नन्व् एवं केवलानां कर्मज्ञानभक्तीनां व्यवस्थोक्ता । नित्यनैमित्तिकं कर्म तु सर्वेष्व् एवावश्यकं, तर्हि साङ्कर्ये कथं शुद्धे ज्ञानभक्ती प्रवर्तेयातां, तद् एतद् आशङ्क्य तयोः कर्माधिकारितां वारयति— तावत् कर्माणि कुर्वीत न निर्विद्येत यावता । मत्कथाश्रवणादौ वा श्रद्धा यावन् न जायते ॥ कर्माणि नित्यनैमित्तिकादीनि इति टीका च । अत एव— श्रुतिस्मृती ममैवाज्ञे यस् ते उल्लङ्घ्य वर्तते । आज्ञाच्छेदी मम द्वेषी मद्भक्तोऽपि न वैष्णवः ॥ इत्य् उक्तदोषोऽप्य् अत्र नास्ति, आज्ञाकरणात् । प्रत्युत जातयोर् अपि निर्वेदश्रद्धयोस् तत्करण एवाज्ञाभङ्गः स्यात् । यथा च व्याख्यातम्, आज्ञायैवं गुणान् दोषान् इत्य् अस्य टीकायां—भक्तिदार्ढ्येन निवृत्त्यधिकारतया सन्त्यज्य इति । निवृत्त्यधिकारित्वं चोक्तं श्रीकरभाजनेन— देवर्षिभूताप्तनृणां पितॄणां न किङ्करो नायम् ऋणी च राजन् । सर्वात्मना यः शरणं शरण्यं गतो मुकुन्दं परिहृत्य कर्तम् ॥ इति तेषां न किङ्करः किन्तु श्रीभगवत एवेत्य् अनधिकारित्वम् । कर्तं कृत्यम् । कर्तं भेदम् इत्य् अर्थे ततो देवतादीनां स्वातन्त्र्यम् इति यावत् । एवम् एवोक्तं गारुडे— अयं देवो मुनिर् वन्द्य एष ब्रह्मा बृहस्पतिः । इत्य् आख्या जायते तावद् यावन् नार्चयते हरिम् ॥ न च विकर्मप्रायश्चित्तरूपं कर्मान्तरं कर्तव्यं, तस्य तच्छरणस्य विकर्मप्रवृत्त्यभावात् । कथञ्चिद् आपतितेऽपि विकर्मणि तदनुस्मरणेनैव प्रायश्चित्तस्याप्य् आनुषङ्गिकसिद्धिर् इत्य् अप्य् उक्तम् अनन्तरपद्येनैव— स्वपादमूलं भजतः प्रियस्य त्यक्तान्यभावस्य हरिः परेशः । विकर्म यच् चोत्पतितं कथञ्चिद् धुनोति सर्वं हृदि सन्निविष्टः ॥ इति । त्यक्तोऽन्यत्र देवतान्तरे भगवतीव भावो भक्तिर् येनेति च व्याख्येयम् । अत्र कर्मपरित्यागहेतुत्वेनाभिधानात् श्रद्धाशरणापत्त्योर् ऐकार्थ्यं लभ्यते, तच् च युक्तम् । श्रद्धा हि शास्त्रार्थविश्वासः । शास्त्रं च तदशरणस्य भयं, तच्छरणस्याभयं वदति । ततो जातायाः श्रद्धायाः शरणापत्तिर् एव लिङ्गम् । न च देवादीनां तर्पणमात्रतात्पर्येणापि पृथक्पृथगाराधनं कर्तव्यम्, यथा तरोर् मूलनिषेचनेन इत्यादौ तत्पौनरुक्त्यप्राप्तेः । न च त्यक्तकर्मणो मध्ये विघ्नस्थगितायाम् अपि भक्तौ तत्त्यागानुतापो युज्यते—त्यक्त्वा स्वधर्मं इत्याद्युक्तेः । श्रीगीतासु च— सर्वधर्मान् परित्यज्य माम् एकं शरणं व्रज । अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥ इत्य् अस्य, देवर्षिभूताप्तनॄणां इत्यादिद्वयेनैकार्थ्यं दृश्यते । अतो भक्त्यारम्भ एव तु स्वरूपत एव कर्मत्यागः कर्तव्यः । परित्यज्य इत्य् अत्र परिशब्दस्य हि तथैवार्थः । मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु इत्यादिना चानन्याम् एव भक्तिम् उपदिदेश । गौतमीये च—
nanv evaṁ kevalānāṁ karma-jñāna-bhaktīnāṁ vyavasthoktā | nitya-naimittikaṁ karma tu sarveṣv evāvaśyakaṁ, tarhi sāṅkarye kathaṁ śuddhe jñāna-bhaktī pravarteyātāṁ, tad etad āśaṅkya tayoḥ karmādhikāritāṁ vārayati— tāvat karmāṇi kurvīta na nirvidyeta yāvatā | mat-kathā-śravaṇādau vā śraddhā yāvan na jāyate || karmāṇi nitya-naimittikādīni iti ṭīkā ca | ata eva— śruti-smṛtī mamaivājñe yas te ullaṅghya vartate | ājñā-cchedī mama dveṣī mad-bhakto'pi na vaiṣṇavaḥ || ity ukta-doṣo'py atra nāsti, ājñā-karaṇāt | pratyuta jātayor api nirveda-śraddhayos tat-karaṇa evājñā-bhaṅgaḥ syāt | yathā ca vyākhyātam, ājñāyaivaṁ guṇān doṣān ity asya ṭīkāyāṁ—bhakti-dārḍhyena nivṛtty-adhikāratayā santyajya iti | nivṛtty-adhikāritvaṁ coktaṁ śrī-karabhājanena— devarṣi-bhūtāpta-nṛṇāṁ pitṝṇāṁ na kiṅkaro nāyam ṛṇī ca rājan | sarvātmanā yaḥ śaraṇaṁ śaraṇyaṁ gato mukundaṁ parihṛtya kartam || iti teṣāṁ na kiṅkaraḥ kintu śrī-bhagavata evety anadhikāritvam | kartaṁ kṛtyam | kartaṁ bhedam ity arthe tato devatādīnāṁ svātantryam iti yāvat | evam evoktaṁ gāruḍe— ayaṁ devo munir vandya eṣa brahmā bṛhaspatiḥ | ity ākhyā jāyate tāvad yāvan nārcayate harim || na ca vikarma-prāyaścitta-rūpaṁ karmāntaraṁ kartavyaṁ, tasya tac-charaṇasya vikarma-pravṛtty-abhāvāt | kathañcid āpatite'pi vikarmaṇi tad-anusmaraṇenaiva prāyaścittasyāpy ānuṣaṅgika-siddhir ity apy uktam anantara-padyenaiva— sva-pāda-mūlaṁ bhajataḥ priyasya tyaktānya-bhāvasya hariḥ pareśaḥ | vikarma yac cotpatitaṁ kathañcid dhunoti sarvaṁ hṛdi sanniviṣṭaḥ || iti | tyakto'nyatra devatāntare bhagavatīva bhāvo bhaktir yeneti ca vyākhyeyam | atra karma-parityāga-hetutvenābhidhānāt śraddhā-śaraṇāpattyor aikārthyaṁ labhyate, tac ca yuktam | śraddhā hi śāstrārtha-viśvāsaḥ | śāstraṁ ca tad-aśaraṇasya bhayaṁ, tac-charaṇasyābhayaṁ vadati | tato jātāyāḥ śraddhāyāḥ śaraṇāpattir eva liṅgam | na ca devādīnāṁ tarpaṇa-mātra-tātparyeṇāpi pṛthak-pṛthag-ārādhanaṁ kartavyam, yathā taror mūla-niṣecanena ity-ādau tat-paunaruktya-prāpteḥ | na ca tyakta-karmaṇo madhye vighna-sthagitāyām api bhaktau tat-tyāgānutāpo yujyate—tyaktvā sva-dharmaṁ ity-ādy-ukteḥ | śrī-gītāsu ca— sarva-dharmān parityajya mām ekaṁ śaraṇaṁ vraja | ahaṁ tvā sarva-pāpebhyo mokṣayiṣyāmi mā śucaḥ || ity asya, devarṣi-bhūtāpta-nṝṇāṁ ity-ādi-dvayenaikārthyaṁ dṛśyate | ato bhakty-ārambha eva tu svarūpata eva karma-tyāgaḥ kartavyaḥ | parityajya ity atra pari-śabdasya hi tathaivārthaḥ | man-manā bhava mad-bhakto mad-yājī māṁ namaskuru ity-ādinā cānanyām eva bhaktim upadideśa | gautamīye ca—
«Но так сказано о распределении отдельно взятых деяния, знания и преданности; а постоянное и по случаю совершаемое деяние обязательно для всех. Как же тогда, при смешении, возникали бы чистые знание и преданность?» Усомнившись так, он отвращает правомочность деяния для этих двух: «Пусть совершает деяния дотоле, доколе не отвратился или доколе не родилась вера в слушание моих сказаний и прочее». «Деяния» — постоянные, по случаю и прочие, говорит тика.
Оттого здесь нет и того изъяна, о котором сказано: «Шрути и смрити — мои веления; кто живёт, преступив их, тот рассекатель велений, мой ненавистник; хотя бы и преданный мне — он не вайшнав»: ибо веление исполняется. Напротив, при родившихся отвращении и вере само совершение их было бы нарушением веления. Как и истолковано в тике к «Узнав так достоинства и изъяны»: «оставив — твёрдостью преданности, по правомочности на прекращение». И правомочность на прекращение сказана шри Карабхаджаною: «Не слуга он богам, риши, существам, близким, людям, предкам и не должник им, о царь, — тот, кто всею душою пришёл к Мукунде как к прибежищу, достойному прибежищу, оставив должное». Он не слуга им, но именно шри Бхагавана: вот неправомочность. «Картам» — должное; или «картам» в значении «различие», и тогда — самостоятельность божеств и прочих, вот и всё. Так же сказано в Гаруде: «„Этот — бог, этот — чтимый молчальник, этот — Брахма, Брихаспати“ — такие именования рождаются дотоле, доколе он не почитает Хари».
И не должно совершать иного деяния в виде искупления беззакония: у того, кто принял его прибежищем, беззакония не совершается. А если беззаконие как-нибудь и случилось, то попутно достигается и искупление — одним памятованием о нём; о том сказано непосредственно следующим стихом: «Какое беззаконие ни случилось бы как-нибудь у дорогого ему, чтущего подножие его стоп, оставившего настроение к иному, — всё стряхивает Хари, высший Владыка, вошедший в сердце». «Оставившего настроение к иному» надо толковать: тот, кем оставлено настроение, преданность, к иному божеству — как к Бхагавану.
Здесь, поскольку она названа причиною оставления деяний, получается единосмысленность веры и предания себя; и это уместно. Ведь вера — доверие к смыслу шастры, а шастра возвещает страх для того, кто не принял его прибежищем, и бесстрашие для принявшего. Потому признак родившейся веры — именно предание себя. И не должно совершать порознь почитания богов и прочих даже с одним намерением их ублаготворить: по «Как поливанием корня дерева» и далее это вышло бы излишним. И у оставившего деяния не пристало раскаяние в их оставлении — даже если преданность посреди прикрыта препятствием: по сказанному «Оставив свой закон» и далее. И в шри Гитах видна единосмысленность «Оставив все законы, приди ко мне одному как к прибежищу; я избавлю тебя от всех грехов, не скорби» с теми двумя — «Не слуга он богам, риши, существам, близким, людям» и далее. Потому оставление деяний по самому существу должно быть совершено уже в начале преданности: ведь таков же смысл приставки «пари» в «оставив». И словами «Будь занят мною умом, будь предан мне, жертвуй мне, поклоняйся мне» и далее он преподал именно безраздельную преданность. И в Гаутамии:
78a3a7292fd4 · publicado 21 sept 2026, 0:52:07 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Оставление предписанных дел объяснено не вольностью, а подчинением: то же веление, что велело их, велит их оставить, когда родилась вера.