तथा चित्रकेतुं प्रति श्रीसङ्कर्षणोपदेशान्तेऽपि दृष्टश्रुताभिर् मात्राभिर् इत्यादौ, मद्भक्तः पुरुषो भवेद् इत्य् अग्रत उदाहार्यम् । असुरबालानुशासनेऽपि— कौमार आचरेत् प्राज्ञो धर्मान् भागवतान् इह । दुर्लभं मानुषं जन्म तद् अप्य् अध्रुवम् अर्थदम् ॥ यथा हि पुरुषस्येह विष्णोः पादोपसर्पणम् । यद् एष सर्वभूतानां प्रिय आत्मेश्वरः सुहृत् ॥ इहैव मानुषजन्मनि भागवतान् धर्मान् आचरेत्, यतोऽर्थदम् एतज्जन्म । देवादिजन्मनि महाविषयावेशात्, पश्वादिजन्मनि विवेकाभावाच् च, मानुषं जन्म च प्राप्य न विलम्बेतेत्याह—कौमारे, कौमारम् आरभ्य इत्य् अर्थः । यतस् तद् अपि जन्म अध्रुवं पुनर् दुर्लभं च । शास्त्रस्य च प्राधान्येन मनुष्यम् अधिकृत्य प्रवृत्तत्वात् तदनुवादेनोक्तिर् इयम् । तद्बुद्ध्यादिसाम्येन मानुषत्वम् आरोप्यैवेति ज्ञेयम् । तत्र भागवतधर्माचरणस्यैव युक्तत्वं दर्शयति—यथा हीत्यादि । इह पुरुषस्यविष्णोःपादोपसर्पणम् एव यथा अनुरूपं योग्यम् इत्य् अर्थः । यद् यस्माद् एष भूतानां स्वभावत एव प्रियः प्रीतिविषयः प्रेमकर्ता च । तत्र हेतुः—आत्मा परमात्मा । पादोपसर्पणे हेत्वन्तरं यस्माच् चैष ईश्वरः कर्तुम् अकर्तुम् अन्यथाकर्तुं समर्थः । सुहृत् सर्वेषां हितं चिकीर्षुश् चेति ॥ तद् एतद् उपक्रम्योपसंहरति— धर्मार्थकाम इति योऽभिहितस् त्रिवर्ग ईक्षा त्रयी नयदमौ विविधा च वार्ता । मन्ये तद् एतद् अखिलं निगमस्य सत्यं स्वात्मार्पणं स्वसुहृदः परमस्य पुंसः ॥ ईक्षा आत्मविद्या । तद् एतत् सर्वं निगमस्य अर्थजातं स्वसुहृदः स्वान्तर्यामिनः परमस्य पुंसस् तस्मै स्वात्मार्पणसाधनं चेत्, तर्हि सत्यं मन्ये सत्यफलत्वात् । यद् वा, सत्यम् अर्थक्रियाकारकं सफलम् इति यावत् । अन्यथा धर्मादीनां निष्फलत्वम् एवेति भावः ॥ ॥
tathā citraketuṁ prati śrī-saṅkarṣaṇopadeśānte'pi dṛṣṭa-śrutābhir mātrābhir ity-ādau, mad-bhaktaḥ puruṣo bhaved ity agrata udāhāryam | asura-bālānuśāsane'pi— kaumāra ācaret prājño dharmān bhāgavatān iha | durlabhaṁ mānuṣaṁ janma tad apy adhruvam arthadam || yathā hi puruṣasyeha viṣṇoḥ pādopasarpaṇam | yad eṣa sarva-bhūtānāṁ priya ātmeśvaraḥ suhṛt || ihaiva mānuṣa-janmani bhāgavatān dharmān ācaret, yato'rthadam etajjanma | devādi-janmani mahā-viṣayāveśāt, paśv-ādi-janmani vivekābhāvāc ca, mānuṣaṁ janma ca prāpya na vilambetetyāha—kaumāre, kaumāram ārabhya ity arthaḥ | yatas tad api janma adhruvaṁ punar durlabhaṁ ca | śāstrasya ca prādhānyena manuṣyam adhikṛtya pravṛttatvāt tad-anuvādenoktir iyam | tad-buddhy-ādi-sāmyena mānuṣatvam āropyaiveti jñeyam | tatra bhāgavata-dharmācaraṇasyaiva yuktatvaṁ darśayati—yathā hīty-ādi | iha puruṣasyaviṣṇoḥpādopasarpaṇam eva yathā anurūpaṁ yogyam ity arthaḥ | yad yasmād eṣa bhūtānāṁ svabhāvata eva priyaḥ prīti-viṣayaḥ prema-kartā ca | tatra hetuḥ—ātmā paramātmā | pādopasarpaṇe hetv-antaraṁ yasmāc caiṣa īśvaraḥ kartum akartum anyathā-kartuṁ samarthaḥ | suhṛt sarveṣāṁ hitaṁ cikīrṣuś ceti || tad etad upakramyopasaṁharati— dharmārtha-kāma iti yo'bhihitas tri-varga īkṣā trayī naya-damau vividhā ca vārtā | manye tad etad akhilaṁ nigamasya satyaṁ svātmārpaṇaṁ sva-suhṛdaḥ paramasya puṁsaḥ || īkṣā ātma-vidyā | tad etat sarvaṁ nigamasya artha-jātaṁ sva-suhṛdaḥ svāntaryāminaḥ paramasya puṁsas tasmai svātmārpaṇa-sādhanaṁ cet, tarhi satyaṁ manye satya-phalatvāt | yad vā, satyam artha-kriyā-kārakaṁ saphalam iti yāvat | anyathā dharmādīnāṁ niṣphalatvam eveti bhāvaḥ || ||
Так же в конце наставления шри Санкаршаны Читракету — «Виденными и слышанными мерами» и далее — и «Стал бы человек моим преданным»: это будет приведено дальше. И в наставлении детям асуров: «С отрочества мудрый да исполняет здесь бхагаватские законы: рождение человеком труднодостижимо, и притом непрочно, и притом даёт цель. Ибо здесь для человека как раз и подобает приближение к стопам Вишну, — ведь он всем существам милый, Атман, Владыка, друг».
Именно здесь, в человеческом рождении, да исполняет бхагаватские законы, ибо это рождение даёт цель: в рождении богом и прочим — увлечение великими предметами, в рождении скотом и прочим — отсутствие различения. И, обретя человеческое рождение, да не медлит: о том он и говорит «в отрочестве», то есть начиная с отрочества. Ибо и это рождение непрочно и вновь труднодостижимо. А поскольку шастра обращена главным образом к человеку, это речение есть повторение того же; и следует знать, что человечность приписана им по сходству разума и прочего.
Уместность исполнения именно бхагаватского закона он показывает словами «как ведь» и далее. «Здесь» для человека подобает и уместно именно приближение к стопам Вишну. «Ибо» — оттого что он по самой природе мил существам: и предмет их услады, и творец любви. Причина тому — «Атман», то есть Параматма. Иная причина приближения к стопам: он «Владыка» — способный сделать, не сделать и сделать иначе; и «друг» — желающий всем блага.
Начав с этого, он и заключает: «Тройной разряд, названный „закон, артха, кама“, рассмотрение, тройственная Веда, политика и обуздание, и разный промысел — всё это, мню я, истинно в Веде, если оно есть поднесение себя высшему Человеку, своему другу». «Икша» — знание себя. Всё это, рождённое смыслами Веды, я мню истинным, если оно средство поднести себя ему, высшему Человеку, своему другу, своему внутреннему правителю, — ибо тогда плод его истинен. Или же: «истинное» значит производящее действительный результат, плодотворное. Иначе закон и прочее просто бесплодны.
4158423d3f86 · publicado 21 sept 2026, 0:52:07 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
«Истинно» здесь не о достоверности, а о действенности: истинным названо то, что доводит до конца, и потому ложным оказывается исполненное впустую.