтак
अर्थःarthaḥсмысл.
पश्चाद्paścādЗатем
आवेशेनāveśenaпогружением
रूपंrūpaṁоблик,
तद्tadс ним
अभेदabhedaнеразличия
भावनाbhāvanāсозерцания
रूपम्rūpamобликом, —
गतिgati«в походке,
स्मितsmitaулыбке,
प्रेक्षणprekṣaṇaвзгляде,
भाषणादिषुbhāṣaṇādiṣuречи и прочем»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее.
एवंevaṁТак,
स्वsvaсвоей
विलासvilāsaзабавы
रूपांrūpāṁобликом
लीलाम्līlāmигру
उद्भाव्यापिudbhāvyāpiвызвав также,
तासांtāsāṁих
निजोnijoсобственное
भावोbhāvoчувство
निगूढंnigūḍhaṁсокрытым
तिष्ठत्य्tiṣṭhatyпребывает
एवevaименно,
यथाyathāкак
वक्ष्यतेvakṣyateбудет сказано
यतन्त्य्yatanty«силясь,
उन्निदधेऽम्बरम्unnidadhe'mbaramподняла одежду»
इत्य्ityтак —
अत्रatraздесь
यतन्तीतिyatantīti«силясь» так.
अथैतद्athaitadДалее это
अग्रेऽपिagre'piдалее также:
कालkālaвремени
क्षेपार्थंkṣepārthaṁскоротания ради
याyāкакие
लीलाlīlāигры,
याभिर्yābhirкакими
गातुंgātuṁпеть
प्रवर्तिताःpravartitāḥначаты
प्रेमावेशेनpremāveśenaпремою погружением, —
ताtāте
लीलाlīlāигры
एवevaже
तास्व्tāsvв них
आविष्टाāviṣṭāвошедшие,
इतिitiтак —
तत्tatтому
तद्tadи тому
अनुकरणanukaraṇaподражанию
विशेषेviśeṣeособому
हेतुर्heturпричина
ज्ञेयःjñeyaḥда будет знаема.
एतद्etadЭто
अनुकरणंanukaraṇaṁподражание
चcaже
प्रायोprāyoобычно
नnaне
लीलाlīlā«лила»
शब्दśabdaсловом
वाच्यम्vācyamобозначимо,
बाल्यादिbālyādiдетства и прочего
रूपस्यानालम्बनत्वेनोज्ज्वलrūpasyānālambanatvenojjvalaоблика неопорностью, уджджвала-
रसाङ्गत्वाभावात्rasāṅgatvābhāvātрасы членом небытием.
तत्रtatraТам
पूतनादीनांpūtanādīnāṁПутаны и прочих,
प्रीतिprītiлюбви
मात्रmātraодной лишь
विरोधिvirodhiпротивное
भावानाम्bhāvānāmчувство имеющих,
अपिapiтакже,
तथाtathāтак же
श्रीśrīшри
कृष्णkṛṣṇaКришны
जनन्य्jananyматери
आदीनांādīnāṁи прочих,
निजnijaсобственной
प्रीतिprītiлюбви
विशेषviśeṣaособости
विरोधिvirodhiпротивное
भावानाम्bhāvānāmчувство имеющих,
अपिapiтакже,
चेष्टानुकरणंceṣṭānukaraṇaṁдвижениям подражание
श्रीśrīшри
कृष्णानुकर्त्रीणांkṛṣṇānukartrīṇāṁКришне подражающих
गोपिकानांgopikānāṁпастушек
सखीभिस्sakhībhisподругами,
तासांtāsāṁих
विरहvirahaразлуки
कालkālaвремени
क्षेपायkṣepāyaскоротания ради,
तत्tatтого
तद्tadи того
भावbhāvaчувства
पोषार्थंpoṣārthaṁпитания ради,
कृत्रिमतयैवाङ्गीकृतंkṛtrimatayaivāṅgīkṛtaṁпритворностью же принято,
नnaне
तुtuже
तत्tatтем
तद्tadи тем
भावेनेतिbhāvenetiчувством, так
समाधेयम्samādheyamда разрешится.
केचिच्kecicНекоторые
चैवंcaivaṁже так
व्याचक्षतेvyācakṣateтолкуют:
पूतनाpūtanāПутаны
वधvadhaубиения
लीलाlīlāигры
स्मरणावेशेsmaraṇāveśeпамятования погружении
सतिsatiпри сущем,
कासाञ्चित्kāsāñcitу некоторых
पूतनानुकरणम्pūtanānukaraṇamПутане подражание
अपिapiтакже
श्रीśrīшри
कृष्णानिष्टाkṛṣṇāniṣṭāКришне нежеланного
शङ्कयाśaṅkayāопасением,
भयेनैवbhayenaivaстрахом же,
भवतिbhavatiбывает.
यथाyathāКак
लोकेऽपिloke'piв мире также
आत्मātmaсебе
निष्ठाniṣṭhāутверждённости
शङ्कयाśaṅkayāопасением,
भयोन्मत्तस्यbhayonmattasyaстрахом обезумевшего,
तद्tadтого
भयbhayaстраха
हेतुhetuпричине,
व्याघ्राद्य्vyāghrādyтигру и прочему,
अनुकरणंanukaraṇaṁподражание
भवतिbhavatiбывает.
ततस्tatasОттого
तद्tadтому
अनुकरणेऽपिanukaraṇe'piподражании также
आत्मनीवātmanīvaв себе как бы
श्रीśrīшри
कृष्णेkṛṣṇeк Кришне
प्रीतिर्prītirлюбовь
एवोल्लसतिevollasatiже ликует,
नnaне
तुtuже
द्वेषःdveṣaḥненависть.
साsāТа
प्रीतिर्prītirлюбовь,
यथात्मनिyathātmaniкак в себе
तद्tadего
रूपतयैवrūpatayaivaобликом же
तिष्ठतिtiṣṭhatiпребывает,
तथैवtathaivaтак же
तासांtāsāṁу них
श्रीśrīк шри
कृष्णेऽपिkṛṣṇe'piКришне также
स्वभावोचितैवानुवर्ततेsvabhāvocitaivānuvartateприроде подобающая же продолжается.
ततःtataḥОттого
बद्धान्ययाbaddhānyayā«связала иною
स्रजाsrajāвенком
काचिद्kācidнекая»
इत्य्ityтак
आदौādauи далее
श्रीśrīшри
यशोदानुकरणंyaśodānukaraṇaṁЯшоде подражание
चcaже
तथैवtathaivaтак же
मन्तव्यम्mantavyamда мыслится.
पूर्वंpūrvaṁПрежде
हिhiведь
दामोदरdāmodaraДамодары
लीलाlīlāигры
स्मरणावेशेनsmaraṇāveśenaпамятования погружением
तस्याःtasyāḥу неё
श्रीśrīшри
कृष्णkṛṣṇaКришны
भावःbhāvaḥчувство.
ततश्tataśОттого
चcaже,
वक्त्रंvaktraṁ«лицо
निनायnināyaопустил,
भयbhayaстраха
भावनयाbhāvanayāсозерцанием
स्थितस्यsthitasyaстоявшего»
इत्य्ityтак
उक्तuktaсказанным
रीत्याrītyāспособом,
श्रीśrīшри
यशोदातोyaśodātoперед Яшодою
भयम्bhayamстрах
अपिapiтакже
जातम्jātamродился;
बाल्यbālyaдетства
स्वभावानुस्मरणेनsvabhāvānusmaraṇenaприроды памятованием
तद्tadему
अनुकरणंanukaraṇaṁподражание
चcaже.
ततश्tataśОттого
चcaже
सैवsaivaона же
स्वयम्svayamсама
अन्यांanyāṁиную
काञ्चित्kāñcitнекую,
तल्talв его
लीलावेशेनैवlīlāveśenaivaигры погружением же
कृष्णायमानांkṛṣṇāyamānāṁКришною ставшую,
चcaже
बबन्धbabandhaсвязала.
तथापिtathāpiОднако,
पूर्ववत्pūrvavatкак прежде,
स्वभावोचितैवsvabhāvocitaivaприроде подобающая же
प्रीतिस्prītisлюбовь
तस्याम्tasyāmв ней
अन्तर्वर्ततantarvartataвнутри пребывает
एवevaименно.
साsāТа
हिhiведь
प्रीतिस्prītisлюбовь
तत्tatтого
तद्tadи того
भावस्यbhāvasyaчувства
परमाश्रयparamāśrayaвысшее прибежище
रूपाrūpāобликом.
ततोtatoОттого,
बहिर्bahirвовне
एवevaлишь
तत्tatтому
तद्tadи тому
अनुकरणात्anukaraṇātподражанием,
श्रीśrīшри
यशोदाyaśodāЯшоды
भावस्यbhāvasyaчувства
चcaже
मध्येmadhyeпосреди
श्रीśrīшри
कृष्णkṛṣṇaКришны
भावbhāvaчувством
व्यवधानेनvyavadhānenaперегороженностью,
निजnijaсобственного
भावास्पर्शान्bhāvāsparśānчувства нетронутостью,
नnaнет
विरोधvirodhaпротиворечия,
इतिitiтак.
अनुवाद

«Те и те» — то есть названные в «простирания рук» и далее его игры. Затем — облик по погружению, в виде созерцания неразличия с ним: «в походке, улыбке, взгляде, речи и прочем» и далее. И, вызвав так игру в виде собственной его забавы, их собственное чувство всё же остаётся сокрытым, как будет сказано: «силясь, подняла одежду» — здесь слово «силясь». Далее и в дальнейшем: игры, ради скоротания времени начатые ими в пении по погружению в прему, — эти самые игры и вошли в них; так да будет знаема причина того или иного особого подражания. А само это подражание обычно не зовётся словом «лила», ибо облик детства и прочего не есть опора и не входит членом в уджджвала-расу. И подражание движениям Путаны и прочих, чьё чувство противно самой любви, а также шри матери Кришны и прочих, чьё чувство противно особости их собственной любви, — да разрешится так: подруги пастушек, подражавших шри Кришне, приняли его лишь притворно, ради скоротания времени разлуки и ради питания того или иного чувства, а не по самому тому чувству.\n\nНекоторые толкуют так: при погружении в памятование об игре убиения Путаны подражание Путане у некоторых бывает именно от страха, от опасения нежеланного для шри Кришны. Как и в мире: обезумевший от страха за себя подражает тигру и прочему, что и есть причина его страха. Оттого и в таком подражании в них ликует именно любовь к шри Кришне, как к себе самим, а не ненависть; и как та любовь пребывает в них самих в его облике, так же она у них продолжается и к шри Кришне, подобающая их природе. Потому и подражание шри Яшоде в «связала иную венком некая» и далее да мыслится так же. Ведь прежде, по погружению в памятование об игре Дамодары, у неё было чувство шри Кришны; а отсюда, по сказанному в «опустил лицо, стоя в созерцании страха», родился и страх перед шри Яшодою, и подражание ему по памятованию о природе детства. И оттого она же сама связала некую другую, ставшую Кришною по погружению в его игру. И всё же, как и прежде, подобающая её природе любовь пребывает в ней внутри: ведь эта любовь есть высшее прибежище того и того чувства. Итак, поскольку подражание идёт лишь вовне, а чувство шри Яшоды перегорожено посредине чувством шри Кришны и собственного чувства не касается, противоречия нет.

संस्करण

b62269f7973a · प्रकाशित 21 सित॰ 2026, 4:24:47 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से