तत्र साम्मुख्यद्वारभूतस्य कर्मणः साक्षात्साम्मुख्यरूपज्ञानभक्त्युदयपर्यन्तत्वात् स्वयम् एव ताभ्यां न्यक्कारः । तत्र साक्षात्साम्मुख्ये च निर्विशेषसाम्मुख्यं ज्ञानम् । सविशेषस्यापि तत्त्वस्य भगवत्त्वं परमात्मत्वं चेति मुख्यम् आविर्भावद्वयम् इति सविशेषसाम्मुख्यरूपाया भक्तेस् तु मुख्यं भेदद्वयं भगवन्निष्ठत्वं परमात्मनिष्ठत्वं चेति । तद् एतत् त्रयं श्रीगीतासूक्तम् । तत्र अक्षरं ब्रह्म परमम् इत्य् अक्षरशब्देन पूर्वोक्तं ब्रह्म । तत्साम्मुख्यरूपं ज्ञानात्मकम् उपासनं चोत्तरोक्तं, यथा—यद् अक्षरं वेदविदो वदन्ति इत्यादि । तथा परमात्मानम् अपि—पुरुषश् चाधिदैवतम् इति, अधियज्ञोऽहम् एवात्र देहे देहभृतां वर इति च । विराड् व्यष्टिरूपाधिष्ठानद्वयभेदेन भिन्नप्रायम् उक्त्वा, भक्तिरीतिद्वयी तयोर् एकप्राया दर्शिता । तत्रअभ्यासयोगयुक्तेन इत्यादिनैका, कविं पुराणम् अनुशासितारम् इत्यादिनान्या । तथा मच्छब्दोक्तश्रीकृष्णाख्यभगवद्भक्तिप्रकारश् चायम्— अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः । तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः ॥ इति । तद् एतत् साम्मुख्यत्रयं श्रीकपिलदेवेनाप्य् उक्तम्— ज्ञानमात्रं परं ब्रह्म परमात्मेश्वरः पुमान् । दृश्यादिभिः पृथग्भावैर् भगवान् एक ईयते ॥ इति । दृशिर् ज्ञानम् । पृथक् परस्परम् अन्यादृशो भावो भावना । येषु तथाविधैर् ज्ञानादिभिर् एक एव परिपूर्णस्वरूपगुणः परंब्रह्मेयतेपरमात्मेयतेभगवांश् चेयते । तत्र ज्ञानेन परब्रह्मतया ज्ञायते, भक्तिविशेषेण परमात्मतया, पूर्णया भक्त्या भगवत्तयेति ज्ञेयम् । परब्रह्मणः स्वरूपलक्षणं ज्ञानमात्रम् इति, परमात्मन ईश्वरः पुमान् इति, भगवतो भगवान् इत्य् एव । विवृतं चैतत् साम्मुख्यत्रयं भगवत्परमात्मसन्दर्भयोः । ब्रह्मणः, तथापि भूमन् इत्यादिना । परमात्मनः, केचित् स्वदेहान्तर्हृदयावकाशे प्रादेशमात्रं पुरुषं वसन्तम् इत्यादिना । भगवतः, भक्तियोगेन मनसि इत्यादिना च । तथा च यद्यपि साम्मुख्यत्वेनाविशिष्टं ज्ञानादित्रयम् अपि तद्वैमुख्यप्रतियोगि भवेत्, तथापि श्रेयःसृतिं भक्तिम् उदस्य ते विभो इत्यादिना भक्तिं विना केवलज्ञानस्याकिञ्चित्करत्वात्, तत्रापि च तस्मान् मद्भक्तियुक्तस्य इत्यादौ भक्तेस् तन्निरपेक्षत्वात्, यत् कर्मभिर् यत् तपसा इत्यादाव् आनुषङ्गिकसर्वफलत्वाच् च, ज्ञानम् अपि न्यक्कृतम् । ततोऽवशिष्टायां सविशेषोपासनरूपायां भक्तौ च श्रीविष्णुरूपम् अबहुमन्यमानाः केचिन् निराकारेश्वरस्यान्याकारेश्वरस्य चोपासनां यां मन्यन्ते, सापि न्यक्कृतास्ति । यतो हिरण्यकशिपोर् अपि, नित्य आत्माव्ययः शुद्धः इत्यादितद्वाक्येन यदृच्छयेशः सृजतीदम् अव्ययः इत्यादितदुदाहृतेतिहासवाक्येन, तत्कृतब्रह्मस्तवेन च ब्रह्मज्ञानं निराकारेश्वरज्ञानम् अन्याकारेश्वरज्ञानं तस्यास्तीति वर्ण्यते । श्रीविष्णौ देवतासामान्यदृष्टेर् निन्द्यते च स इति । तथान्यत्राहंग्रहोपासना च न्यक्कृता, पौण्ड्रकवासुदेवादौ यदुभिर् इव शुद्धभक्तैर् उपहास्यत्वात् । सालोक्यसार्ष्टिसारूप्यैत्यादिषु तत्फलस्य हेयतया निर्देशात् । तद् उक्तं श्रीहनुमता—को मूढो दासतां प्राप्य प्राभवं पदम् इच्छति इति । तद् एतत् सर्वम् अभिप्रेत्य निष्किञ्चनां भक्तिम् एव तादृशभक्तप्रशंसाद्वारेण सर्वोर्ध्वम् उपदिशति— न किञ्चित् साधवो धीरा भक्ता ह्य् एकान्तिनो मम । वाञ्छन्त्य् अपि मया दत्तं कैवल्यम् अपुनर्भवम् ॥ टीका च—धीरा धीमन्तो यतो ममैकान्तिनो मय्य् एव प्रीतियुक्ताः, अतो मया दत्तम् अपि न गृह्णन्ति, किं पुनर् वक्तव्यं न वाञ्छन्ति इत्य् अर्थः । अपुनर्भवम् आत्यन्तिककैवल्यम् ॥ इत्य् एषा । ईदृशानाम् एकान्तिनाम् एव परममहिमा गारुडे— ब्राह्मणानां सहस्रेभ्यः सत्रयाजी विशिष्यते । सत्रयाजिसहस्रेभ्यः सर्ववेदान्तपारगः ॥ सर्ववेदान्तवित्कोट्यां विष्णुभक्तो विशिष्यते । वैष्णवानां सहस्रेभ्यः एकान्त्य् एको विशिष्यते ॥ इति ।
tatra sāmmukhya-dvāra-bhūtasya karmaṇaḥ sākṣāt-sāmmukhya-rūpa-jñāna-bhakty-udaya-paryantatvāt svayam eva tābhyāṁ nyakkāraḥ | tatra sākṣāt-sāmmukhye ca nirviśeṣa-sāmmukhyaṁ jñānam | sa-viśeṣasyāpi tattvasya bhagavattvaṁ paramātmatvaṁ ceti mukhyam āvirbhāva-dvayam iti sa-viśeṣa-sāmmukhya-rūpāyā bhaktes tu mukhyaṁ bheda-dvayaṁ bhagavan-niṣṭhatvaṁ paramātma-niṣṭhatvaṁ ceti | tad etat trayaṁ śrī-gītāsūktam | tatra akṣaraṁ brahma paramam ity akṣara-śabdena pūrvoktaṁ brahma | tat-sāmmukhya-rūpaṁ jñānātmakam upāsanaṁ cottaroktaṁ, yathā—yad akṣaraṁ veda-vido vadanti ity-ādi | tathā paramātmānam api—puruṣaś cādhidaivatam iti, adhiyajño'ham evātra dehe dehabhṛtāṁ vara iti ca | virāḍ vyaṣṭi-rūpādhiṣṭhāna-dvaya-bhedena bhinna-prāyam uktvā, bhakti-rīti-dvayī tayor eka-prāyā darśitā | tatraabhyāsa-yoga-yuktena ity-ādinaikā, kaviṁ purāṇam anuśāsitāram ity-ādinānyā | tathā mac-chabdokta-śrī-kṛṣṇākhya-bhagavad-bhakti-prakāraś cāyam— ananya-cetāḥ satataṁ yo māṁ smarati nityaśaḥ | tasyāhaṁ sulabhaḥ pārtha nitya-yuktasya yoginaḥ || iti | tad etat sāmmukhya-trayaṁ śrī-kapila-devenāpy uktam— jñāna-mātraṁ paraṁ brahma paramātmeśvaraḥ pumān | dṛśy-ādibhiḥ pṛthag-bhāvair bhagavān eka īyate || iti | dṛśir jñānam | pṛthak parasparam anyādṛśo bhāvo bhāvanā | yeṣu tathā-vidhair jñānādibhir eka eva paripūrṇa-svarūpa-guṇaḥ paraṁ-brahmeyateparamātmeyatebhagavāṁś ceyate | tatra jñānena para-brahmatayā jñāyate, bhakti-viśeṣeṇa paramātmatayā, pūrṇayā bhaktyā bhagavattayeti jñeyam | para-brahmaṇaḥ svarūpa-lakṣaṇaṁ jñāna-mātram iti, paramātmana īśvaraḥ pumān iti, bhagavato bhagavān ity eva | vivṛtaṁ caitat sāmmukhya-trayaṁ bhagavat-paramātma-sandarbhayoḥ | brahmaṇaḥ, tathāpi bhūman ity-ādinā | paramātmanaḥ, kecit svadehāntar-hṛdayāvakāśe prādeśa-mātraṁ puruṣaṁ vasantam ity-ādinā | bhagavataḥ, bhakti-yogena manasi ity-ādinā ca | tathā ca yadyapi sāmmukhyatvenāviśiṣṭaṁ jñānādi-trayam api tad-vaimukhya-pratiyogi bhavet, tathāpi śreyaḥ-sṛtiṁ bhaktim udasya te vibho ity-ādinā bhaktiṁ vinā kevala-jñānasyākiñcitkaratvāt, tatrāpi ca tasmān mad-bhakti-yuktasya ity-ādau bhaktes tan-nirapekṣatvāt, yat karmabhir yat tapasā ity-ādāv ānuṣaṅgika-sarva-phalatvāc ca, jñānam api nyakkṛtam | tato'vaśiṣṭāyāṁ sa-viśeṣopāsana-rūpāyāṁ bhaktau ca śrī-viṣṇu-rūpam abahu-manyamānāḥ kecin nirākāreśvarasyānyākāreśvarasya copāsanāṁ yāṁ manyante, sāpi nyakkṛtāsti | yato hiraṇyakaśipor api, nitya ātmāvyayaḥ śuddhaḥ ity-ādi-tad-vākyena yadṛcchayeśaḥ sṛjatīdam avyayaḥ ity-ādi-tad-udāhṛtetihāsa-vākyena, tat-kṛta-brahma-stavena ca brahma-jñānaṁ nirākāreśvara-jñānam anyākāreśvara-jñānaṁ tasyāstīti varṇyate | śrī-viṣṇau devatā-sāmānya-dṛṣṭer nindyate ca sa iti | tathānyatrāhaṁgrahopāsanā ca nyakkṛtā, pauṇḍraka-vāsudevādau yadubhir iva śuddha-bhaktair upahāsyatvāt | sālokya-sārṣṭi-sārūpya-ity-ādiṣu tat-phalasya heyatayā nirdeśāt | tad uktaṁ śrī-hanumatā—ko mūḍho dāsatāṁ prāpya prābhavaṁ padam icchati iti | tad etat sarvam abhipretya niṣkiñcanāṁ bhaktim eva tādṛśa-bhakta-praśaṁsā-dvāreṇa sarvordhvam upadiśati— na kiñcit sādhavo dhīrā bhaktā hy ekāntino mama | vāñchanty api mayā dattaṁ kaivalyam apunar-bhavam || ṭīkā ca—dhīrā dhīmanto yato mamaikāntino mayy eva prīti-yuktāḥ, ato mayā dattam api na gṛhṇanti, kiṁ punar vaktavyaṁ na vāñchanti ity arthaḥ | apunar-bhavam ātyantika-kaivalyam || ity eṣā | īdṛśānām ekāntinām eva parama-mahimā gāruḍe— brāhmaṇānāṁ sahasrebhyaḥ satra-yājī viśiṣyate | satra-yāji-sahasrebhyaḥ sarva-vedānta-pāragaḥ || sarva-vedānta-vit-koṭyāṁ viṣṇu-bhakto viśiṣyate | vaiṣṇavānāṁ sahasrebhyaḥ ekānty eko viśiṣyate || iti |
Деяние, ставшее дверью к обращённости, простирается лишь до восхода знания и преданности, которые и есть непосредственная обращённость, — и потому само собою умаляется ими. А в непосредственной обращённости знание есть обращённость безразличная. И поскольку у истины с особенностями главных явлений два — Бхагаван и высший себя, — то и у преданности, которая есть обращённость с особенностями, главных различий два: утверждённость в Бхагаване и утверждённость в высшем себе.
Это троякое сказано в шри Гитах. Там словом «нетленное» в «высшее нетленное — Брахман» назван прежде сказанный Брахман, а далее сказано и почитание, обращённое к нему и состоящее в знании: «Что знатоки Веды называют нетленным» и далее. Так же и о высшем себе: «Пуруша есть божественное начало»; «жертвенное начало — я сам здесь, в теле, о лучший из носящих тело». Сказав о вират и о единичном облике как о двух вместилищах, большею частью раздельно, он показал, что ход преданности у них двоякий, но большею частью един: в «наделённым сопряжением упражнения» и далее — один, в «поэта, древнего, правителя» и далее — другой. Так же и образ преданности Бхагавану, названному словом «мною» и зовущемуся шри Кришною: «Кто, не имея иного сознания, постоянно и всегда помнит меня, — тому я легко обретаем, о Партха, — вечно сопряжённому йогину».
Это же троякое сказано и шри Капила-девою: «Одним знанием — высший Брахман; высший себя — Владыка, муж; видением и прочими, раздельными помышлениями, постигается один Бхагаван». «Дриши» — знание; «раздельные» — взаимно иные настроения, помышления; при них такими знанием и прочим один и тот же, имеющий вполне полные своеобразие и качества, постигается как высший Брахман, как высший себя и как Бхагаван. И надо знать: знанием он познаётся как высший Брахман, особенностью преданности — как высший себя, полною преданностью — как Бхагаван. Определение своеобразия высшего Брахмана — «одним знанием»; высшего себя — «Владыка, муж»; Бхагавана — просто «Бхагаван». И это троякое раскрыто в Бхагават- и Параматма-сандарбхах: Брахман — в «И всё же, о обильный» и далее; высший себя — в «Некоторые — Пурушу, живущего в пространстве сердца внутри своего тела, размером лишь с пядь» и далее; Бхагаван — в «сопряжением преданности в уме» и далее.
И хотя все три — знание и прочее — как обращённость неразличимы и все были бы противочленами отвращённости, — всё же знание умалено: ибо по «Кто, отвергнув преданность, стезю к благу, о вездесущий» и далее одно знание без преданности ничего не делает; ибо там же, в «Потому у наделённого преданностью мне» и далее, преданность его не ждёт; и ибо в «Что деяниями, что подвижничеством» и далее она даёт все плоды попутно.
А в оставшейся преданности, имеющей облик почитания с особенностями, умалено и то почитание, какое мыслят некоторые, невысоко ставящие облик шри Вишну, — почитание безобразного Владыки или Владыки в ином облике. Ибо и у Хираньякашипу описано, что есть и знание Брахмана, и знание безобразного Владыки, и знание Владыки в ином облике: по его речению «вечен себя, нетленен, чист» и далее, по приведённому им речению сказания «ненароком творит это нетленный Владыка» и далее, и по сложенному им славословию Брахме; а порицается он за то, что смотрел на шри Вишну как на божество наравне с прочими. Так же в другом месте умалено и почитание «я есмь он»: у Паундраки-Васудевы и подобных — ибо чистые преданные, как ядавы, его осмеивают; и в «салокья, саршти, сарупья» и прочих, где плод такого почитания указан как отвергаемый. О том сказано шри Хануманом: «Какой глупец, обретя рабство, желает владычного места?»
Подразумевая всё это, он через похвалу таким преданным преподаёт выше всего именно преданность, ничего не имеющую: «Ведь благие, стойкие, исключительно преданные мне не желают ничего — даже кайвальи и неповторяющегося рождения, мною данных». И тика: «„Стойкие“ — разумные; ибо мои исключительные наделены любовью именно ко мне, и потому не берут даже данного мною, — что уж говорить: не желают. „Неповторяющееся рождение“ — окончательная кайвалья». И высшее величие именно таких исключительных — в Гаруде: «Из тысяч брахманов превосходнее совершитель жертвенных сессий; из тысяч совершителей жертвенных сессий — прошедший всю веданту до конца; среди коти знатоков всей веданты превосходнее преданный Вишну; а из тысяч вайшнавов превосходнее один исключительный».
eed7bcbb5e34 · publicado 21 sept 2026, 0:52:07 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Три вида обращённости различаются не предметом, а тем, чем берут: одно и то же постигается как Брахман, как Внутренний и как Бхагаван — по мере того, чем именно к нему обращаются.