क्वचिद् भेदितसम्भोगेच्छः पट्टमहिषीषु, यथा—स्मायावलोकलवदर्शित इत्यादिषु । स्वरूपाभिन्नसम्भोगेच्छः श्रीव्रजदेवीषु, यथा—यत् ते सुजातचरणाम्बुरुहं इत्यादिषु । आसां चैष स्वाभाविक एव । अत एव स्वपरित्यागजातेर्षया दोषं कल्पयित्वापि तत्परित्यागासामर्थ्योक्तिः । यथा मृगयुर् इव कपीन्द्रम् इत्यादौ, दुस्त्यजस् तत्कथार्थः इति । एष चासु बहुभेदो वर्तते । एकत्र भावे खलु मिथुनस्य मिथ आदरविशेषः । तत्र प्रेयसीनां त्वदीयत्वाभिमानातिशयेन कान्तं प्रति पारतन्त्र्यविनयस्तुतिदाक्षिण्यप्राचुर्यम् । अन्यत्र मदीयत्वातिशयः, यत्र परतन्त्रकान्ततयान्तर्मर्मज्ञतानर्मकौटिल्याभासप्राचुर्यम् । एतद्युगलस्य च भेदस्य बह्वंशस्वल्पांशतत्साङ्कर्यभेदेनापरासु च बहुविधम् इति । एते च भावा यथोक्ताः— काचित् कराम्बुजं शौरेर् जगृहेऽञ्जलिना मुदा । काचिद् दधार तद्बाहुम् अंसे चन्दनरूषितम् ॥ काचिद् अञ्जलिनागृह्णात् तन्वी ताम्बूलचर्वितम् । एका तदङ्घ्रिकमलं सन्तप्ता स्तनयोर् अधात् ॥ एका भ्रूकुटिम् आबद्ध्य प्रेमसंरम्भविह्वला । घ्नतीवैक्षत् सन्दष्टदशनच्छदा ॥ अपरानिमिषद्दृग्भ्यां जुषाणा तन्मुखाम्बुजम् । आपीतम् अपि नातृप्यत् सन्तस् तच् चरणं यथा ॥ तं काचिन् नेत्ररन्ध्रेण हृदिकृत्य निमील्य च । पुलकाङ्गुल्युपगुह्यास् ते योगीवानन्दसम्प्लुता ॥ सर्वास् ताः केशवालोकपरमोत्सवनिर्वृताः । जहुर् विरहजं तापं प्राज्ञं प्राप्य यथा जनाः ॥ अत्रादरविशेषमयप्रागुक्तभावा काचित् कराम्बुजम् इत्य् अत्र प्रथमोक्ता । इयं च सर्वाग्रस्थितत्वाद् आदौ वर्ण्यते । ततो ज्येष्ठा इति गम्यते । ततश् च सर्वादौ तयैव मिलनं कृष्णस्य । तथा तस्याम् एव श्रीकृष्णस्याप्य् आदरातिशयोऽवगम्यते । एवं तथा अञ्जलिना करग्रहणात् तस्या अपि तस्मिन्न् आदरो व्यक्तः, तत्पारतन्त्र्यादिकम् अपि । मध्यस्थितत्वं चास्याः । ततः साध्व् एवेदं प्रथमोदाहरणम् । अथ मदीयत्वातिशयमयद्वितीयोदाहरणम् । एका भ्रूकुटिम् आबध्य इत्यादि । एषा खलु मध्यतो वर्णनया मध्यस्थितेत्य् अवगम्यते । मध्यस्थितत्वं चास्याः परमदुर्लभतां व्यनक्ति । ततो भावविशेषधारिता चास्या गम्यते । तस्य साक्षात्प्रत्यायकं च मदीयत्वातिशयादिबोधकभ्रूभङ्ग्यादिकम् एवास्ति । इयं च श्रीराधैव ज्ञेया । ईदृश एव भावोऽस्याः कार्त्तिकप्रसङ्गे व्रतरत्नाकरधृतभविष्यवचने दृश्यते— तस्मिन् दिने च भगवान् रात्रौ राधागृहं ययौ । सा च क्रुद्धा तम् उदरे काञ्चीदाम्ना बबन्ध ह ॥ कृष्णस् तु सर्वम् आवेद्य निजगेहमहोत्सवम् । प्रियां प्रसादयामास ततः सा तम् अवोचयत् ॥ इति । ततः सिद्धे च तस्या भावस्य तादृशत्वे यथा राधा प्रिया इत्यादि पाद्मादिवचनानुसारेण अनयाराधितो नूनं इत्याद्यनुसारेण च तन्माहात्म्यात् तादृशभावमाहात्म्यम् एव स्फुटम् उपलभ्यते । द्वारकायाम् एतदनुगतभावत्वेनैव श्रीसत्यभामापि सर्वतः प्रशस्ता । तत्र भावसादृश्यं सर्वतः प्रशस्तत्वं च यथा श्रीविष्णुपुराणे— यदि ते तद्वचः सत्यं सत्यात्यर्थं प्रियेति मे । मद्गेहनिस्फुटार्थाय तदायं नीयतां तरुः ॥ इति । पाद्मकार्त्तिकमाहात्म्ये श्रीकृष्णवाक्यं च यथा—न मे त्वत्तः प्रियतमा इत्यादि । श्रीहरिवंशे वैशम्पायनवचनं च तन्निर्धारकम्—सौभाग्ये चाधिकाभवद् इति । अथ या च पूर्वभावोपलक्षिता सापि तद्भावविरोधिभावत्वेन तत्प्रतिपक्षनायिका स्यात् । चन्द्रावल्य् एव सेति च प्रसिद्धम् । तथोक्तं श्रीबिल्वमङ्गलेन— राधामोहनमन्दिराद् उपागतश् चन्द्रावलीम् ऊचिवान् राधे क्षेममयेति तस्य वचनं श्रुत्वाह चन्द्रावली । कंस क्षेममये विमुग्धहृदये कंसः क्व दृष्टस् त्वया राधा क्वेति विलज्जितो नतमुखस्मेरो हरिः पातु वः ॥ इति । अत्र चन्द्रावल्याः सदृशभावा काचिद् अञ्जलिना इत्यादिना वर्णिता । एका तदङ्घ्रिकमलम् इत्यादिना च । एते तत्सख्यौ पद्माशैव्ये इत्य् अभियुक्तसिद्धिः । श्रीराधायाः सदृशभावा च अपरिनिमिषद्दृग्भ्याम् इत्यादिना वर्णिता । तं काचिद् इत्यादिना च । मदीयोऽसौ स्वयम् एव माम् अनुभविष्यतीति स्वयं ग्राहस्पर्शाद्यभावेन वाम्यस्पर्शात् । ततश् चैते तत्सख्यौ । एते च प्रायस् तत्सनामत्वात् । तदनुगततया पाठाच् चानुराधाविशाखे भवेताम् । ये खलु विशाखा ध्याननिष्ठिका इति, राधानुराधा इति भविष्योत्तरपठिते तत्रानुराधैव ललितेत्य् अभियुक्तप्रसिद्धिः । सङ्करभावा च काचिद् दधार इत्यादिनोक्ता । तद् बाहोर् अंसे धारणेन पूर्वस्या दाक्षिण्यांशेन साम्यात् । उत्तरस्या एषा खलु श्यामलेत्य् अभियुक्तप्रसिद्धिः । अत्राष्टमी च विष्णुपुराणोक्ता यथा— काचिद् आयान्तम् आलोक्य गोविन्दम् अतिहर्षिता । कृष्ण कृष्णेति कृष्णेति प्राह नान्यद् उदीरितम् ॥ इति । अस्या नातिस्फुटभावत्वात् ताटस्थ्यम् । एषा च भद्रेत्य् अभियुक्तप्रसिद्धिः । तेषां भावानां परमानन्दैकरूपत्वं दर्शयति—सर्वा इति ।
kvacid bhedita-sambhogecchaḥ paṭṭa-mahiṣīṣu, yathā—smāyāvaloka-lava-darśita- ity-ādiṣu | svarūpābhinna-sambhogecchaḥ śrī-vraja-devīṣu, yathā—yat te sujāta-caraṇāmbu-ruhaṁ ity-ādiṣu | āsāṁ caiṣa svābhāvika eva | ata eva sva-parityāga-jāterṣayā doṣaṁ kalpayitvāpi tat-parityāgāsāmarthyoktiḥ | yathā mṛgayur iva kapīndram ity-ādau, dustyajas tat-kathārthaḥ iti | eṣa cāsu bahu-bhedo vartate | ekatra bhāve khalu mithunasya mitha ādara-viśeṣaḥ | tatra preyasīnāṁ tvadīyatvābhimānātiśayena kāntaṁ prati pāratantrya-vinaya-stuti-dākṣiṇya-prācuryam | anyatra madīyatvātiśayaḥ, yatra paratantra-kāntatayāntar-marmajñatā-narma-kauṭilyābhāsa-prācuryam | etad-yugalasya ca bhedasya bahv-aṁśa-svalpāṁśa-tat-sāṅkarya-bhedenāparāsu ca bahu-vidham iti | ete ca bhāvā yathoktāḥ— kācit karāmbujaṁ śaurer jagṛhe'ñjalinā mudā | kācid dadhāra tad-bāhum aṁse candana-rūṣitam || kācid añjalināgṛhṇāt tanvī tāmbūla-carvitam | ekā tad-aṅghri-kamalaṁ santaptā stanayor adhāt || ekā bhrū-kuṭim ābaddhya prema-saṁrambha-vihvalā | ghnatīvaikṣat sandaṣṭa-daśana-cchadā || aparānimiṣad-dṛgbhyāṁ juṣāṇā tan-mukhāmbujam | āpītam api nātṛpyat santas tac caraṇaṁ yathā || taṁ kācin netra-randhreṇa hṛdi-kṛtya nimīlya ca | pulakāṅgulyupaguhyās te yogīvānanda-samplutā || sarvās tāḥ keśavālokaparamotsavanirvṛtāḥ | jahur virahajaṁ tāpaṁ prājñaṁ prāpya yathā janāḥ || atrādara-viśeṣa-maya-prāg-ukta-bhāvā kācit karāmbujam ity atra prathamoktā | iyaṁ ca sarvāgra-sthitatvād ādau varṇyate | tato jyeṣṭhā iti gamyate | tataś ca sarvādau tayaiva milanaṁ kṛṣṇasya | tathā tasyām eva śrī-kṛṣṇasyāpy ādarātiśayo'vagamyate | evaṁ tathā añjalinā kara-grahaṇāt tasyā api tasminn ādaro vyaktaḥ, tat-pāratantryādikam api | madhya-sthitatvaṁ cāsyāḥ | tataḥ sādhv evedaṁ prathamodāharaṇam | atha madīyatvātiśayamaya-dvitīyodāharaṇam | ekā bhrū-kuṭim ābadhya ity-ādi | eṣā khalu madhyato varṇanayā madhya-sthitety avagamyate | madhya-sthitatvaṁ cāsyāḥ parama-durlabhatāṁ vyanakti | tato bhāva-viśeṣa-dhāritā cāsyā gamyate | tasya sākṣāt-pratyāyakaṁ ca madīyatvātiśayādi-bodhaka-bhrū-bhaṅgy-ādikam evāsti | iyaṁ ca śrī-rādhaiva jñeyā | īdṛśa eva bhāvo'syāḥ kārttika-prasaṅge vrata-ratnākara-dhṛta-bhaviṣya-vacane dṛśyate— tasmin dine ca bhagavān rātrau rādhā-gṛhaṁ yayau | sā ca kruddhā tam udare kāñcī-dāmnā babandha ha || kṛṣṇas tu sarvam āvedya nija-geha-mahotsavam | priyāṁ prasādayāmāsa tataḥ sā tam avocayat || iti | tataḥ siddhe ca tasyā bhāvasya tādṛśatve yathā rādhā priyā ity-ādi pādmādi-vacanānusāreṇa anayārādhito nūnaṁ ity-ādy-anusāreṇa ca tan-māhātmyāt tādṛśa-bhāva-māhātmyam eva sphuṭam upalabhyate | dvārakāyām etad-anugata-bhāvatvenaiva śrī-satyabhāmāpi sarvataḥ praśastā | tatra bhāva-sādṛśyaṁ sarvataḥ praśastatvaṁ ca yathā śrī-viṣṇu-purāṇe— yadi te tad-vacaḥ satyaṁ satyātyarthaṁ priyeti me | mad-geha-nisphuṭārthāya tadāyaṁ nīyatāṁ taruḥ || iti | pādma-kārttika-māhātmye śrī-kṛṣṇa-vākyaṁ ca yathā—na me tvattaḥ priyatamā ity-ādi | śrī-hari-vaṁśe vaiśampāyana-vacanaṁ ca tan-nirdhārakam—saubhāgye cādhikābhavad iti | atha yā ca pūrva-bhāvopalakṣitā sāpi tad-bhāva-virodhi-bhāvatvena tat-pratipakṣa-nāyikā syāt | candrāvaly eva seti ca prasiddham | tathoktaṁ śrī-bilvamaṅgalena— rādhā-mohana-mandirād upāgataś candrāvalīm ūcivān rādhe kṣemamayeti tasya vacanaṁ śrutvāha candrāvalī | kaṁsa kṣemamaye vimugdha-hṛdaye kaṁsaḥ kva dṛṣṭas tvayā rādhā kveti vilajjito nata-mukha-smero hariḥ pātu vaḥ || iti | atra candrāvalyāḥ sadṛśa-bhāvā kācid añjalinā ity-ādinā varṇitā | ekā tad-aṅghri-kamalam ity-ādinā ca | ete tat-sakhyau padmā-śaivye ity abhiyukta-siddhiḥ | śrī-rādhāyāḥ sadṛśa-bhāvā ca aparinimiṣad-dṛgbhyām ity-ādinā varṇitā | taṁ kācid ity-ādinā ca | madīyo'sau svayam eva mām anubhaviṣyatīti svayaṁ grāha-sparśādy-abhāvena vāmya-sparśāt | tataś caite tat-sakhyau | ete ca prāyas tat-sa-nāmatvāt | tad-anugatatayā pāṭhāc cānurādhā-viśākhe bhavetām | ye khalu viśākhā dhyāna-niṣṭhikā iti, rādhānurādhā iti bhaviṣyottara-paṭhite tatrānurādhaiva lalitety abhiyukta-prasiddhiḥ | saṅkara-bhāvā ca kācid dadhāra ity-ādinoktā | tad bāhor aṁse dhāraṇena pūrvasyā dākṣiṇyāṁśena sāmyāt | uttarasyā eṣā khalu śyāmalety abhiyukta-prasiddhiḥ | atrāṣṭamī ca viṣṇu-purāṇoktā yathā— kācid āyāntam ālokya govindam atiharṣitā | kṛṣṇa kṛṣṇeti kṛṣṇeti prāha nānyad udīritam || iti | asyā nātisphuṭa-bhāvatvāt tāṭasthyam | eṣā ca bhadrety abhiyukta-prasiddhiḥ | teṣāṁ bhāvānāṁ paramānandaika-rūpatvaṁ darśayati—sarvā iti |
Кое-где желание соединения бывает разделённым — у коронованных цариц, как в «показанное малостью улыбчивого взгляда» и в прочих местах. Неотделимое же от самой их природы желание соединения — у богинь Враджа, как в «что твой нежный лотос стоп» и в прочих. У них оно естественно само собою. Оттого, даже вообразив изъян — из ревности, рождённой тем, что он их оставил, — они высказывают неспособность оставить его: как в «словно охотник — владыку обезьян» и далее, «трудно отрешиться от того, о чём эта беседа».\n\nИ различий у него много. В одном чувстве — особое взаимное почтение четы. У возлюбленных от преизбытка мысли «я твоя» — обилие подвластности, смирения, хвалы и уступчивости к возлюбленному. В другом — преизбыток «он мой», где возлюбленного считают подвластным, и оттого обилие знания сокровенного, шутки и мнимой строптивости. А от этой двоицы, взятой большою долею, малою долею и в смешении, у прочих получается много видов.\n\nИ чувства эти сказаны так: «Одна с радостью взяла в пригоршню руку Шаури. Одна возложила себе на плечо его руку, умащённую сандалом. Одна, тонкая, приняла в пригоршню разжёванный им бетель. Одна, распалённая, положила себе на грудь его лотосную стопу. Одна, сведя брови, сокрушённая негодованием премы, взглянула, будто разя, закусив губу. Другая, немигающими очами вкушая его лотосное лицо, не насыщалась, хоть и испила его, — как святые не насыщаются его стопою. Одна, введя его в сердце сквозь отверстие глаза и сомкнув очи, обняв мурашками-пальцами, пребывала затопленная блаженством, словно йог. И все они, упоённые высшим праздником — лицезрением Кешавы, оставили жар, рождённый разлукою, как люди, обретшие мудрого».\n\nЗдесь та, чьё чувство исполнено особого почтения и о ком сказано прежде, названа первою — в «одна руку-лотос». Описывается она вначале потому, что стоит впереди всех; отсюда уразумевается, что она старшая. И оттого прежде всех встреча Кришны — именно с нею; так же уразумевается и преизбыток почтения самого Шри Кришны к ней. Равно и по тому, что руку его она взяла в пригоршню, явлено её почтение к нему, и подвластность ему, и прочее. И положение её — срединное. Потому этот первый пример хорош.\n\nТеперь второй пример, исполненный преизбытка «он мой»: «одна, сведя брови» и далее. Она, описанная посредине, уразумевается как стоящая посередине; а срединное положение её являет высшую её труднодостижимость. Отсюда уразумевается и то, что она держит особое чувство, а прямой его удостоверитель — тот самый изгиб бровей и прочее, возвещающее преизбыток «он мой». И знать надлежит, что она — сама Шри Радха. Такое же её чувство видно по случаю картики в речении «Бхавишьи», приведённом «Врата-ратнакарою»: «И в тот день Бхагаван ночью пошёл в дом Радхи. А она, разгневанная, связала его по животу тесьмою пояса. Кришна же, поведав всё о великом празднике в своём доме, умилостивил милую, и тогда она его отпустила».\n\nОттого, коль скоро таковость её чувства установлена — по речениям «Падмы» и прочих, как «Радха дорога» и далее, и по «ею, несомненно, почтён» и далее, — из её величия явно постигается величие именно такого чувства. И в Двараке Шри Сатьябхама прославлена более всех именно потому, что несёт чувство, следующее этому. Подобие чувства и прославленность более всех — как в Шри Вишну-пуране: «если истинно твоё слово, что Сатья мне крайне дорога, то пусть это древо отнесут для украшения моего дома». И речение Шри Кришны в величании картики в «Падме»: «нет у меня никого дороже тебя» и далее. И слово Вайшампаяны в Шри Хари-вамше, то утверждающее: «и в удаче она превзошла».\n\nТеперь та, что обозначена прежним чувством: она, имея чувство, противное тому, будет героинею-противницею. И известно, что это Чандравали. Так сказано Шри Билвамангалою: «Придя из храма Радха-моханы, он сказал Чандравали: „Радхе, благополучна ли?“ Услышав его слово, Чандравали сказала: „Камса, благополучен ли?“ — „О смятённая сердцем! Где ты видела Камсу?“ — „А где — Радху?“ Устыдившийся, с опущенным лицом, улыбающийся Хари да хранит вас».\n\nЗдесь та, чьё чувство подобно чувству Чандравали, описана словами «одна в пригоршню» и далее и словами «одна его лотосную стопу» и далее; сведущие установили, что это две её подруги — Падма и Шайвья. А та, чьё чувство подобно чувству Шри Радхи, описана словами «другая немигающими очами» и далее и словами «его одна» и далее: ибо здесь нет самостоятельного схватывания и касания, а есть прикосновение строптивости — «он мой, он сам меня познает». Оттого и эти — две её подруги. И это, по большей части, Анурадха и Вишакха: ради сходства имени с нею и по чтению, следующему за нею. Ведь «Вишакха, утверждённая в созерцании» и «Радха, Анурадха» читаются в «Бхавишья-уттаре», — и там, по общему мнению сведущих, Анурадха и есть Лалита.\n\nА смешанное чувство сказано словами «одна возложила» и далее: возложением его руки себе на плечо — по сходству с первою в доле уступчивости, и со второю. Она, по общему мнению сведущих, — Шьямала. Здесь же восьмая, названная Вишну-пураною, такова: «одна, увидев приходящего Говинду, крайне обрадованная, произнесла: „Кришна, Кришна, Кришна!“ — и ничего иного не произнесла». У неё, поскольку чувство не слишком явно, — положение стороннее. И она, по общему мнению сведущих, — Бхадра. А что все эти чувства единым своим обликом суть высшее блаженство, показано словом «все».
0f1b76f9b0a9 · प्रकाशित 21 सित॰ 2026, 4:24:47 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Вся любовь Враджа разложена здесь на два наклона: «я твоя» и «он мой». Первый даёт смирение, хвалу и уступку; второй — право пошутить, отвернуться, связать поясом. Ни один не выше другого по существу, но второй труднее, и потому та, в ком он, помещена в середину — туда, где её не сразу находят.\n\nУзнавание идёт по мелочам: кто взяла руку в пригоршню, кто закусила губу, кто вовсе не коснулась. По ним и разобраны восемь — от старшей, с которой встреча прежде всех, до Бхадры, чьё чувство не выдаёт себя ничем, кроме трижды повторённого имени.\n\nЗаканчивается же перечень уравниванием: разные до противоположности, все они одинаково упоены — и жар разлуки оставляют разом, как оставляют тревогу при встрече с тем, кто знает.