अथाधिष्ठानन्तराणि चैवम् । यथा— सूर्योऽग्निर् ब्राह्मणा गावो वैष्णवः खं मरुज् जलम् । भूर् आत्मा सर्वभूतानि भद्र पूजापदानि मे ॥ सूर्ये तु विद्यया त्रय्या हविषाग्नौ यजेत माम् । आतिथ्येन तु विप्राग्र्ये गोष्व् अङ्ग यवसादिना ॥ वैष्णवे बन्धुसत्कृत्या हृदि खे ध्याननिष्ठया । वायौ मुख्यधिया तोये द्रव्यैस् तोयपुरःसरैः ॥ स्थण्डिले मन्त्रहृदयैर् भोगैर् आत्मानम् आत्मनि । क्षेत्रज्ञं सर्वभूतेषु समत्वेन यजेत माम् ॥ धिष्ण्येष्व् इत्य् एषु मद्रूपं शङ्खचक्रगदाम्बुजैः । युक्तं चतुर्भुजं शान्तं ध्यायन्न् अर्चेत् समाहितः ॥ टीका च—इदानीम् एकादश पूजाधिष्ठानान्य् आह—सूर्य इति । हे भद्र! अधिष्ठानभेदेन पूजासाधनभेदम् आह—सूर्य इति त्रिभिः । त्रय्या विद्यया सूक्तैर् उपस्थानादिना । अङ्ग हे उद्धव! मुख्यधिया प्राणदृष्ट्या । तोये तोयादिभिर् द्रव्यैस् तर्पणादिना । स्थण्डिले भुवि । मन्त्रहृदयै रहस्यमन्त्रन्यासैः । सर्वाधिष्ठानेषु ध्येयम् आह—धिष्ण्येष्वेतेष्व् इति । इति अनेन प्रकारेण । एषु धिस्ण्येषु ॥ इत्य् एषा । अत्र सर्वत्र चतुर्भुजस्यैवानुसन्धाने सत्य् अपि द्विधा गतिः—एकाधिष्ठानपरिचर्यैवाधिष्ठातुर् उपासनालक्षणा । मन्दिरलेपनादिना तदधिष्ठातृप्रतिष्ठाया इव । यथा वैष्णवे बन्धुसत्कृत्या, गोष्व् अङ्ग यवसादिना इत्यादि । यतो बन्धुसत्कारो वैष्णवविषयकः, ईश्वरे तु प्रभुभाव उपदिश्यते । ईश्वरे तदधीनेषु इत्यादौ । तथा गोसम्प्रदानकम् एव यवसादिभोजनदानं युज्यते, न तु श्रीचतुर्भुजसमप्रदानकम्, अभक्ष्यत्वात् । यद् यद् इष्टतमं लोके यच् चातिप्रियम् आत्मनः । तत् तन् निवेदयेन् मह्यं तद् आनन्त्याय कल्पते ॥ इति तत्रैव पूर्वम् उक्तम् । अन्या तु साक्षाद् अधिष्ठातुर् उपासनालक्षणा, यथा—हृदि खे ध्याननिष्ठया, तोये द्रव्यैस् तोयपुरस्कृतैर् इत्यादि । अत्राग्न्यादौ तदन्तर्यामिरूपस्यैव चिन्तनं कार्यम्, न जातु निजप्रेमसेवाविशेषाश्रयस्वाभीष्टरूपविशेषस्य । स तु सर्वथा परमसुकुमारत्वादिबुद्धिजनितया प्रीत्यैव सेवनीयः । यथोक्तं श्रीभगवतैव—वस्त्रोपवीताभरणैः इत्यादि । तेषां यथाभक्तिरीत्या परमेश्वरस्यापि तथाभावः श्रूयते । यथा नारदीये— भक्तिग्राह्यो हृषीकेशो न धनैर् धरणीधर । भक्त्या संपूजितो विष्णुः प्रददाति मनोरथम् ॥ जलेनापि जगन्नाथः पूजितः क्लेशहा हरिः । परितोषं व्रजत्य् आशु तृषार्तः सुजलैर् यथा ॥ इति । अत्र दृष्टान्त उपजीव्यः । वैपरीत्ये दोषश् च । यथा ग्रीष्मे जलस्थस्य पूजा प्रशस्ता, वर्षासु निन्दिता । यद् उक्तं गारुडे— शुचिशुक्रगते काले येऽर्चयिष्यन्ति केशवम् । जलस्थं विविधैः पुष्पैर् मुच्यन्ते यमताडनात् ॥ घनागमे प्रकुर्वन्ति जलस्थं वै जनार्दनम् । ये जना नृपतिश्रेष्ठ तेषां वै नरकं ध्रुवम् ॥ इति । एवम् अन्यत्रापि । परिचर्याविधौ तद्देशकालसुखदानि शतशो विहितानि । तद्विपरीतानि निषिद्धानि च । विष्णुयामले—विष्णोः सर्वर्तुचर्याम् इति । अत एवोक्तं—यद् यद् इष्टतमं लोके इत्यादि । तत्र तत्रेष्टमन्त्रध्यानस्थलं च सर्वर्तुसुखमयमनोहररूपरसगन्धस्पर्शशब्दमयत्वेनैव ध्यातुं विहितम् अस्ति । अन्यथा तत्तदाग्रहस्य वैयर्थ्यं स्यात् । तस्माद् अग्न्यादौ तत्तदन्तर्यामिरूप एव भाव्य इति स्थितम् । ॥
athādhiṣṭhānantarāṇi caivam | yathā— sūryo'gnir brāhmaṇā gāvo vaiṣṇavaḥ khaṁ maruj jalam | bhūr ātmā sarva-bhūtāni bhadra pūjā-padāni me || sūrye tu vidyayā trayyā haviṣāgnau yajeta mām | ātithyena tu viprāgrye goṣv aṅga yavasādinā || vaiṣṇave bandhu-sat-kṛtyā hṛdi khe dhyāna-niṣṭhayā | vāyau mukhya-dhiyā toye dravyais toya-puraḥ-saraiḥ || sthaṇḍile mantra-hṛdayair bhogair ātmānam ātmani | kṣetra-jñaṁ sarva-bhūteṣu samatvena yajeta mām || dhiṣṇyeṣv ity eṣu mad-rūpaṁ śaṅkha-cakra-gadāmbujaiḥ | yuktaṁ catur-bhujaṁ śāntaṁ dhyāyann arcet samāhitaḥ || ṭīkā ca—idānīm ekādaśa pūjādhiṣṭhānāny āha—sūrya iti | he bhadra! adhiṣṭhāna-bhedena pūjā-sādhana-bhedam āha—sūrya iti tribhiḥ | trayyā vidyayā sūktair upasthānādinā | aṅga he uddhava! mukhya-dhiyā prāṇa-dṛṣṭyā | toye toyādibhir dravyais tarpaṇādinā | sthaṇḍile bhuvi | mantra-hṛdayai rahasya-mantra-nyāsaiḥ | sarvādhiṣṭhāneṣu dhyeyam āha—dhiṣṇyeṣveteṣv iti | iti anena prakāreṇa | eṣu dhisṇyeṣu || ity eṣā | atra sarvatra caturbhujasyaivānusandhāne saty api dvidhā gatiḥ—ekādhiṣṭhāna-paricaryaivādhiṣṭhātur upāsanā-lakṣaṇā | mandira-lepanādinā tad-adhiṣṭhātṛ-pratiṣṭhāyā iva | yathā vaiṣṇave bandhu-sat-kṛtyā, goṣv aṅga yavasādinā ity-ādi | yato bandhu-satkāro vaiṣṇava-viṣayakaḥ, īśvare tu prabhu-bhāva upadiśyate | īśvare tad-adhīneṣu ity-ādau | tathā go-sampradānakam eva yavasādi-bhojana-dānaṁ yujyate, na tu śrī-caturbhuja-sama-pradānakam, abhakṣyatvāt | yad yad iṣṭatamaṁ loke yac cātipriyam ātmanaḥ | tat tan nivedayen mahyaṁ tad ānantyāya kalpate || iti tatraiva pūrvam uktam | anyā tu sākṣād adhiṣṭhātur upāsanā-lakṣaṇā, yathā—hṛdi khe dhyāna-niṣṭhayā, toye dravyais toya-puraskṛtair ity-ādi | atrāgny-ādau tad-antaryāmi-rūpasyaiva cintanaṁ kāryam, na jātu nija-prema-sevā-viśeṣāśraya-svābhīṣṭa-rūpa-viśeṣasya | sa tu sarvathā parama-sukumāratvādi-buddhi-janitayā prītyaiva sevanīyaḥ | yathoktaṁ śrī-bhagavataiva—vastropavītābharaṇaiḥ ity-ādi | teṣāṁ yathā-bhakti-rītyā parameśvarasyāpi tathā-bhāvaḥ śrūyate | yathā nāradīye— bhakti-grāhyo hṛṣīkeśo na dhanair dharaṇī-dhara | bhaktyā saṁpūjito viṣṇuḥ pradadāti manoratham || jalenāpi jagannāthaḥ pūjitaḥ kleśahā hariḥ | paritoṣaṁ vrajaty āśu tṛṣārtaḥ sujalair yathā || iti | atra dṛṣṭānta upajīvyaḥ | vaiparītye doṣaś ca | yathā grīṣme jalasthasya pūjā praśastā, varṣāsu ninditā | yad uktaṁ gāruḍe— śuci-śukra-gate kāle ye'rcayiṣyanti keśavam | jalasthaṁ vividhaiḥ puṣpair mucyante yama-tāḍanāt || ghanāgame prakurvanti jalasthaṁ vai janārdanam | ye janā nṛpati-śreṣṭha teṣāṁ vai narakaṁ dhruvam || iti | evam anyatrāpi | paricaryā-vidhau tad-deśa-kāla-sukhadāni śataśo vihitāni | tad-viparītāni niṣiddhāni ca | viṣṇu-yāmale—viṣṇoḥ sarva-rtu-caryām iti | ata evoktaṁ—yad yad iṣṭatamaṁ loke ity-ādi | tatra tatreṣṭa-mantra-dhyāna-sthalaṁ ca sarvartu-sukha-maya-manohara-rūpa-rasa-gandha-sparśa-śabda-mayatvenaiva dhyātuṁ vihitam asti | anyathā tat-tad-āgrahasya vaiyarthyaṁ syāt | tasmād agny-ādau tat-tad-antaryāmi-rūpa eva bhāvya iti sthitam | ||
Затем и иные вместилища таковы. Как: «Солнце, огонь, брахманы, коровы, вайшнав, пространство, ветер, вода, земля, сам человек и все существа — места моего почитания, о благой. В солнце пусть чтит меня троякою знанием, в огне — возлиянием, в лучшем из брахманов — гостеприимством, в коровах, о милый, — травою и прочим. В вайшнаве — добрым обхождением с родичем, в сердце и в пространстве — стойкостью созерцания, в ветре — разумением его главным, в воде — веществами, начиная с воды. На алтаре — сердцами мантр, в себе — яствами себе; и во всех существах пусть чтит меня равностью, как знающего поле. И в этих обителях пусть, сосредоточенный, почитает меня, созерцая мой облик — четырёхрукий, умиротворённый, с раковиною, диском, булавою и лотосом».
И тика: «Ныне он говорит одиннадцать вместилищ почитания: „солнце“. О благой! Различие средства почитания по различию вместилища он говорит тремя стихами: „солнце“. „Троякою знанием“ — гимнами, предстоянием и прочим. „О милый“ — о Уддхава! „Разумением его главным“ — видением дыхания. „В воде“ — водою и прочими веществами, возлиянием и прочим. „На алтаре“ — на земле. „Сердцами мантр“ — ньясами тайных мантр. Созерцаемое во всех вместилищах он говорит: „в этих обителях“. „Так“ — этим образом; „в этих“ — в обителях» — вот она.
И хотя всюду здесь исследуется именно четырёхрукий, ход двоякий: одно — прислуживание самому вместилищу, имеющее признаком почитание того, кто в нём обитает, — как установка того обитателя через обмазывание храма и прочее. Как «в вайшнаве — добрым обхождением с родичем», «в коровах, о милый, — травою и прочим» и далее. Ибо доброе обхождение с родичем имеет предметом вайшнава, а во Владыке преподаётся настроение господина — в «ко Владыке, к подвластным Ему» и далее. Так же и даяние травы и пищи уместно как поднесение корове, а не как поднесение, равное поднесению шри четырёхрукому, ибо оно для Него неядомо. И там же прежде сказано: «Что в мире желаннее всего и что весьма дорого тебе самому, — то и то подноси мне: это служит к бесконечности». А иной ход имеет признаком непосредственное почитание самого обитателя, как: «в сердце и в пространстве — стойкостью созерцания», «в воде — веществами, начиная с воды» и далее.
Здесь, в огне и прочем, надо помышлять именно Его облик внутреннего правителя, и никогда — тот особый, себе желанный облик, что есть прибежище особого служения собственной любви. Ему должно служить всячески именно любовью, рождённою разумением высшей нежности и прочего; как сказано самим шри Бхагаваном: «одеждою, шнуром, украшениями» и далее. И какова у них мера преданности, такое настроение слышится и у Высшего Владыки. Как в Нарадии: «Хришикеша берётся преданностью, а не богатствами, о держатель земли; почтённый преданностью, Вишну даёт желаемое. Даже водою почтённый владыка мира, Хари, уносящий мучение, скоро приходит к удовлетворению — как томимый жаждою от хорошей воды». Этот пример должен служить опорою. А при противоположном — порок; как в зной почитание Его, стоящего в воде, похвально, а в дожди порицаемо. Что и сказано в Гаруде: «Кто в пору шучи и шукра почтит Кешаву, стоящего в воде, разными цветами, — освобождаются от битья Ямы. А люди, что при приходе туч ставят Джанардану в воду, — им, о лучший из царей, непременно ад». Так и в ином. В уставе прислуживания сотнями предписано то, что даёт счастье по месту и времени, и запрещено противоположное; в Вишну-ямале — «обхождение с Вишну по всем временам года». Оттого и сказано: «Что в мире желаннее всего» и далее. И место созерцания желанной мантры там и там предписано созерцать состоящим из счастья всех времён года, из пленительных облика, вкуса, запаха, касания и звука; иначе то и то настояние было бы бессмысленно. Потому установлено: в огне и прочем должен представляться именно тот и тот облик внутреннего правителя.
4b98574bf08e · publicado 21 sept 2026, 0:52:07 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Одиннадцать мест не уравнены между собою: в одних служат самому месту ради Живущего в нём, в других — Ему прямо, и путать это — значит подносить корове то, что предназначено Ему.