किं च, कर्मफलं वस्तुतो भगवदाश्रयम् एव । तत् तु दुर्बुद्धेर् आत्मसात्कुर्वतो युक्त्यैव तुच्छफलप्राप्तिः संसारश् च । सुधियस् तु तत्साक्षात्कुर्वतस् तद्वैपरीत्यम् इत्य् आह गद्याभ्याम्— सम्प्रचरत्सु नानायागेषु विरचिताङ्गक्रियेष्व् अपूर्वं यत् तत् क्रियाफलं धर्माख्यं परे ब्रह्मणि यज्ञपुरुषे सर्वदेवतालिङ्गानां मन्त्राणाम् अर्थनियामकतया साक्षात्कर्तरि परदेवतायां भगवति वासुदेव एव भावयमान आत्मनैपुण्यमृदितकषायो हविःष्व् अध्वर्युभिर् गृह्यमाणेषु स यजमानो यज्ञभाजो देवांस् तान् पुरुषावयवेष्व् अभ्यध्यायत् । इति । टीका च—सम्प्रचरत्सु प्रवर्तमानेषु नानायागेषुविरचिता अनुष्ठिता अङ्गक्रिया येषु, तेषु यद् अपूर्वंतद् वासुदेव एव भावयमानश् चिन्तयन्, स यजमानो यज्ञभागभाजो ये देवाः सूर्यादयः, तान् पुरुषस्य वासुदेवस्य आवयवेषु चक्षुरादिषु अभ्यध्यायत्, न तु तत्पृथक्त्वेनेत्य् अन्वयः । अपूर्वे पक्षद्वयं मीमांसकानाम् । तद् इदानीम् एव सूक्ष्मत्वेनोत्पन्नं फलम् एवापूर्वं, कालान्तरे फलोत्पादिका कर्मशक्तिर् वेति । तद् उक्तम्— यागाद् एव फलं तद् धि शक्तिद्वारेण सिध्यति । सूक्ष्मशक्त्यात्मकं वापि फलम् एवोपजायते ॥ इति । तद् एतद् आह—क्रियाफलं धर्माख्यमिति च । ननु यद्य् अङ्गं देवता कर्म प्रधानम् इति मतं, तर्हि कर्तृनिष्ठम् अपूर्वं स्यात् । तद् उक्तम्— कर्मभ्यः प्रागयोग्यस्य कर्मणः पुरुषस्य वा । योग्यता शास्त्रगम्या या परा सापूर्वम् इष्यते ॥ इति । अथ देवताप्रधानं कर्म तु देवताराधनार्थं, तदा देवताप्रसादरूपत्वाद् अपूर्वस्य देवताश्रयत्वम् एव युक्तं । कर्मभ्यः प्रागयोग्यस्य प्रोक्षणाद्यपूर्वस्येव व्रीह्याद्याश्रयत्वम् । कुतो वासुदेवाश्रयम् अपूर्वं भावयति? उच्यते—यदि कर्तृनिष्ठम् अपूर्वं स्यात्, तर्हि वासुदेवस्यान्तर्यामिणः प्रवर्तकत्वेन मुख्यकर्तृत्वात् तदाश्रयम् एवापूर्वं, न तु तत्प्रयोज्ययजमानाश्रयं, "शास्त्रफलं प्रयोक्तरि" इति न्यायात् । अन्यथा ऋत्विजाम् अप्य् अपूर्वाश्रयत्वप्रसङ्गात् । तद् एतद् आह—साक्षात्कर्तरि इति । देवताश्रयत्वेऽपि वासुदेवाश्रयत्वम् एवेत्य् आह—परदेवतायाम् इति । परदेवतात्वे हेतुः—सर्वदेवतालिङ्गानां तत्तद्देवताप्रकाशकानां मन्त्राणां येअर्था इन्द्रादिदेवतास् तेषां नियामकतया तस्यैव प्रसादनीयत्वात् फलदातृत्वाच् च युक्तम् एवापूर्वाश्रयत्वम् इत्य् अर्थः । एवं भावनम् एव आत्मनो नैपुण्यं कौशलं, तेन मृदिताः क्षीणाः कषाया रागादयो यस्य । अध्वर्युभिर् इति बहुवचनं नानाकर्माभिप्रायेण ॥ इत्य् एषा । अत्र विष्णोर् अङ्गित्वे प्राप्ते यज्ञाङ्गत्वेन तद्भजनं च दोष इति लभ्यते । अत्र पाद्मोत्तरखण्डे यथा— उद्दिश्य देवता एव जुहोति च ददाति च । स पाषण्डीति विज्ञेयः स्वतन्त्रो वापि कर्मसु ॥ इति । पाषण्डत्वम् अत्र वैष्णवमार्गाद् भ्रष्टत्वम् इत्य् अर्थः । श्रीगीतासु— येऽप्य् अन्यदेवताभक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः । तेऽपि माम् एव कौन्तेय यजन्त्य् अविधिपूर्वकम् ॥ अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुर् एव च । न तु माम् अभिजानन्ति तत्त्वेनातश् च्यवन्ति ते ॥ इति । अतो वास्तवविचारे सर्व एव वेदमार्गाः श्रीभगवत्य् एव पर्यवस्यन्तीत्य् अभिप्रेत्योक्तं श्रीमदक्रूरेण— सर्व एव यजन्ति त्वां सर्वदेवमयेश्वरम् । येऽप्य् अन्यदेवताभक्ता यद्य् अप्य् अन्यधियः प्रभो ॥ यथाद्रिप्रभवा नद्यः पर्जन्यापूरिताः विभो । विशन्ति सर्वतः सिन्धुं तद्वत् त्वां गतयोऽन्ततः ॥ इति । गतयो मार्गाः । अन्ततो विचारपर्यवसानेन ।
kiṁ ca, karma-phalaṁ vastuto bhagavad-āśrayam eva | tat tu durbuddher ātma-sāt-kurvato yuktyaiva tuccha-phala-prāptiḥ saṁsāraś ca | sudhiyas tu tat-sākṣāt-kurvatas tad-vaiparītyam ity āha gadyābhyām— sampracaratsu nānā-yāgeṣu viracitāṅga-kriyeṣv apūrvaṁ yat tat kriyā-phalaṁ dharmākhyaṁ pare brahmaṇi yajña-puruṣe sarva-devatā-liṅgānāṁ mantrāṇām artha-niyāmakatayā sākṣāt-kartari para-devatāyāṁ bhagavati vāsudeva eva bhāvayamāna ātma-naipuṇya-mṛdita-kaṣāyo haviḥṣv adhvaryubhir gṛhyamāṇeṣu sa yajamāno yajña-bhājo devāṁs tān puruṣāvayaveṣv abhyadhyāyat | iti | ṭīkā ca—sampracaratsu pravartamāneṣu nānā-yāgeṣuviracitā anuṣṭhitā aṅga-kriyā yeṣu, teṣu yad apūrvaṁtad vāsudeva eva bhāvayamānaś cintayan, sa yajamāno yajña-bhāga-bhājo ye devāḥ sūryādayaḥ, tān puruṣasya vāsudevasya āvayaveṣu cakṣur-ādiṣu abhyadhyāyat, na tu tat-pṛthaktvenety anvayaḥ | apūrve pakṣa-dvayaṁ mīmāṁsakānām | tad idānīm eva sūkṣmatvenotpannaṁ phalam evāpūrvaṁ, kālāntare phalotpādikā karma-śaktir veti | tad uktam— yāgād eva phalaṁ tad dhi śakti-dvāreṇa sidhyati | sūkṣma-śakty-ātmakaṁ vāpi phalam evopajāyate || iti | tad etad āha—kriyā-phalaṁ dharmākhyamiti ca | nanu yady aṅgaṁ devatā karma pradhānam iti mataṁ, tarhi kartṛ-niṣṭham apūrvaṁ syāt | tad uktam— karmabhyaḥ prāg-ayogyasya karmaṇaḥ puruṣasya vā | yogyatā śāstra-gamyā yā parā sāpūrvam iṣyate || iti | atha devatā-pradhānaṁ karma tu devatārādhanārthaṁ, tadā devatā-prasāda-rūpatvād apūrvasya devatāśrayatvam eva yuktaṁ | karmabhyaḥ prāg-ayogyasya prokṣaṇādy-apūrvasyeva vrīhy-ādy-āśrayatvam | kuto vāsudevāśrayam apūrvaṁ bhāvayati? ucyate—yadi kartṛ-niṣṭham apūrvaṁ syāt, tarhi vāsudevasyāntaryāmiṇaḥ pravartakatvena mukhya-kartṛtvāt tad-āśrayam evāpūrvaṁ, na tu tat-prayojya-yajamānāśrayaṁ, "śāstra-phalaṁ prayoktari" iti nyāyāt | anyathā ṛtvijām apy apūrvāśrayatva-prasaṅgāt | tad etad āha—sākṣāt-kartari iti | devatāśrayatve'pi vāsudevāśrayatvam evety āha—para-devatāyām iti | para-devatātve hetuḥ—sarva-devatā-liṅgānāṁ tat-tad-devatā-prakāśakānāṁ mantrāṇāṁ yearthā indrādi-devatās teṣāṁ niyāmakatayā tasyaiva prasādanīyatvāt phala-dātṛtvāc ca yuktam evāpūrvāśrayatvam ity arthaḥ | evaṁ bhāvanam eva ātmano naipuṇyaṁ kauśalaṁ, tena mṛditāḥ kṣīṇāḥ kaṣāyā rāgādayo yasya | adhvaryubhir iti bahu-vacanaṁ nānā-karmābhiprāyeṇa || ity eṣā | atra viṣṇor aṅgitve prāpte yajñāṅgatvena tad-bhajanaṁ ca doṣa iti labhyate | atra pādmottara-khaṇḍe yathā— uddiśya devatā eva juhoti ca dadāti ca | sa pāṣaṇḍīti vijñeyaḥ svatantro vāpi karmasu || iti | pāṣaṇḍatvam atra vaiṣṇava-mārgād bhraṣṭatvam ity arthaḥ | śrī-gītāsu— ye'py anya-devatā-bhaktā yajante śraddhayānvitāḥ | te'pi mām eva kaunteya yajanty avidhi-pūrvakam || ahaṁ hi sarva-yajñānāṁ bhoktā ca prabhur eva ca | na tu mām abhijānanti tattvenātaś cyavanti te || iti | ato vāstava-vicāre sarva eva veda-mārgāḥ śrī-bhagavaty eva paryavasyantīty abhipretyoktaṁ śrīmad-akrūreṇa— sarva eva yajanti tvāṁ sarva-deva-mayeśvaram | ye'py anya-devatā-bhaktā yady apy anya-dhiyaḥ prabho || yathādri-prabhavā nadyaḥ parjanyāpūritāḥ vibho | viśanti sarvataḥ sindhuṁ tadvat tvāṁ gatayo'ntataḥ || iti | gatayo mārgāḥ | antato vicāra-paryavasānena |
И ещё: плод деяния по сути имеет прибежищем именно Бхагавана. У того, кто дурен разумом и присваивает его себе, по самому этому доводу — обретение ничтожного плода и круговорот; а у благоразумного, который видит это прямо, — обратное. Об этом он говорит двумя прозаическими отрывками: «При совершении разных жертв, у которых выполнены члены-действия, тот жертвователь, полагая апурву — плод действия, зовомый законом, — именно в Высшем брахмане, Муже жертвы, непосредственном совершителе, управителе смысла мантр, несущих знаки всех божеств, в Высшем божестве, Бхагаване Васудеве, — со скверною, истёртою собственною искусностью, при возлияниях, которые берут адхварью, созерцал богов, имеющих долю в жертве, в членах Мужа».
И тика: «„При совершении“ — при идущих; при разных жертвах, в которых выполнены, исполнены члены-действия. Ту апурву полагая, помышляя именно в Васудеве. Тот жертвователь тех богов, что имеют долю в жертве, — Сурью и прочих, — созерцал в членах Мужа, Васудевы: в глазах и прочем, а не отдельно от Него; такова связь. Об апурве у мимансаков два мнения: апурва — это плод, возникший ныне же в тонком виде, или же сила деяния, производящая плод в иное время. О том сказано: „Плод тот достигается из самой жертвы вратами силы; или же рождается плод, суть которого — тонкая сила“. Это он и говорит: „плод действия, зовомый законом“.
Но ведь если держаться мнения, что божество есть член, а деяние главное, — тогда апурва стояла бы на совершителе. О том сказано: „Высшая пригодность, постигаемая писанием, у деяния или человека, прежде деяний непригодных, — она и считается апурвою“. Если же главное божество, а деяние ради почитания божества, — тогда уместно, чтобы апурва имела прибежищем именно божество, поскольку она есть благоволение божества: как апурва окропления и прочего, непригодного прежде деяний, имеет прибежищем рис и прочее. Откуда же он полагает апурву имеющею прибежищем Васудеву? Говорится: если бы апурва стояла на совершителе, то, поскольку Васудева, внутренний правитель, побуждает и есть главный совершитель, апурва имела бы прибежищем именно Его, а не побуждаемого Им жертвователя, — по правилу „плод писания у применяющего“; иначе пришлось бы дать прибежище апурве и у жрецов. Это он и говорит: „непосредственный совершитель“. А что и при прибежище в божестве прибежище именно Васудева, он говорит: „в Высшем божестве“. Причина бытия Высшим божеством: поскольку Он управитель тех смыслов мантр, несущих знаки всех божеств и являющих те и те божества, — а смыслы эти суть Индра и прочие божества, — и поскольку умилостивлять надо именно Его и Он же податель плода, то уместно именно Его прибежище для апурвы; таков смысл. Такое полагание и есть собственная искусность, умелость; ею истёрты, истощены у него скверны — страсть и прочее. „Адхварью“ во множественном числе — имея в виду разные деяния» — вот она.
Отсюда получается, что раз Вишну есть целое, то почитать Его как член жертвы — порок. Об этом в последней части Падмы: «Кто жертвует и даёт с указанием лишь на божества или самовольно поступает в деяниях, тот должен быть знаем еретиком». Еретичество здесь значит отпадение от вайшнавского пути. В шри Гите: «И те, кто предан иным божествам и жертвует с верою, — и они чтут жертвою именно меня, о сын Кунти, только не по уставу. Ибо я — вкуситель и владыка всех жертв; но меня они истинно не познают и оттого отпадают». Потому, имея в виду, что при истинном рассуждении все пути Веды завершаются именно в шри Бхагаване, шримад Акрура сказал: «Все чтут жертвою тебя, Владыку, состоящего из всех богов, — даже те, кто предан иным божествам и мыслит иначе, о владыка. Как реки, рождённые в горах и наполненные дождём, отовсюду входят в океан, о вездесущий, так в конце все пути входят в тебя». «Пути» — дороги; «в конце» — завершением рассуждения.
70758e4afc75 · publicado 21 sept 2026, 0:52:07 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Спор об апурве решён не в пользу деяния и не в пользу божества: плод остаётся у того, кто побудил, — а побудитель один и тот же во всякой жертве.