इयम् एव भक्तिः धर्मः प्रोज्झितकैतवोऽत्र परमो निर्मत्सराणां सताम् इत्य् अत्रोक्ता । अत्र सर्गो विसर्गश् च इत्यादौ दशलक्षण्याम् अपि सद्धर्म इत्य् एकलक्षणत्वेनोक्ता । तस्या अभिधेयत्वं श्रीभागवतबीजरूपायां चतुःश्लोक्याम् अप्य् उदाहृतम् । एतावद् एव जिज्ञास्यं तत्त्वजिज्ञासुनात्मनः । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यत् स्यात् सर्वत्र सर्वदा ॥ पूर्वं हि ज्ञानविज्ञानरहस्यतदङ्गानि वक्तव्यत्वेन चत्वार्य् एव प्रतिज्ञातानि । तत्र चतुःश्लोक्याः प्राक्तनास् त्रयोऽर्था अपि भगवत्सन्दर्भे क्रमेणैव प्राक्तनश्लोकत्रये व्याख्याताः । रहस्यशब्देनात्र प्रेमभक्तिः, तदङ्गशब्देन साधनभक्तिर् उच्यते । टीका च—रहस्यं भक्तिस् तदङ्गं साधनमित्य् एषा । ततः क्रमप्राप्तत्वेन— कालेन नष्टा प्रलये वाणीयं वेदसंज्ञिता । मयादौ ब्रह्मणे प्रोक्ता धर्मो यस्यां मदात्मकः ॥ इति भगवद्वाक्यानुसारेण च चतुर्थेऽस्मिन् पद्ये साधनभक्तिर् एव व्याख्याता । अत्र च पुनर् व्याख्याविवरणायोत्थाप्यते । तथा हि—आत्मनो मम भगवतः । तत्त्वजिज्ञासुना प्रेमरूपं रहस्यम् अनुभवितुम् इच्छुना एतावन्मात्रं जिज्ञासितव्यं, श्रीगुरुचरणेभ्यः शिक्षणीयम् । किं तत्? यद् एकम् एव अन्वयेन विधिमुखेन व्यतिरेकेण निषेधमुखेन च स्याद् उपपद्यते । तत्रान्वयेन, यथा—एतावान् एव लोकेऽस्मिन् इत्यादि, मन्मना भव मद्भक्तः इत्यादि च । व्यतिरेकेण यथा— मुखबाहूरुपादेभ्यः पुरुषस्याश्रमैः सह । चत्वारो जज्ञिरे वर्णा गुणैर् विप्रादयः पृथक् ॥ य एषां पुरुषं साक्षाद् आत्मप्रभवम् ईश्वरम् । न भजन्त्य् अवजानन्ति स्थानाद् भ्रष्टाः पतन्त्य् अधः ॥ न मां दुष्कृतिनो मूढा इत्यादि । यावज् जनो भजति नो भुवि विष्णुभक्ति वार्तासुधारसम् अशेषरसैकसारम् । तावज् जरामरणजन्मशताभिघात दुःखानि तानि लभते बहुदेहजानि ॥ इति पद्मपुराणे च । कुत्र कुत्रोपपद्यते? सर्वत्र शास्त्रकर्तृदेशकरणद्रव्यक्रियाकार्यफलेषु समस्तेष्व् एव । तत्र समस्तशास्त्रेषु, यथा स्कान्दे ब्रह्मनारदसंवादे— संसारेऽस्मिन् महाघोरे जन्ममृत्युसमाकुले । पूजनं वासुदेवस्य तारकं वादिभिः स्मृतम् ॥ तत्राप्य् अन्वयेन यथा—भगवान् ब्रह्म कार्त्स्न्येन त्रिर् अन्वीक्ष्य मनीषया इत्यादि । तथा पाद्मे स्कान्दे च— आलोड्य सर्वशास्त्राणि विचार्य च पुनः पुनः । इदम् एकं सुनिष्पन्नं ध्येयो नारायणः सदा ॥ इति । व्यतिरेकेण, यथा गारुडे—अन्तंगतोऽपि वेदानाम् इत्यादिकं सर्वत्रावगन्तव्यम् । तच् चान्ते दर्शयिष्यते ।
iyam eva bhaktiḥ dharmaḥ projjhita-kaitavo'tra paramo nirmatsarāṇāṁ satām ity atroktā | atra sargo visargaś ca ity-ādau daśa-lakṣaṇyām api sad-dharma ity eka-lakṣaṇatvenoktā | tasyā abhidheyatvaṁ śrī-bhāgavata-bīja-rūpāyāṁ catuḥ-ślokyām apy udāhṛtam | etāvad eva jijñāsyaṁ tattva-jijñāsunātmanaḥ | anvaya-vyatirekābhyāṁ yat syāt sarvatra sarvadā || pūrvaṁ hi jñāna-vijñāna-rahasya-tad-aṅgāni vaktavyatvena catvāry eva pratijñātāni | tatra catuḥ-ślokyāḥ prāktanās trayo'rthā api bhagavat-sandarbhe krameṇaiva prāktana-śloka-traye vyākhyātāḥ | rahasya-śabdenātra prema-bhaktiḥ, tad-aṅga-śabdena sādhana-bhaktir ucyate | ṭīkā ca—rahasyaṁ bhaktis tad-aṅgaṁ sādhanamity eṣā | tataḥ krama-prāptatvena— kālena naṣṭā pralaye vāṇīyaṁ veda-saṁjñitā | mayādau brahmaṇe proktā dharmo yasyāṁ mad-ātmakaḥ || iti bhagavad-vākyānusāreṇa ca caturthe'smin padye sādhana-bhaktir eva vyākhyātā | atra ca punar vyākhyā-vivaraṇāyotthāpyate | tathā hi—ātmano mama bhagavataḥ | tattva-jijñāsunā prema-rūpaṁ rahasyam anubhavitum icchunā etāvan-mātraṁ jijñāsitavyaṁ, śrī-guru-caraṇebhyaḥ śikṣaṇīyam | kiṁ tat? yad ekam eva anvayena vidhi-mukhena vyatirekeṇa niṣedha-mukhena ca syād upapadyate | tatrānvayena, yathā—etāvān eva loke'smin ity-ādi, man-manā bhava mad-bhaktaḥ ity-ādi ca | vyatirekeṇa yathā— mukha-bāhūru-pādebhyaḥ puruṣasyāśramaiḥ saha | catvāro jajñire varṇā guṇair viprādayaḥ pṛthak || ya eṣāṁ puruṣaṁ sākṣād ātma-prabhavam īśvaram | na bhajanty avajānanti sthānād bhraṣṭāḥ patanty adhaḥ || na māṁ duṣkṛtino mūḍhā ity-ādi | yāvaj jano bhajati no bhuvi viṣṇu-bhakti- vārtā-sudhā-rasam aśeṣa-rasaika-sāram | tāvaj jarā-maraṇa-janma-śatābhighāta- duḥkhāni tāni labhate bahu-dehajāni || iti padma-purāṇe ca | kutra kutropapadyate? sarvatra śāstra-kartṛ-deśa-karaṇa-dravya-kriyā-kārya-phaleṣu samasteṣv eva | tatra samasta-śāstreṣu, yathā skānde brahma-nārada-saṁvāde— saṁsāre'smin mahā-ghore janma-mṛtyu-samākule | pūjanaṁ vāsudevasya tārakaṁ vādibhiḥ smṛtam || tatrāpy anvayena yathā—bhagavān brahma kārtsnyena trir anvīkṣya manīṣayā ity-ādi | tathā pādme skānde ca— āloḍya sarva-śāstrāṇi vicārya ca punaḥ punaḥ | idam ekaṁ suniṣpannaṁ dhyeyo nārāyaṇaḥ sadā || iti | vyatirekeṇa, yathā gāruḍe—antaṁgato'pi vedānām ity-ādikaṁ sarvatrāvagantavyam | tac cānte darśayiṣyate |
Она же, преданность, названа здесь: «Здесь — высший закон независтливых благих, отбросивший обман». И здесь, в «творение, истворение» и далее, среди десяти признаков она названа одним признаком — «благой закон». Её предметность приведена и в четверостишии, что есть семя шри Бхагаваты: «Столько лишь должно быть дознано тем, кто желает дознать истину меня: то, что согласием и различием было бы везде и всегда».
Ведь прежде было обещано сказать именно четыре: знание, ведение, тайну и её члены. Из них первые три смысла четверостишия по порядку истолкованы в Бхагават-сандарбхе, в трёх прежних стихах. Словом «тайна» здесь названа преданность любви, словом «её члены» — преданность-средство. И тика: «Тайна — преданность, её член — средство». Затем, как приходящаяся по порядку, и по следованию речению Бхагавана «Утраченная временем при растворении, эта речь, именуемая Ведою, изречена мною в начале Брахме; закон в ней имеет сутью меня», — в этом четвёртом стихе истолкована именно преданность-средство. Здесь она поднимается снова, ради раскрытия толкования.
А именно: «себя» — меня, Бхагавана. «Желающим дознать истину» — желающим испытать тайну, имеющую облик любви; столько лишь должно быть дознано, изучено у стоп шри учителя. Что же это? То одно, что обосновывается и согласием — со стороны предписания, и различием — со стороны запрета. Согласием — как: «Столько, и только столько, в этом мире» и далее, и «Будь занят мною умом, будь предан мне» и далее. Различием — как: «Из уст, рук, бёдер и стоп Пуруши родились вместе с ашрамами четыре варны — випры и прочие, раздельно, по качествам. Кто из них не чтит Пурушу, непосредственный источник себя, Владыку, кто им пренебрегает, — те, отпав от своего положения, падают вниз»; «Не приходят ко мне злодеи, глупцы» и далее; и в Падма-пуране: «Доколе человек на земле не вкушает нектарного вкуса вести о преданности Вишну, единственной сути всех вкусов, — дотоле он обретает те страдания от сотен ударов старости, смерти и рождения, рождённые многими телами».
Где же, где это обосновывается? Везде: во всех шастрах, деятелях, местах, орудиях, веществах, действиях, следствиях и плодах. Во всех шастрах — как в Сканде, в беседе Брахмы и Нарады: «В этой самсаре, весьма страшной, кишащей рождением и смертью, учителями помнится переправою почитание Васудевы». И там согласием — как: «Бхагаван Брахма, трижды целиком рассмотрев разумением» и далее; и так же в Падме и в Сканде: «Перебрав все шастры и рассудив снова и снова, вывели одно это: созерцать Нараяну всегда». А различием — как в Гаруде: «Даже достигший конца Вед» и прочее. Так надо понимать это везде; и в конце это будет показано.
d94c1e8b04cd · publicado 21 sept 2026, 0:52:07 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Разбор идёт двумя ходами сразу — по предписанию и по запрету: утверждение проверяется тем, что говорится об обратном случае.