वैष्णवमात्राणां च यथायोग्यम् आराधनं यथा इतिहाससमुच्चये— तस्माद् विष्णुप्रसादाय वैष्णवान् परितोषयेत् । प्रसादसुमुखो विष्णुस् तेनैव स्यान् न संशयः ॥ इति । व्यतिरेकेणापि पाद्मोत्तरखण्डे— अर्चयित्वा तु गोविन्दं तदीयान् नार्चयेत् तु यः । न स भागवतो ज्ञेयः केवलं दाम्भिकः स्मृतः ॥ इति । तत्र— सर्वत्रास्खलितादेशः सप्तद्वीपैकदण्डधृक् । अन्यत्र ब्राह्मणकुलाद् अन्यत्राच्युतगोत्रतः ॥ इति श्रीपृथुचरितानुसारेण यत् किञ्चिज् जाताव् अप्य् उत्तमत्वम् एव मन्तव्यम्, यस्य यल् लक्षणं प्रोक्तं पुंसो वर्णाभिव्यञ्जकम् । यद् अन्यत्रापि दृश्येत तत् तेनैव विनिर्दिशेत् ॥ इति नारदोक्तिदृष्टान्तेन वा । यथोक्तं पाद्मे— किम् अत्र बहुनोक्तेन ब्राह्मणा येऽप्य् अवैष्णवाः । न द्रष्टव्या न स्प्रष्टव्या न वक्तव्याः कदाचन ॥ माघमाहात्म्ये— श्वपाकम् इव नेक्षेत लोके विप्रम् अवैष्णवम् । वैष्णवो वर्णबाह्योऽपि पुनाति भुवनत्रयम् ॥ न शूद्रा भगवद्भक्तास् ते तु भागवता नराः । सर्ववर्णेषु ते शूद्रा ये न भक्ता जनार्दने ॥ इतिहाससमुच्चये— स्मृतः सम्भाषितो वापि पूजितो वा द्विजोत्तम । पुनाति भगवद्भक्तश् चाण्डालोऽपि यदृच्छया ॥ अन्यथा दोषश्रवणं च तत्रैव— शूद्रं वा भगवद्भक्तं निषादं श्वपचं तथा । वीक्षते जातिसामान्यात् स याति नरकं ध्रुवम् ॥ इति । भक्तिवैशिष्ट्येन तु वैशिष्ट्यम् अपि दृश्यते । यथा गारुडे— मद्भक्तजनवात्सल्यं पूजायां चानुमोदनम् । मत्कथाश्रवणे प्रीतिः स्वरनेत्रादिविक्रिया ॥ विष्णोश् च कारणं नृत्यं तदर्थे दम्भवर्जनम् । स्वयम् अभ्यर्चनं चैव यो विष्णुं नोपजीवति ॥ भक्तिर् अष्टविधा ह्य् एषा यस्मिन् म्लेच्छेऽपि वर्तते । स विप्रेन्द्रो मुनिश्रेष्ठः स ज्ञानी स च पण्डितः । तस्मै देयं ततो ग्राह्यं स च पूज्यो यथा हरिः ॥ इति । अत एवाह भगवान्— न मे भक्तश् चतुर्वेदी मद्भक्तः श्वपचः प्रियः । तस्मै देयं ततो ग्राह्यं स च पूज्यो यथा ह्य् अहम् ॥ इति । अत एव ज्ञातभक्तिमहिम्ना सता दुर्वाससापि श्रीमदम्बरीषस्य पादग्रहणम् अप्य् आचरितम् । किन्तु अम्बरीषस्यानभीष्टम् एव तद् इति तत्रैव व्यक्तत्वात् । श्रीभगवता श्रीमदुद्धवादिभिश् च ब्राह्मणमात्रस्य वन्दनाच् च, इतरवैष्णवैस् तु तत् सर्वथा न मन्तव्यम् । विप्रं कृतागसम् अपि नैव द्रुह्यत मामकाः । घ्नन्तं बहु शपन्तं वा नमस्कुरुत नित्यशः ॥ इति भगवदादेशभङ्गप्रसङ्गाच् च । श्वपाकम् इव नेक्षेत इत्यादिकं तु तद्दर्शनासक्तिनिषेधपरत्वेन समाधेयम् । दृश्यते च युधिष्ठिरद्रौपद्यादीनाम् अश्वत्थाम्नि तथा व्यवहारः । वैष्णवपूजकैस् तु वैष्णवानाम् आचारोऽपि न विचारणीयः, अपि चेत् सुदुराचारः इत्यादेः । यथोक्तं गारुडे— विष्णुभक्तिसमायुक्तो मिथ्याचारोऽप्य् अनाश्रमी । पुनाति सकलान् लोकान् सहस्रांशुर् इवोदितः ॥ इति । तद् एतद् उदाहृतम् एव—अहो बत श्वपचोऽतो गरीयान् यज् जिह्वाग्रे वर्तते नाम तुभ्यम् इत्यादौ । अत्र श्वपचशब्दो यौगिकार्थपुरस्कारेणैव वर्तते । ततो दुर्जातित्वेन दुराचारत्वेनापि नावमन्तव्यस् तद्भक्तजनः, स्वावमन्तृत्वेन तु सुतराम् । अत एवोक्तं गारुडे— रुक्षाक्षरं तु शृण्वन् वै तथा भागवतेरितम् । प्रणामपर्वं तं क्षान्त्या यो वदेद् वैष्णवो हि सः ॥ इति । तद् एवं महदादिसेवा दर्शिता । अस्याश् च श्रवणादितः पूर्वत्वं, महत्सेवां द्वारम् आहुर् विमुक्तेस् तमोद्वारं योषितां सङ्गिसङ्गम् इत्य् उक्तेः । तेभ्यो महद्भ्यस् त्व् अन्यद् अपि किम् अपि परममङ्गलायनं जायते । यथा— तेषु नित्यं महाभाग महाभागेषु मत्कथाः । सम्भवन्ति हि ता नृणां जुषतां प्रपुनन्त्य् अघम् ॥ ता ये शृण्वन्ति गायन्ति ह्य् अनुमोदन्ति चादृताः । मत्पराः श्रद्दधानाश् च भक्तिं विन्दन्ति ते मयि ॥ भक्तिं लब्धवतः साधोः किम् अन्यद् अवशिष्यते । मय्य् अनन्तगुणे ब्रह्मण्य् आनन्दानुभवात्मनि ॥ यथोपश्रयमाणस्य भगवन्तं विभावसुम् । शीतं भयं तमोऽप्येति साधून् संसेवतस् तथा ॥ तेषु सन्तोऽनपेक्षा मच्चित्ताः इत्याद्युक्तलक्षणेषु । भक्तिं प्रेम । अत एवोक्तं श्रीरुद्रेण— क्षणार्धेनापि तुलये न स्वर्गं नापुनर्भवम् । भगवत्सङ्गिसङ्गस्य मर्त्यानां किम् उताशिषः ॥ इति । श्रीशौनकेनापि, तुलयाम लवेनापि न स्वर्गम् इत्यादि पूर्ववत् । तत्रानुषङ्गिकं फलं सदृष्टान्तम् आह—यथेति । विभावसुम् अग्निम् । उपास्यबुद्ध्या श्रयमानस्य होमाद्यर्थं ज्वालयत इत्य् अर्थः । तस्य यथा शीतादिकम् अप्य् एति । भयं दुष्टजीवादिकृतम्, तथा साधून् सेवमानस्य कर्मादिजाड्यम् । आगामि संसारभयं तन्मूलम् अज्ञानं च नश्यतीत्य् अर्थः ॥ ॥
vaiṣṇava-mātrāṇāṁ ca yathāyogyam ārādhanaṁ yathā itihāsa-samuccaye— tasmād viṣṇu-prasādāya vaiṣṇavān paritoṣayet | prasāda-sumukho viṣṇus tenaiva syān na saṁśayaḥ || iti | vyatirekeṇāpi pādmottara-khaṇḍe— arcayitvā tu govindaṁ tadīyān nārcayet tu yaḥ | na sa bhāgavato jñeyaḥ kevalaṁ dāmbhikaḥ smṛtaḥ || iti | tatra— sarvatrāskhalitādeśaḥ sapta-dvīpaika-daṇḍa-dhṛk | anyatra brāhmaṇa-kulād anyatrācyuta-gotrataḥ || iti śrī-pṛthu-caritānusāreṇa yat kiñcij jātāv apy uttamatvam eva mantavyam, yasya yal lakṣaṇaṁ proktaṁ puṁso varṇābhivyañjakam | yad anyatrāpi dṛśyeta tat tenaiva vinirdiśet || iti nāradokti-dṛṣṭāntena vā | yathoktaṁ pādme— kim atra bahunoktena brāhmaṇā ye'py avaiṣṇavāḥ | na draṣṭavyā na spraṣṭavyā na vaktavyāḥ kadācana || māgha-māhātmye— śvapākam iva nekṣeta loke vipram avaiṣṇavam | vaiṣṇavo varṇa-bāhyo'pi punāti bhuvana-trayam || na śūdrā bhagavad-bhaktās te tu bhāgavatā narāḥ | sarva-varṇeṣu te śūdrā ye na bhaktā janārdane || itihāsa-samuccaye— smṛtaḥ sambhāṣito vāpi pūjito vā dvijottama | punāti bhagavad-bhaktaś cāṇḍālo'pi yadṛcchayā || anyathā doṣa-śravaṇaṁ ca tatraiva— śūdraṁ vā bhagavad-bhaktaṁ niṣādaṁ śvapacaṁ tathā | vīkṣate jāti-sāmānyāt sa yāti narakaṁ dhruvam || iti | bhakti-vaiśiṣṭyena tu vaiśiṣṭyam api dṛśyate | yathā gāruḍe— mad-bhakta-jana-vātsalyaṁ pūjāyāṁ cānumodanam | mat-kathā-śravaṇe prītiḥ svara-netrādi-vikriyā || viṣṇoś ca kāraṇaṁ nṛtyaṁ tad-arthe dambha-varjanam | svayam abhyarcanaṁ caiva yo viṣṇuṁ nopajīvati || bhaktir aṣṭa-vidhā hy eṣā yasmin mlecche'pi vartate | sa viprendro muni-śreṣṭhaḥ sa jñānī sa ca paṇḍitaḥ | tasmai deyaṁ tato grāhyaṁ sa ca pūjyo yathā hariḥ || iti | ata evāha bhagavān— na me bhaktaś catur-vedī mad-bhaktaḥ śvapacaḥ priyaḥ | tasmai deyaṁ tato grāhyaṁ sa ca pūjyo yathā hy aham || iti | ata eva jñāta-bhakti-mahimnā satā durvāsasāpi śrīmad-ambarīṣasya pāda-grahaṇam apy ācaritam | kintu ambarīṣasyānabhīṣṭam eva tad iti tatraiva vyaktatvāt | śrī-bhagavatā śrīmad-uddhavādibhiś ca brāhmaṇa-mātrasya vandanāc ca, itara-vaiṣṇavais tu tat sarvathā na mantavyam | vipraṁ kṛtāgasam api naiva druhyata māmakāḥ | ghnantaṁ bahu śapantaṁ vā namas-kuruta nityaśaḥ || iti bhagavad-ādeśa-bhaṅga-prasaṅgāc ca | śvapākam iva nekṣeta ity-ādikaṁ tu tad-darśanāsakti-niṣedha-paratvena samādheyam | dṛśyate ca yudhiṣṭhira-draupady-ādīnām aśvatthāmni tathā vyavahāraḥ | vaiṣṇava-pūjakais tu vaiṣṇavānām ācāro'pi na vicāraṇīyaḥ, api cet sudurācāraḥ ity-ādeḥ | yathoktaṁ gāruḍe— viṣṇu-bhakti-samāyukto mithyācāro'py anāśramī | punāti sakalān lokān sahasrāṁśur ivoditaḥ || iti | tad etad udāhṛtam eva—aho bata śvapaco'to garīyān yaj jihvāgre vartate nāma tubhyam ity-ādau | atra śvapaca-śabdo yaugikārtha-puraskāreṇaiva vartate | tato durjātitvena durācāratvenāpi nāvamantavyas tad-bhakta-janaḥ, svāvamantṛtvena tu sutarām | ata evoktaṁ gāruḍe— rukṣākṣaraṁ tu śṛṇvan vai tathā bhāgavateritam | praṇāma-parvaṁ taṁ kṣāntyā yo vaded vaiṣṇavo hi saḥ || iti | tad evaṁ mahad-ādi-sevā darśitā | asyāś ca śravaṇāditaḥ pūrvatvaṁ, mahat-sevāṁ dvāram āhur vimuktes tamo-dvāraṁ yoṣitāṁ saṅgi-saṅgam ity ukteḥ | tebhyo mahadbhyas tv anyad api kim api parama-maṅgalāyanaṁ jāyate | yathā— teṣu nityaṁ mahā-bhāga mahā-bhāgeṣu mat-kathāḥ | sambhavanti hi tā nṛṇāṁ juṣatāṁ prapunanty agham || tā ye śṛṇvanti gāyanti hy anumodanti cādṛtāḥ | mat-parāḥ śraddadhānāś ca bhaktiṁ vindanti te mayi || bhaktiṁ labdhavataḥ sādhoḥ kim anyad avaśiṣyate | mayy ananta-guṇe brahmaṇy ānandānubhavātmani || yathopaśrayamāṇasya bhagavantaṁ vibhāvasum | śītaṁ bhayaṁ tamo'pyeti sādhūn saṁsevatas tathā || teṣu santo'napekṣā mac-cittāḥ ity-ādy-ukta-lakṣaṇeṣu | bhaktiṁ prema | ata evoktaṁ śrī-rudreṇa— kṣaṇārdhenāpi tulaye na svargaṁ nāpunar-bhavam | bhagavat-saṅgi-saṅgasya martyānāṁ kim utāśiṣaḥ || iti | śrī-śaunakenāpi, tulayāma lavenāpi na svargam ity-ādi pūrvavat | tatrānuṣaṅgikaṁ phalaṁ sa-dṛṣṭāntam āha—yatheti | vibhāvasum agnim | upāsya-buddhyā śrayamānasya homādy-arthaṁ jvālayata ity arthaḥ | tasya yathā śītādikam apy eti | bhayaṁ duṣṭa-jīvādi-kṛtam, tathā sādhūn sevamānasya karmādi-jāḍyam | āgāmi saṁsāra-bhayaṁ tan-mūlam ajñānaṁ ca naśyatīty arthaḥ || ||
Почитание же по пригодности всяких вайшнавов — как в Итихаса-самуччае: «Потому ради милости Вишну пусть удовлетворяет вайшнавов: тем самым Вишну будет благосклонен к милости, нет сомнения». И от противного в последней части Падмы: «Кто, почтив Говинду, не почитает принадлежащих Ему, тот не должен быть знаем бхагаватою: он назван просто лицемером». А какое бы то ни было высшество надо признавать и по рождению — вслед житию шри Притху: «Повеление его неотменимо повсюду, он держит единый жезл над семью материками — кроме рода брахманов и кроме сродных Ачьюте»; или по примеру сказанного Нарадою: «Какой признак назван являющим сословие человека, — если он виден и в ином, того по нему и следует определять».
Как сказано в Падме: «Что тут много говорить: на брахманов, которые невайшнавы, никогда не следует ни смотреть, ни касаться их, ни говорить с ними». Во славе магхи: «Пусть в мире на брахмана-невайшнава не взглянет, как на собакоеда; а вайшнав, даже вне сословия, очищает три мира. Не шудры те, кто предан Бхагавану, — они люди-бхагаваты; а шудры во всех сословиях те, кто не предан Джанардане». В Итихаса-самуччае: «Помянутый, окликнутый или почтённый, о лучший из дваждырождённых, очищает и невзначай преданный Бхагавану, будь он хоть чандала». И там же слышно о пороке обратного: «Кто смотрит на преданного Бхагавану — шудру, нишаду или собакоеда — как на равного по рождению, тот непременно идёт в ад».
А по особенности преданности видна и особенность. Как в Гаруде: «Ласковость к людям, преданным мне, одобрение в почитании, любовь к слушанию моих сказаний, изменение голоса, глаз и прочего, пляска ради Вишну, отвержение лицемерия ради Него, собственное почитание и то, что он не кормится Вишну, — эта восьмивидная преданность; в ком она пребывает, будь он хоть млеччха, тот владыка брахманов, лучший из молчальников, тот знающий и тот учёный; ему следует давать, от него брать, и он почитаем, как Хари». Оттого и говорит Бхагаван: «Не мой преданный тот, кто знает четыре Веды; мне дорог преданный мне собакоед; ему следует давать, от него брать, и он почитаем, как я сам».
Оттого и Дурваса, благой, узнавший величие преданности, совершил даже объятие стоп шримад Амбариши; но там же явлено, что Амбарише это было нежеланно. И поскольку шри Бхагаван, шримад Уддхава и прочие кланялись всякому брахману, иным вайшнавам такое вовсе не должно приходить на мысль, — и потому, что иначе вышло бы нарушение повеления Бхагавана: «Не вредите брахману, мои, даже провинившемуся; бьющему и много проклинающему всегда творите поклон». А «пусть не взглянет, как на собакоеда» и прочее надо уладить как направленное на запрет привязанности к его лицезрению; и видно, что так обходились с Ашваттхаманом Юдхиштхира, Драупади и прочие. Почитателям же вайшнавов не следует рассматривать и поведение вайшнавов, по «даже если он весьма дурного поведения» и далее. Как сказано в Гаруде: «Наделённый преданностью Вишну, даже если поведение его ложно и он вне уклада, очищает все миры, как взошедшее тысячелучистое». Это и приведено: «О, увы, почтеннее того собакоед, у которого на кончике языка твоё имя» и далее; слово «собакоед» здесь употреблено с предпочтением производного смысла. Потому преданного Ему человека нельзя презирать ни за дурное рождение, ни за дурное поведение, — а за то, что он презирает себя, тем более. Оттого и сказано в Гаруде: «Кто, слыша грубое слово, сказанное бхагаватою, говорит с ним терпеливо, предваряя поклоном, — тот воистину вайшнав».
Итак, служение великим и прочим показано. Оно предшествует слушанию и прочему, по сказанному: «Служение великим называют вратами освобождения, а вратами тьмы — общение с теми, кто общается с жёнами». От тех великих рождается и ещё нечто — вместилище высшего блага. Как: «В них, о великой доли, в имеющих великую долю, всегда бывают мои сказания; и они очищают грех у людей, что их вкушают. Кто их слушает, поёт и одобряет, почтительный, преданный мне и верующий, — те обретают преданность мне. А благому, обретшему преданность, что иное остаётся — во мне, брахмане бесконечных качеств, чья суть есть переживание блаженства? Как у прибегающего к владыке Вибхавасу отходят холод, страх и тьма, так и у служащего благим». «В них» — в тех, чей признак назван в «благие, ни в чём не нуждающиеся, занятые мною» и далее. «Преданность» — любовь. Оттого и сказано шри Рудрою: «Ни небо, ни невозвратное бытие не равняю я и с полумгновением общения со спутником Бхагавана, — что уж говорить о благах смертных». И шри Шаунакою: «Не равняем мы и с мигом небо» и далее, как прежде. Там сопутствующий плод он говорит с примером: «как». «Вибхавасу» — огонь: у того, кто прибегает к нему с разумением почитаемого и возжигает его ради возлияния и прочего, отходят холод и прочее; «страх» — сотворённый дурными существами. Так же у служащего благим гибнет косность деяния и прочего, грядущий страх круговорота и его корень — незнание; таков смысл.
ad9ccdbd8a2f · publicado 21 sept 2026, 0:52:07 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Рождение и поведение отставлены не ради равенства, а ради точности: мерою названо одно, и там, где оно есть, прочее перестаёт что-либо решать.