अथ तन्माधुर्यमात्रानुभवमयकेवलकान्तभावानाम् अपि श्रीव्रजदेवीनां न खलु गोपिकानन्दनो भवान् इत्यादिषु या शान्तादिसङ्गतिर् दृश्यते, सा तु पुरतः सोपालम्भादिश्लेषवाग्भङ्गिमयत्वेन व्याख्यास्यमानत्वात् । प्रत्युत रसोल्लासायैव स्यात् । तथा बद्धान्यथा स्रजा काचित् इत्यादौ वात्सल्यसङ्गतिः सङ्गत्यन्तरेण व्याख्यास्यते । तथा प्रकृतोज्ज्वले रसे रासवर्णने दुःसहप्रेष्ठविरहः इत्यादिकं श्रीमुनीन्द्रवचनं, तथा तदनन्तरं, कृष्णं विदुः परं कान्तम् इत्यादिके राजमुनीश्वरप्रश्नोत्तरे च मोक्षप्रस्तावव्यञ्जितशान्तरससङ्गत्या रसाभासत्वम् अकुर्वन्न् इत्य् अत्र समाधानं च श्रीकृष्णसन्दर्भे तथैवाग्रे च तात्कालिकश्रीकृष्णप्राप्त्यन्तरायनिरासमात्रम् एव तत्प्रसङ्गे दर्शितं, न त्व् अन्यो मोक्ष इत्य् अतश् चिन्त्यम् । तथा तं काचिन् नेत्ररन्ध्रेण इत्यादौ, योगीवानन्दसम्प्लुता इति चैवं व्याख्यायते । योगीति क्लीबैकवचनं, तच् च क्रियाविशेषणम् । लज्जया यद्यपि मनसि निधायैवोपगुह्यास् ते तथाप्य् अत्यन्ताभिनिवेशेन योगि संयोगि यथा स्यात् तद् इवोपगुह्यास् ते इत्य् अर्थः । एवम् अन्यत्रान्यत्रापि यथायोगं समाधेयम् । अथ श्रीबलदेवादौ विरुद्धभावावस्थानं चैव चिन्त्यम् । यथैव श्रीकृष्णस् तद्भक्तसुखव्यञ्जकनानालीलार्थे विरुद्धान् अपि गुणान् धारयति न च तैर् विरुध्यते अचिन्त्यशक्तित्वात्, तथा तल्लीलाधिकारिणस् तेऽपि । अस्ति चैषां तद्योग्यता । यथा श्रीबलदेवस्य ज्येष्ठत्वाद् वत्सलत्वम् । एकात्मत्वाद् बाल्यम् आरभ्य सहविहारित्वाच् च सख्यम् । पारमैश्वर्यज्ञानसद्भावाद् भक्तित्वम् इति । ततः श्रीकृष्णस्य यादृशलीलासमयस् तादृश एव भावस् तद्विधस्याविर्भवति । ततो न विरोधोऽपि । ततः शङ्खचूडवधप्राक्तनहोरिकालीलायां श्रीकृष्णेन समं युग्मीभूय गानादिकं तद्द्वारा द्वारकातः श्रीव्रजदेवीषु सन्देशश् च नासमञ्जसः । एवं श्रीमदुद्भवादीनाम् अपि व्याख्येयम् । अथ मुख्यस्यायोग्यगौणसङ्गत्याभासत्वम्— देवकी वसुदेवश् च विज्ञाय जगदीश्वरौ । कृतसंवन्दनौ पुत्रौ सस्वजाते न शङ्कितौ ॥ इत्यादिषु ज्ञेयम् । अत्र श्रीकृष्णविभावितभयानकसङ्गत्या तद्विषयो वत्सल आभास्यते । अत्र समाधानं च प्राक्तनम् एव । अथ गौणस्यायोग्यगौणसङ्गत्याभासत्वम् । यथा कालियहृदयप्रवेशलीलायाम्— तांस् तथा कातरान् वीक्ष्य भगवान् माधवो बलः । प्रहस्य किंचिन् नोवाच प्रभावज्ञोऽनुजस्य सः ॥ अत्र श्रीबलदेवस्य ऐश्वर्यज्ञानवतोऽप्य् आधुनिकसामाजिकभक्तस्येव व्रजजनाधारककरुणानुभवमयः करुणो योग्यः । स च हाससङ्गत्याभास्यते । समाधानं च पूर्ववन् नानाभावस्यापि तद्विधस्य तल्लीलाविशेषरक्षासमयानुरूपभावोदयात् । तद्विधा हि तस्य लीलाप्रवर्तकपरिकरा इति । हासस्य कारणं प्रभावज्ञानं हि अत्र तेषां प्राणरक्षार्थम् एव भावान्तराण्य् अतिक्रम्योदितम् । ततश् चैवं हि तेषां ज्ञानम् अभूत्—"अयं चेत् तस्य परमप्रेष्ठो मर्मवेत्ता च हसति, तदा नास्त्य् एव काचिच् चिन्ता" इति । पुनर् अपि तदर्थैव तस्य चेष्टा दृष्टा— कृष्णप्राणान् निर्विशतो नन्दादीन् वीक्ष्य तं ह्रदम् । प्रत्यषेधत् स भगवान् रामः कृष्णानुभाववित् ॥ इत्य् अत्र लीलान्ते पुनः श्रीकृष्णलाभे रामश् चाच्युतम् आलिङ्ग्य जहासास्यानुभाववित् इत्य् अत्र तु हासः श्रीकृष्णं प्रत्युपालम्भव्यञ्जक एव । श्रीरुक्मिणीहरणलीलादौ तु भ्रातृस्नेहपरिप्लुतत्वं वर्णितम् । तस्मात् तदिष्टलीलानुरूप्यान् न वैरूप्यम् इति तत्र हास्योऽपि नायोग्यः ।
atha tan-mādhurya-mātrānubhavamaya-kevala-kānta-bhāvānām api śrī-vraja-devīnāṁ na khalu gopikā-nandano bhavān ity-ādiṣu yā śāntādi-saṅgatir dṛśyate, sā tu purataḥ sopālambhādi-śleṣa-vāg-bhaṅgi-mayatvena vyākhyāsyamānatvāt | pratyuta rasollāsāyaiva syāt | tathā baddhānyathā srajā kācit ity-ādau vātsalya-saṅgatiḥ saṅgaty-antareṇa vyākhyāsyate | tathā prakṛtojjvale rase rāsa-varṇane duḥsaha-preṣṭha-virahaḥ ity-ādikaṁ śrī-munīndra-vacanaṁ, tathā tad-anantaraṁ, kṛṣṇaṁ viduḥ paraṁ kāntam ity-ādike rāja-munīśvara-praśnottare ca mokṣa-prastāva-vyañjita-śānta-rasa-saṅgatyā rasābhāsatvam akurvann ity atra samādhānaṁ ca śrī-kṛṣṇa-sandarbhe tathaivāgre ca tātkālika-śrī-kṛṣṇa-prāpty-antarāya-nirāsa-mātram eva tat-prasaṅge darśitaṁ, na tv anyo mokṣa ity ataś cintyam | tathā taṁ kācin netra-randhreṇa ity-ādau, yogīvānanda-samplutā iti caivaṁ vyākhyāyate | yogīti klībaika-vacanaṁ, tac ca kriyā-viśeṣaṇam | lajjayā yadyapi manasi nidhāyaivopaguhyās te tathāpy atyantābhiniveśena yogi saṁyogi yathā syāt tad ivopaguhyās te ity arthaḥ | evam anyatrānyatrāpi yathā-yogaṁ samādheyam | atha śrī-baladevādau viruddha-bhāvāvasthānaṁ caiva cintyam | yathaiva śrī-kṛṣṇas tad-bhakta-sukha-vyañjaka-nānā-līlārthe viruddhān api guṇān dhārayati na ca tair virudhyate acintya-śaktitvāt, tathā tal-līlādhikāriṇas te'pi | asti caiṣāṁ tad-yogyatā | yathā śrī-baladevasya jyeṣṭhatvād vatsalatvam | ekātmatvād bālyam ārabhya saha-vihāritvāc ca sakhyam | pāramaiśvarya-jñāna-sad-bhāvād bhaktitvam iti | tataḥ śrī-kṛṣṇasya yādṛśa-līlā-samayas tādṛśa eva bhāvas tad-vidhasyāvirbhavati | tato na virodho'pi | tataḥ śaṅkhacūḍa-vadha-prāktana-horikā-līlāyāṁ śrī-kṛṣṇena samaṁ yugmībhūya gānādikaṁ tad-dvārā dvārakātaḥ śrī-vraja-devīṣu sandeśaś ca nāsamañjasaḥ | evaṁ śrīmad-udbhavādīnām api vyākhyeyam | atha mukhyasyāyogya-gauṇa-saṅgatyābhāsatvam— devakī vasudevaś ca vijñāya jagad-īśvarau | kṛta-saṁvandanau putrau sasvajāte na śaṅkitau || ity-ādiṣu jñeyam | atra śrī-kṛṣṇa-vibhāvita-bhayānaka-saṅgatyā tad-viṣayo vatsala ābhāsyate | atra samādhānaṁ ca prāktanam eva | atha gauṇasyāyogya-gauṇa-saṅgaty-ābhāsatvam | yathā kāliya-hṛdaya-praveśa-līlāyām— tāṁs tathā kātarān vīkṣya bhagavān mādhavo balaḥ | prahasya kiṁcin novāca prabhāvajño'nujasya saḥ || atra śrī-baladevasya aiśvarya-jñānavato'py ādhunika-sāmājika-bhaktasyeva vraja-janādhāraka-karuṇānubhava-mayaḥ karuṇo yogyaḥ | sa ca hāsa-saṅgatyābhāsyate | samādhānaṁ ca pūrvavan nānā-bhāvasyāpi tad-vidhasya tal-līlā-viśeṣa-rakṣā-samayānurūpa-bhāvodayāt | tad-vidhā hi tasya līlā-pravartaka-parikarā iti | hāsasya kāraṇaṁ prabhāva-jñānaṁ hi atra teṣāṁ prāṇa-rakṣārtham eva bhāvāntarāṇy atikramyoditam | tataś caivaṁ hi teṣāṁ jñānam abhūt—"ayaṁ cet tasya parama-preṣṭho marma-vettā ca hasati, tadā nāsty eva kācic cintā" iti | punar api tad-arthaiva tasya ceṣṭā dṛṣṭā— kṛṣṇa-prāṇān nirviśato nandādīn vīkṣya taṁ hradam | pratyaṣedhat sa bhagavān rāmaḥ kṛṣṇānubhāvavit || ity atra līlānte punaḥ śrī-kṛṣṇa-lābhe rāmaś cācyutam āliṅgya jahāsāsyānubhāva-vit ity atra tu hāsaḥ śrī-kṛṣṇaṁ pratyupālambha-vyañjaka eva | śrī-rukmiṇī-haraṇa-līlādau tu bhrātṛ-sneha-pariplutatvaṁ varṇitam | tasmāt tad-iṣṭa-līlānurūpyān na vairūpyam iti tatra hāsyo'pi nāyogyaḥ |
Далее: и у жён шри Враджа, чьё чувство возлюбленной чисто и полно переживания одной лишь его сладости, в «Не сын ведь ты пастушки» и далее видится сход с шантою и прочим; но она будет истолкована как оборот речи, полный укора и двусмыслия, обращённый к стоящему перед ними, — и напротив, послужит ликованию расы. Так же и сход с ватсальей в «связала иначе венком некая» и далее будет истолкован иным сходом. Так же речение владыки мудрецов «нестерпимая разлука с дражайшим» и далее в описании раса-танца, в предметной уджджвале, и вслед за тем вопрос-ответ царя и владыки мудрецов «Кришну знают высшим возлюбленным» и далее — они не делают расу видимостью через сход с шанта-расою, выраженной упоминанием освобождения; разрешение этому дано в «Кришна-сандарбхе» и будет дано далее: там показано лишь устранение помехи к тогдашнему обретению шри Кришны, а не какое-то иное освобождение. Так же «его некая отверстием очей» и далее и «как йогин, омытые блаженством» толкуется так: «йоги» — форма среднего рода единственного числа и определяет действие; смысл: хотя от стыда они обняли его лишь поместив в уме, но по крайней поглощённости обняли так, как было бы при сопряжении, при соединении. Так же и в прочих местах да разрешается как подобает.\n\nДалее да обдумается пребывание противных чувств в шри Баладеве и прочих. Как шри Кришна ради разных игр, выражающих счастье его преданного, носит даже противные качества и не противоречив ими, ибо сила его немыслима, — так и они, правомочные в его играх. И к тому у них есть пригодность: у шри Баладевы старшинство даёт нежность; единодушие и то, что с детства играли вместе, — дружбу; наличие знания высшего величия — преданность. Оттого, какова пора игры шри Кришны, такое чувство у него и являет себя, и противоречия нет. Оттого и несообразности нет ни в том, что в игре холи, предшествующей убиению Шанкхачуды, он пел в паре со шри Кришною, ни в том, что через него из Двараки было послано послание жёнам шри Враджа. Так же да толкуется и о шримад Уддхаве и прочих.\n\nДалее — видимость главной расы от схода с непригодной второстепенной: «Деваки и Васудева, узнав в них двоих владык мира, совершили поклонение и, не робея, обняли сыновей» и далее. Здесь ватсала, чей предмет он, делается видимостью от схода со страшною расою, вызванною самим шри Кришною; разрешение здесь прежнее.\n\nДалее — видимость второстепенной от схода с непригодной второстепенною. Как в игре вхождения в омут Калии: «Увидев их столь оробевшими, Бхагаван Мадхава Бала рассмеялся и ничего не сказал, ибо знал мощь младшего брата». Здесь у шри Баладевы, хоть он и знает величие, пригодна жалостная раса, полная сострадания, поддерживающего людей Враджа, — как у нынешнего зрителя-преданного; и она делается видимостью от схода со смехом. Разрешение, как и прежде: у того, кто имеет разные чувства, восходит чувство, соответственное поре охранения этой особой игры, — ибо такие и суть спутники, движущие его игры. Причина смеха — знание мощи; здесь он взошёл, превзойдя иные чувства, именно ради охранения их жизни. Ведь оттого у них и явилось знание: «если этот, дражайший ему и знающий сокровенное, смеётся, то и тревоги никакой нет». И вновь ради того же видно его действие: «Увидев, как Нанда и прочие, чья жизнь — Кришна, входят в тот омут, Бхагаван Рама удержал их, зная мощь Кришны». А в конце игры, когда шри Кришна вновь обретён, — «И Рама, обняв Ачьюту, рассмеялся, зная его мощь»: здесь смех выражает укор самому шри Кришне. В игре похищения шри Рукмини и прочем описана его омытость приязнью к брату. Потому несообразности нет: всё соответствует желанной ему игре, — и смешная раса там не непригодна.
a95bc9d2ffe9 · प्रकाशित 21 सित॰ 2026, 4:24:47 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Смех Баладевы у омута разобран как поступок, а не как настроение: рассмеяться было единственным способом удержать людей от гибели. Никакое слово не убедило бы их, а спокойствие старшего брата убедило.\n\nИ тот же смех в конце игры значит уже другое — упрёк обнятому. Одно движение, две разные вещи, и различает их только место в ходе событий.