तद् एवं तथाभूतश्रीभगवत्प्रीतिमाधुरीषु श्रीराधायास् तन्माधुरीसर्वोर्ध्वम् अधिरूढेत्य् एतावत् तत्परावस्थास्थापनापर्यन्तेन सन्दर्भेण तत्प्रीतिजातितारतम्यं दर्शितम् । एषा च तत्प्रीतिर् लौकिककाव्यविदां रत्यादिवत् कारणकार्यसहायैर् मिलित्वा रसावस्थाम् आप्नुवती स्वयं स्थायी भाव उच्यते । कारणाद्याश् च क्रमेण विभावानुभावव्यभिचारिण उच्यन्ते । तत्र तस्या भाव प्रीतिरूपत्वाद् एव । स्थायित्वं च— विरुद्धैर् अविरुद्धैर् वा भावैर् विच्छिद्यते न यः । आत्मभावं नयत्य् अन्यान् स स्थायी लवणाकरः ॥ इति रसशास्त्रीयलक्षणव्याप्तेः । अन्येषां विभावत्वादिकं च तद्विभावनादिगुणेन दर्शयिष्यमाणत्वात् । ततः कारणादिस्फूर्तिविशेषव्यक्तस्फूर्तिविशेषा तन् मिलिता भगवत्प्रीतिस् तदीयप्रीतिमयरस उच्यते । भक्तिमयो रसो भक्तिरस इति च । यथाहुः—भावा एवाभिसम्पन्नाः प्रयान्ति रसरूपताम् इति । यत् तु प्राकृतरसिकै रससामग्रीविरहाद् भक्तौ रसत्वं नेष्टं, तत् खलु प्राकृतदेवादिविषयम् एव सम्भवेत् । सामग्री हि रसत्वापत्तौ त्रिविधा । स्वरूपयोग्यता, परिकरयोग्यता, पुरुषयोग्यता च । तत्र लौकिकेऽपि रसे रत्यादेः स्थायिनः स्वरूपयोग्यता । स्थायिभावरूपत्वात् सुखतादात्म्याङ्गीकाराद् एव च । भगवत्प्रीतौ तु स्थायिभावत्वं तद्विधाशेषसुखतरङ्गार्णवब्रह्मसुखाद् अधिकतमत्वं च प्रतिपादितम् एव । तथा तत्र कारणादयस् तत्परिकराश् च लौकिकत्वाद् विभावनादिषु स्वतोऽक्षमाः । किन्तु सत्कविनिबन्धचातुर्याद् एवालौकिकत्वम् आपन्नास् तत्र योग्या भवन्ति । तत्र तु ते स्वत एवालौकिकाद्भुतरूपत्वेन दर्शिता दर्शनीयाश् च । पुरुषयोग्यता च श्रीप्रह्लादादीनाम् इव तादृशवासना । तां विना च लौकिककाव्येनापि तन्निष्पत्तिं न मन्यते । यथोक्तम्—पुण्यवन्तः प्रमिण्वन्ति योगिवद् रससन्ततिम् ॥ इति । न जायते तदास्वादो विना रत्यादिवासनाम् ॥ इति च । लौकिकरसस्योत्पत्तिः स्वरूपम् आस्वादप्रकारश् चैवम् एवोच्यते । यथा— सत्त्वोद्रेकाद् अखण्डस्वप्रकाशानन्दचिन्मयः । वेद्यान्तरस्पर्शशून्यो ब्रह्मास्वादसहोदरः ॥ लोकोत्तरचमत्कारप्राणः कैश्चित् प्रमातृभिः । स्वाकारवद् अभिन्नत्वेनायम् आस्वाद्यते रसः ॥ इति । अत्र तु अप्राकृतविशुद्धसत्त्वहेतुत्वं सत्त्वं विशुद्धं वसुदेवशब्दितम् इत्यादेः । दर्शितं चास्य सत्त्वस्याप्राकृतत्वं भगवत्सन्दर्भे । तथा ब्रह्मास्वादाद् अप्य् अधिकत्वं या निर्वृतिस् तनुभृतां इत्यादेः । नात्यन्तिकं विगणयन्त्य् अपि ते प्रसादम् इत्यादेश् च । ततश् चमत्कारश् च सुतराम् एव । विस्मापनं स्वस्य च सौभगर्द्धेः इत्यादेः ।
tad evaṁ tathābhūta-śrī-bhagavat-prīti-mādhurīṣu śrī-rādhāyās tan-mādhurī-sarvordhvam adhirūḍhety etāvat tat-parāvasthā-sthāpanā-paryantena sandarbheṇa tat-prīti-jāti-tāratamyaṁ darśitam | eṣā ca tat-prītir laukika-kāvya-vidāṁ raty-ādivat kāraṇa-kārya-sahāyair militvā rasāvasthām āpnuvatī svayaṁ sthāyī bhāva ucyate | kāraṇādyāś ca krameṇa vibhāvānubhāva-vyabhicāriṇa ucyante | tatra tasyā bhāva prīti-rūpatvād eva | sthāyitvaṁ ca— viruddhair aviruddhair vā bhāvair vicchidyate na yaḥ | ātma-bhāvaṁ nayaty anyān sa sthāyī lavaṇākaraḥ || iti rasa-śāstrīya-lakṣaṇa-vyāpteḥ | anyeṣāṁ vibhāvatvādikaṁ ca tad-vibhāvanādi-guṇena darśayiṣyamāṇatvāt | tataḥ kāraṇādi-sphūrti-viśeṣa-vyakta-sphūrti-viśeṣā tan militā bhagavat-prītis tadīya-prītimaya-rasa ucyate | bhaktimayo raso bhakti-rasa iti ca | yathāhuḥ—bhāvā evābhisampannāḥ prayānti rasa-rūpatām iti | yat tu prākṛta-rasikai rasa-sāmagrī-virahād bhaktau rasatvaṁ neṣṭaṁ, tat khalu prākṛta-devādi-viṣayam eva sambhavet | sāmagrī hi rasatvāpattau trividhā | svarūpa-yogyatā, parikara-yogyatā, puruṣa-yogyatā ca | tatra laukike'pi rase raty-ādeḥ sthāyinaḥ svarūpa-yogyatā | sthāyi-bhāva-rūpatvāt sukha-tādātmyāṅgīkārād eva ca | bhagavat-prītau tu sthāyi-bhāvatvaṁ tad-vidhāśeṣa-sukha-taraṅgārṇava-brahma-sukhād adhikatamatvaṁ ca pratipāditam eva | tathā tatra kāraṇādayas tat-parikarāś ca laukikatvād vibhāvanādiṣu svato'kṣamāḥ | kintu sat-kavi-nibandha-cāturyād evālaukikatvam āpannās tatra yogyā bhavanti | tatra tu te svata evālaukikādbhuta-rūpatvena darśitā darśanīyāś ca | puruṣa-yogyatā ca śrī-prahlādādīnām iva tādṛśa-vāsanā | tāṁ vinā ca laukika-kāvyenāpi tan-niṣpattiṁ na manyate | yathoktam—puṇyavantaḥ pramiṇvanti yogivad rasa-santatim || iti | na jāyate tad-āsvādo vinā raty-ādi-vāsanām || iti ca | laukika-rasasyotpattiḥ svarūpam āsvāda-prakāraś caivam evocyate | yathā— sattvodrekād akhaṇḍa-sva-prakāśānanda-cin-mayaḥ | vedyāntara-sparśa-śūnyo brahmāsvāda-sahodaraḥ || lokottara-camatkāra-prāṇaḥ kaiścit pramātṛbhiḥ | svākāravad abhinnatvenāyam āsvādyate rasaḥ || iti | atra tu aprākṛta-viśuddha-sattva-hetutvaṁ sattvaṁ viśuddhaṁ vasudeva-śabditam ity-ādeḥ | darśitaṁ cāsya sattvasyāprākṛtatvaṁ bhagavat-sandarbhe | tathā brahmāsvādād apy adhikatvaṁ yā nirvṛtis tanu-bhṛtāṁ ity-ādeḥ | nātyantikaṁ vigaṇayanty api te prasādam ity-ādeś ca | tataś camatkāraś ca sutarām eva | vismāpanaṁ svasya ca saubhaga-rddheḥ ity-ādeḥ |
Итак, вот столькое — сплетением, доведённым до установления её высшего состояния, — показало степени родов той любви: что среди сладостей такой любви к шри Бхагавану сладость шри Радхи взошла выше всех.\n\nИ эта любовь к нему, как у знатоков мирской поэзии рати и прочее, соединившись с причинами, следствиями и спутниками и достигнув состояния расы, сама зовётся «стхайи-бхава», а причины и прочее зовутся, по порядку, вибхавами, анубхавами и вьябхичари. Чувством она является именно потому, что есть любовь; а стхайи она потому, что её охватывает определение писаний о расе: «Кто не прерывается ни противными, ни непротивными чувствами и ведёт иные в своё состояние, тот стхайи — залежь соли». А что прочее суть вибхавы и прочее, будет показано качеством вибхаваны и прочего. Оттого любовь к Бхагавану, чьё явление особо явлено особостью явления причин и прочего, соединившись с ними, зовётся расою, полною любви к нему; и «раса, полная преданности, — бхакти-раса». Как говорят: «Сами чувства, созрев, приходят к облику расы».\n\nА что знатоки природной расы не признают расы в преданности за отсутствием её принадлежностей, — это возможно лишь там, где предмет природные боги и прочие. Ведь принадлежностей, при становлении расою, три: пригодность собственного облика, пригодность окружения и пригодность человека. И в мирской расе пригодность собственного облика есть у рати и прочих как у стхайи — по тому, что они стхайи-бхава, и по признанию их тождества с радостью. А что любовь к Бхагавану есть стхайи-бхава и что она превосходнее радости Брахмана, океана волн всех таких радостей, — уже установлено.\n\nТак же там причины и прочее, её окружение, будучи мирскими, сами по себе неспособны к вибхаване и прочему; они становятся к тому пригодны, лишь достигнув немирскости искусством сложения благого поэта. Здесь же они сами по себе показаны и показуемы как немирские и дивные. А пригодность человека — такая склонность, как у шри Прахлады и прочих; без неё и мирская поэзия не даёт совершиться расе. Как сказано: «Имеющие заслуги измеряют поток расы, как йогин»; и «Не рождается вкушение его без склонности к рати и прочему».\n\nВозникновение, облик и образ вкушения мирской расы описывают так: «От преобладания саттвы — нераздельная, полная самосветного блаженства и сознания, лишённая касания чего-либо иного познаваемого, единоутробный брат вкушения Брахмана, чья жизнь — изумление, превосходящее мир, — она вкушается некоторыми познающими как неотличная от их собственного очертания». А здесь причина — неприродная, чистейшая саттва, по «саттва чистейшая, именуемая Васудевою» и далее; и неприродность этой саттвы показана в Бхагават-сандарбхе. Так же превосходство над вкушением Брахмана — по «какая отрада у носящих тело» и далее и по «они не считают даже предельную милость» и далее. А изумление — тем более: по «изумление и для себя самого, изобилие красоты» и далее.
e252ab573ad9 · प्रकाशित 21 सित॰ 2026, 4:24:47 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Спор с теоретиками поэтики ведётся на их же поле: берут их определение расы и по пунктам показывают, что здесь всё то же самое — только не требует поэтического вымысла, потому что и так немирское.\n\nИ условие, которое они сами ставят для вкушения расы — склонность слушателя, — оказывается тем же самым условием и здесь.