अथ भक्तिशैथिल्यं येनाध्यात्मिकादिसुखदुःखनिष्ठैवोल्लसति । भक्तितत्पराणां तु तत्रानादरो भवति । यथा सहस्रनामस्तोत्रे— न वासुदेवभक्तानाम् अशुभं विद्यते क्वचित् । जन्ममृत्युजराव्याधिभयं चाप्य् उपजायते ॥ इति । या तु सत्साधकस्य मनुष्यदेहरिरक्षिषा जायते, साप्य् उपासनावृद्धिलोभेन, न तु देहमात्ररिरक्षिषयेति । न तया च भक्तितात्पर्यहानिः । तद् एवं विवेकसामर्थ्ययुक्तस्यापि भक्तितात्पर्यव्यतिरेकगम्यं तच्छैथिल्यं मध्ये मध्ये रुच्यमाणया भक्त्या यन् न दूरीक्रियते तदपराधालम्बनम् एवेति गम्यते । अत एवापराधानुमानाप्रवृत्तेर् मूढे चासमर्थे चाल्पेन सिद्धिः समर्थैव । तत्र दीनदयालोः श्रीभगवतः कृपा चाधिका प्रवर्तते । किं तु, विवेकसामर्थ्ययुक्ते सम्प्रत्य् अपि योऽपराधापातो भवति, सोऽत्यन्तदौरात्म्याद् एव । तद्विपरीते तु नातिदौरात्म्याद् इति विदुषः समर्थस्य शतधनुषोऽन्तरायोऽनन्तरविहितभगवदुपासनस्यापि युक्त एव । मूढानां तु मूषिकादीनाम् अपराधेऽपि सिद्धिस् तथैव युक्ता, दौरात्म्याभावेन भजनस्वरूपप्रभावस्यापराधम् अतिक्रम्योदयात् । अथ भक्त्यादिकृताभिमानत्वं चापराधकृतम् एव, वैष्णवावमानादिलक्षणापराधान्तरजनकत्वात् । यथा दक्षस्य प्राक्तनश्रीशिवापराधेन प्राचेतसत्वावस्थायां श्रीनारदापराधजन्मापि दृश्यते । तद् एवं यत्सकृद् भजनादिनैव फलोदय उक्तः, तद् यथावद् एव, यदि प्राचीनोऽर्वाचीनो वापराधो न स्यात् । मरणे तु सर्वथा सकृद् एव यथाकथञ्चिद् अपि भजनम् अपेक्षते, तत्र हि तस्यैव सकृद् अपि भगवन्नामग्रहणादिकं जायते, यस्य पूर्वत्र वात्र वा जन्मनि सिद्धेन भगवदाराधनादिना तदानीं स्वीयप्रभावं प्रकटयतानन्तरम् एव भगवत्साक्षात्कारो भाव्यते । यं यं वापि स्मरन् भावं त्यजन्त्य् अन्ते कलेवरम् । तं तम् एवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः ॥ इति श्रीगीतोपनिषद्भ्यः । ततोऽपराधाभावात् तत्क्षयार्थं न तत्रावृत्त्यपेक्षा, यथाजामिलस्य, न तथा कृततन्नामश्रवणादीनाम् अपि यमदूतानाम् । यथाह— अथापि मे दुर्भगस्य विबुधोत्तमदर्शने । भवितव्यं मङ्गलेन येनात्मा मे प्रसीदति ॥ पूर्वेण मङ्गलेन महता पुण्येन इति टीका च ॥ व्यतिरेकेणाह— अन्यथा म्रियमाणस्य नाशुचेर् वृषलीपतेः । वैकुण्ठनामग्रहणं जिह्वा वक्तुम् इहार्हति ॥ स्पष्टम् ॥
atha bhakti-śaithilyaṁ yenādhyātmikādi-sukha-duḥkha-niṣṭhaivollasati | bhakti-tat-parāṇāṁ tu tatrānādaro bhavati | yathā sahasra-nāma-stotre— na vāsudeva-bhaktānām aśubhaṁ vidyate kvacit | janma-mṛtyu-jarā-vyādhi-bhayaṁ cāpy upajāyate || iti | yā tu sat-sādhakasya manuṣya-deha-rirakṣiṣā jāyate, sāpy upāsanā-vṛddhi-lobhena, na tu deha-mātra-rirakṣiṣayeti | na tayā ca bhakti-tātparya-hāniḥ | tad evaṁ viveka-sāmarthya-yuktasyāpi bhakti-tātparya-vyatireka-gamyaṁ tac-chaithilyaṁ madhye madhye rucyamāṇayā bhaktyā yan na dūrīkriyate tadaparādhālambanam eveti gamyate | ata evāparādhānumānā-pravṛtter mūḍhe cāsamarthe cālpena siddhiḥ samarthaiva | tatra dīna-dayāloḥ śrī-bhagavataḥ kṛpā cādhikā pravartate | kiṁ tu, viveka-sāmarthya-yukte sampraty api yo'parādhāpāto bhavati, so'tyanta-daurātmyād eva | tad-viparīte tu nātidaurātmyād iti viduṣaḥ samarthasya śatadhanuṣo'ntarāyo'nantara-vihita-bhagavad-upāsanasyāpi yukta eva | mūḍhānāṁ tu mūṣikādīnām aparādhe'pi siddhis tathaiva yuktā, daurātmyābhāvena bhajana-svarūpa-prabhāvasyāparādham atikramyodayāt | atha bhakty-ādi-kṛtābhimānatvaṁ cāparādha-kṛtam eva, vaiṣṇavāvamānādi-lakṣaṇāpa-rādhāntara-janakatvāt | yathā dakṣasya prāktana-śrī-śivāparādhena prācetasatvāvasthāyāṁ śrī-nāradāparādha-janmāpi dṛśyate | tad evaṁ yatsakṛd bhajanādinaiva phalodaya uktaḥ, tad yathāvad eva, yadi prācīno'rvācīno vāparādho na syāt | maraṇe tu sarvathā sakṛd eva yathā-kathañcid api bhajanam apekṣate, tatra hi tasyaiva sakṛd api bhagavan-nāma-grahaṇādikaṁ jāyate, yasya pūrvatra vātra vā janmani siddhena bhagavad-ārādhanādinā tadānīṁ svīya-prabhāvaṁ prakaṭayatānantaram eva bhagavat-sākṣātkāro bhāvyate | yaṁ yaṁ vāpi smaran bhāvaṁ tyajanty ante kalevaram | taṁ tam evaiti kaunteya sadā tad-bhāva-bhāvitaḥ || iti śrī-gītopaniṣadbhyaḥ | tato'parādhābhāvāt tat-kṣayārthaṁ na tatrāvṛtty-apekṣā, yathājāmilasya, na tathā kṛta-tan-nāma-śravaṇādīnām api yama-dūtānām | yathāha— athāpi me durbhagasya vibudhottama-darśane | bhavitavyaṁ maṅgalena yenātmā me prasīdati || pūrveṇa maṅgalena mahatā puṇyena iti ṭīkā ca || vyatirekeṇāha— anyathā mriyamāṇasya nāśucer vṛṣalī-pateḥ | vaikuṇṭha-nāma-grahaṇaṁ jihvā vaktum ihārhati || spaṣṭam ||
Затем — ослабление преданности, при котором играет твёрдость в счастье и страдании — духовном и прочем; у преданных же преданности бывает к тому небрежение. Как в славословии тысячи имён: «У преданных Васудевы нигде не бывает неблагого, и не возникает страха рождения, смерти, старости, болезни». А то желание сберечь человеческое тело, какое рождается у благого достигающего, — и оно от жажды возрастания в почитании, а не от желания сберечь одно лишь тело; им устремление к преданности не утрачивается.
Итак, если то ослабление, постигаемое по отсутствию устремления к преданности даже у наделённого способностью различать, не удаляется преданностью, вкушаемой время от времени, — постигается, что оно опирается именно на оскорбление. Оттого же — поскольку к простецу и неспособному предположение об оскорблении неприменимо — у них достижение возможно и малым; и милость шри Бхагавана, сострадательного к убогим, действует там сильнее. Но у наделённого способностью различать всякое впадение в оскорбление и ныне бывает лишь от совершенной злонравности, а у противоположного — не от чрезмерной. Потому у Шатадхануса — знающего и способного — препятствие уместно, хотя почитание Бхагавана и было ему непосредственно предписано. А у простецов — у мыши и подобных — достижение уместно даже при оскорблении: за отсутствием злонравности сила самого почитания восходит, превзойдя оскорбление.
Далее, и самомнение, рождённое своею преданностью и прочим, рождено именно оскорблением, ибо оно родитель иных оскорблений — унижения вайшнавов и прочего. Как у Дакши, у которого от прежнего оскорбления шри Шивы видно, в состоянии Прачетаса, и рождение оскорбления шри Нарады. Итак, то, что сказано о восходе плода от одного лишь почитания, верно как есть — если нет оскорбления, прежнего или позднейшего.
При смерти же всячески требуется хотя бы однажды и как бы то ни было совершённое почитание; ибо хотя бы одно произнесение имени Бхагавана и прочее рождается там у того, кому — достигнутым в прежнем или в этом рождении почитанием Бхагавана и прочим, являющим тогда свою силу, — уготовано непосредственно вслед за тем лицезрение Бхагавана. Ибо из шри Гит-упанишад: «Какое состояние помня, оставляют в конце тело, — то самое и обретают, о Каунтея, всегда напитанные тем состоянием». Оттого, за отсутствием оскорбления, повторение ради его истребления там не нужно, — как у Аджамилы; но не так у посланцев Ямы, хотя они и слушали его имя. Как он говорит: «И всё же у меня, несчастного, при видении мудрейших должно быть благое, которым просветляется мой дух»; «прежним благим» — великою заслугою, говорит тика. И от противного он говорит: «Иначе разве мог бы язык умирающего — нечистого мужа шудрянки — произнести имя „Вайкунтха“?» Ясно.
1a3743ce16bb · publicado 21 sept 2026, 0:52:07 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Разбор идёт по способности различать: с кого больше спрошено, тому меньше скидки. Простецу прощается там, где знающему — нет.