आश्रयान्तरस्वातन्त्र्यानादरेणाह— अविस्मितं तं परिपूर्णकामं स्वेनैव लाभेन समं प्रशान्तम् । विनोपसर्पत्य् अपरं हि बालिशः श्वलाङ्गुलेनातितितर्ति सिन्धुम् ॥ अविस्मितं ततोऽन्यस्यापूर्ववस्तुनोऽसद्भावाद् विस्मयरहितम् । यद् वा, सदा सस्मितम्, अतः स्वेनैव स्वीयेनैव स्वस्यैव कर्मभूतस्य क्रियाभूतेन लाभेनपरिपूर्णकामं, नान्यस्येत्य् अर्थः । अतः सर्वत्र समं प्रशान्तं चित्तदोषरहितम् । अतितितर्ति अतितर्तुम् इच्छतीत्य् अर्थः । तथोक्तं—रजस्तमःप्रकृतयः इत्यादि । स्कान्दे श्रीब्रह्मनारदसंवादे च— वासुदेवं परित्यज्य योऽन्यं देवम् उपासते । स्वमातरं परित्यज्य श्वपचीं वन्दते हि सः ॥ तथैवान्यत्र च— वासुदेवं परित्यज्य योऽन्यं देवम् उपासते । त्यक्त्वामृतं स मूढात्मा भुङ्क्ते हलाहलं विषम् ॥ महाभारते— यस् तु विष्णुं परित्यज्य मोहाद् अन्यम् उपासते । स हेमराशिम् उत्सृज्य पांशुराशिं जिघृक्षति ॥ इति । अत एवोक्तं श्रीसत्यव्रतेन— न यत्प्रसादायुतभागलेशम् अन्ये न देवा गुरवो जनाः स्वयम् । कर्तुं समेताः प्रभवन्ति पुंसस् तम् ईश्वरं वै शरणं प्रपद्ये ॥ इति । श्रीब्रह्मशिवाव् अपि वैष्णवत्वेनैव भजेत, स आदिदेवो जगतां परो गुरुः , वैष्णवानां यथा शम्भुः इत्याद्यङ्गीकारात् । अत एव द्वादशे श्रीशिवं प्रति मार्कण्डेयवचनम्— वरम् एकं वृणेऽथापि पूर्णात् कामाभिवर्षणात् । भगवत्य् अच्युतां भक्तिं तत्परेषु तथा त्वयि ॥ तथा त्वय्य् अपि तत्पर इत्य् अर्थः । अत एवाष्टमे प्रजापतिकृतश्रीशिवस्तुतौ—ये त्व् आत्मरामगुरुभिर् हृदि चिन्तिताङ्घ्रिद्वन्द्वम् इति । चतुर्थे श्रीमदष्टभुजं प्रति श्रीप्रचेतोभिर् अपि— वयं तु साक्षाद् भगवन् भवस्य प्रियस्य सख्युः क्षणसङ्गमेन । इति । वैष्णवस्य सतः समदर्शिनस् तु न भक्तिलाभः प्रत्यवायश् च । यथा वैष्णवतन्त्रे— न लभेयुः पुनर् भक्तिं हरेर् ऐकान्तिकीं जडाः । एकाग्रमनसश् चापि विष्णुसामान्यदर्शिनः ॥ यस् तु नारायणं देवं ब्रह्मरुद्रादिदैवतैः । समत्वेनैव वीक्षेत स पाषण्डी भवेद् ध्रुवम् ॥ इति । अत एवाभेददृष्टिवचनं शमभक्तज्ञान्यादिपरम् एव । यथा श्रीमार्कण्डेयोपाख्याने द्वादश एव श्रीशिववाक्यम्— ब्राह्मणाः साधवः शान्ता निःसङ्गा भूतवत्सलाः । एकान्तभक्ता अस्मासु निर्वैराः समदर्शिनः ॥ सलोका लोकपालास् तान् वन्दन्त्य् अर्चन्त्य् उपासते । अहं च भगवान् ब्रह्मा स्वयं च हरिर् ईश्वरः ॥ न ते मय्य् अच्युतेऽजे च भिदाम् अण्व् अपि चक्षते । नात्मनश् च परस्यापि तद् युष्मान् वयम् ईमहि ॥ इति । तत् ततोऽपि तान् अतिक्रम्य युष्मान् मार्कण्डेयादीन् शुद्धवैष्णवान् वयम् ईमहि भजेम इत्य् अर्थः । यद् उक्तं श्रीशिवेनैव प्रचेतसं प्रति— अथ भागवता यूयं प्रियाः स्थ भगवान् यथा । न मद्भागवतानां च प्रेयान् अन्योऽस्ति कर्हिचित् ॥ इति । अन्यत्र च, प्रीते हरौ भगवति प्रीयेऽहं सचराचरः इति च । तस्य मार्कण्डेयस्य शुद्धवैष्णवत्वं चोक्तम् एतत्पूर्वं—
āśrayāntara-svātantryānādareṇāha— avismitaṁ taṁ paripūrṇa-kāmaṁ svenaiva lābhena samaṁ praśāntam | vinopasarpaty aparaṁ hi bāliśaḥ śva-lāṅgulenātititarti sindhum || avismitaṁ tato'nyasyāpūrva-vastuno'sad-bhāvād vismaya-rahitam | yad vā, sadā sasmitam, ataḥ svenaiva svīyenaiva svasyaiva karma-bhūtasya kriyā-bhūtena lābhenaparipūrṇa-kāmaṁ, nānyasyety arthaḥ | ataḥ sarvatra samaṁ praśāntaṁ citta-doṣa-rahitam | atititarti atitartum icchatīty arthaḥ | tathoktaṁ—rajas-tamaḥ-prakṛtayaḥ ity-ādi | skānde śrī-brahma-nārada-saṁvāde ca— vāsudevaṁ parityajya yo'nyaṁ devam upāsate | sva-mātaraṁ parityajya śvapacīṁ vandate hi saḥ || tathaivānyatra ca— vāsudevaṁ parityajya yo'nyaṁ devam upāsate | tyaktvāmṛtaṁ sa mūḍhātmā bhuṅkte halāhalaṁ viṣam || mahābhārate— yas tu viṣṇuṁ parityajya mohād anyam upāsate | sa hema-rāśim utsṛjya pāṁśu-rāśiṁ jighṛkṣati || iti | ata evoktaṁ śrī-satyavratena— na yat-prasādāyuta-bhāga-leśam anye na devā guravo janāḥ svayam | kartuṁ sametāḥ prabhavanti puṁsas tam īśvaraṁ vai śaraṇaṁ prapadye || iti | śrī-brahma-śivāv api vaiṣṇavatvenaiva bhajeta, sa ādi-devo jagatāṁ paro guruḥ , vaiṣṇavānāṁ yathā śambhuḥ ity-ādy-aṅgīkārāt | ata eva dvādaśe śrī-śivaṁ prati mārkaṇḍeya-vacanam— varam ekaṁ vṛṇe'thāpi pūrṇāt kāmābhivarṣaṇāt | bhagavaty acyutāṁ bhaktiṁ tat-pareṣu tathā tvayi || tathā tvayy api tat-para ity arthaḥ | ata evāṣṭame prajāpati-kṛta-śrī-śiva-stutau—ye tv ātmarāma-gurubhir hṛdi cintitāṅghri-dvandvam iti | caturthe śrīmad-aṣṭa-bhujaṁ prati śrī-pracetobhir api— vayaṁ tu sākṣād bhagavan bhavasya priyasya sakhyuḥ kṣaṇa-saṅgamena | iti | vaiṣṇavasya sataḥ sama-darśinas tu na bhakti-lābhaḥ pratyavāyaś ca | yathā vaiṣṇava-tantre— na labheyuḥ punar bhaktiṁ harer aikāntikīṁ jaḍāḥ | ekāgra-manasaś cāpi viṣṇu-sāmānya-darśinaḥ || yas tu nārāyaṇaṁ devaṁ brahma-rudrādi-daivataiḥ | samatvenaiva vīkṣeta sa pāṣaṇḍī bhaved dhruvam || iti | ata evābheda-dṛṣṭi-vacanaṁ śama-bhakta-jñāny-ādi-param eva | yathā śrī-mārkaṇḍeyopākhyāne dvādaśa eva śrī-śiva-vākyam— brāhmaṇāḥ sādhavaḥ śāntā niḥsaṅgā bhūta-vatsalāḥ | ekānta-bhaktā asmāsu nirvairāḥ sama-darśinaḥ || sa-lokā loka-pālās tān vandanty arcanty upāsate | ahaṁ ca bhagavān brahmā svayaṁ ca harir īśvaraḥ || na te mayy acyute'je ca bhidām aṇv api cakṣate | nātmanaś ca parasyāpi tad yuṣmān vayam īmahi || iti | tat tato'pi tān atikramya yuṣmān mārkaṇḍeyādīn śuddha-vaiṣṇavān vayam īmahi bhajema ity arthaḥ | yad uktaṁ śrī-śivenaiva pracetasaṁ prati— atha bhāgavatā yūyaṁ priyāḥ stha bhagavān yathā | na mad-bhāgavatānāṁ ca preyān anyo'sti karhicit || iti | anyatra ca, prīte harau bhagavati prīye'haṁ sa-carācaraḥ iti ca | tasya mārkaṇḍeyasya śuddha-vaiṣṇavatvaṁ coktam etat-pūrvaṁ—
Пренебрегая самостоятельностью иного прибежища, он говорит: «Минуя того, кто не знает удивления, чьи желания вполне полны, кто равен и умиротворён самим своим обретением, глупец приближается к иному: хвостом пса он хочет переплыть океан». «Не знает удивления» — лишён удивления, ибо нет иной, небывалой вещи помимо него. Или же: всегда улыбающийся. Оттого «самим своим» — то есть собственным обретением себя самого: он и предмет обретения, и само действие; желания его вполне полны — и ничьи иные. Вот смысл. Оттого везде равный, умиротворённый — лишённый порока сознания. «Переплывает» — то есть хочет переплыть. Так же сказано: «Те, чья природа — раджас и тамас» и далее.
И в Сканде, в беседе шри Брахмы и Нарады: «Кто, оставив Васудеву, почитает иного бога, — тот, оставив свою мать, чтит псоядицу». И так же в другом месте: «Кто, оставив Васудеву, почитает иного бога, — тот, помрачённый душою, оставив нектар, вкушает халахалу, яд». В Махабхарате: «Кто, оставив Вишну, от помрачения почитает иного, — тот, отбросив груду золота, хочет взять груду пыли». Оттого и сказано шри Сатьявратою: «К тому Владыке прихожу я как к прибежищу, — тому, чьей милости и десятитысячной доли частицу не способны сделать для человека ни иные, ни боги, ни учители, ни люди, даже сойдясь вместе».
А шри Брахму и Шиву да чтит он именно как вайшнавов — принимая «Он — изначальный бог, высший учитель миров», «Как Шамбху среди вайшнавов» и прочее. Оттого в двенадцатой песни речение Маркандеи к шри Шиве: «И всё же от тебя, полного, изливающего желания, избираю один дар: неотпадающую преданность Бхагавану, и так же — преданным ему, и тебе». «Так же» — то есть и тебе, преданному ему. Оттого и в восьмой, в славословии шри Шиве, сложенном Праджапати: «Чья чета стоп созерцается в сердце учителями, черпающими радость в себе». И в четвёртой шри Прачетасы говорят шримад восьмирукому: «А мы — мгновенным общением с Бхавою, твоим любимым другом, о Бхагаван».
У того же, кто, будучи вайшнавом, зрит всех равно, обретения преданности нет, а есть проступок. Как в вайшнавской тантре: «Не обретут вновь исключительной преданности Хари тупые — и даже те, чей ум сосредоточен, — если видят Вишну равным иным. А кто Нараяну, бога, усмотрит равным Брахме, Рудре и прочим божествам, тот непременно станет еретиком». Оттого речения о видении неразличия говорят именно об умиротворённых, о преданных, о знающих и прочих. Как в сказании о шри Маркандее, в той же двенадцатой, речение шри Шивы: «Брахманы, благие, утишённые, непривязанные, ласковые к существам, исключительно преданные нам, невраждебные, зрящие равно, — их чтут, почитают и им служат хранители миров вместе с мирами, и я, и Бхагаван Брахма, и сам Хари, Владыка. Они не видят ни малейшего различия ни во мне, ни в Ачьюте, ни в Нерождённом, ни у себя, ни у другого; потому мы просим вас».
То есть: превзойдя даже их, мы просим — да чтим — вас, Маркандею и прочих, чистых вайшнавов. Как сказано самим шри Шивою Прачетасу: «Итак, вы, бхагаваты, дороги мне, как и сам Бхагаван; и нет у меня никого дороже бхагават». И в другом месте: «Когда доволен Хари, Бхагаван, доволен и я со всем движущимся и недвижным». А о том, что сам Маркандея — чистый вайшнав, сказано прежде этого:
198e38feb3b6 · publicado 21 sept 2026, 0:52:07 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Хвост собаки как средство переплыть океан — образ не о слабости второстепенных богов, а о несоразмерности: взято то, что для этого не предназначено.
Равнозрячесть здесь не отменяется, а ставится на место: она у преданных, и потому Шива просит их — тех, кто выше самих равнозрящих.