न चान्यदेवताभक्तो भवेद् भागवतोपमः ॥ इति । तादृशसौरादीनां तत्प्राप्तिश् च न केवलं तद्धेतुकैव किन्तु भगवत्प्रीत्यर्थकृतजपतपस्तज्जातशुद्धभक्तिद्वारा वा श्रीविष्णुक्षेत्रमरणादिप्रभावेण वा । यथा तत्रैव वर्णितयोर् देवशर्मचन्द्रशर्मनाम्नोः सूर्यम् आराधयतोः । तद् उक्तं तत्रैव श्रीभगवता— तत्क्षेत्रस्य प्रभावेण धर्मशीलतया पुनः । वैकुण्ठभवनं नीतौ मत्परौ मत्समीपगैः ॥ यावज् जीवन्तु यत् ताभ्यां सूर्यपूजादिकं कृतम् । तेनाहं कर्मणा ताभ्यां सुप्रीतो ह्य् अभवं किल ॥ इति । तत्क्षेत्रं मायापुरी । तौ च श्रीकृष्णावतारे सत्राजिदक्रूराख्यौ जाताव् इति च तत्र प्रसिद्धिः । एवं पुण्डरीकस्यापि पितृसेवया तत्प्राप्तिश् च योजनीया । स्वतन्त्रोपासनायां तत्प्राप्तिः श्रीगीतोपनिषत्स्व् एव निषिद्धा— येऽप्य् अन्यदेवताभक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः । तेऽपि माम् एव कौन्तेय यजन्त्य् अविधिपूर्वकम् ॥ अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुर् एव च । न तु माम् अभिजानन्ति तत्त्वेनातश् च्यवन्ति ते ॥ यान्ति देवव्रता देवान् पितॄन् यान्ति पितृव्रताः । भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोऽपि माम् ॥ इति । तस्मात् तदीयत्वेनोपासनायां कश्चिद् गुणोऽपि भवति । अवज्ञादौ तु दोषः—श्रद्धां भागवते शास्त्रेऽनिन्दाम् अन्यत्र चापि हि इतिवत् । यथा पाद्मे— हरिर् एव सदाराध्यः सर्वदेवेश्वरेश्वरः । इतरे ब्रह्मरुद्राद्या नावज्ञेयाः कदाचन ॥ इति । गौतमीये च— गोपालं पूजयेद् यस् तु निन्दयेद् अन्यदेवताम् । अस्तु तावत् परो धर्मः पूर्वधर्मोऽपि नश्यति ॥ इति । अत एव हयशीर्षा मां पथि देवहेलनात् इति श्रीनारायणवर्मणि तदागःप्रायश्चित्तम् । विष्णुधर्मे चायम् इतिहासः—पूर्वं श्रीमदम्बरीषो बहुदिनं श्रीभगवदाराधनं तपोऽनुष्ठितवान् । तदन्ते च भगवान् एवेन्द्ररूपेणैरावतीकृतं गरुडम् आरुह्य तं वरेण छन्दयामास । स चेन्द्ररूपं दृष्ट्वा तं नमस्कारादिभिर् आदृत्यापि तस्माद् वरं नेष्टवान् । उक्तवांश् च—"ममाराध्याकारो यः, स एव मम वरदाता भवेन् नान्यः" इति । "अथ तद्देयं वरम् अहम् एव दास्यामि" इति पुनर् उक्तवत्य् अपीन्द्रे तं नेष्टवन्तं तं प्रति वज्रं समुद्यतवान् । तदापि तं वरं नाङ्गीकृतवति तस्मिन् सुप्रसन्नो भूत्वा तद्रूपम् अन्तर्धाप्य स्वरूपम् आविर्भावयन्न् अनुजग्राहेति । तत्र च शिवावज्ञादौ महान् एव दोषः । यथा चतुर्थ एव नन्दीश्वरशापः—संसरन्त्व् इह ये चामुम् अनु शर्वावमानिनम् इति । इदम् अपि यत् किञ्चिद् एव, श्रीशिवस्य महाभागवतत्वेन दोषस्य स्वयम् एव सिद्धत्वात् । हेलनं गिरिशभ्रातुर् धनदस्य त्वया कृतम् इत्य् उक्तरीत्या नूनं तत्सख्यम् अनुस्मृत्यैव कुबेराद् अपि श्रीध्रुवेण भगवद्भक्तिस्वभावकृतसर्वविषयकविनयपुनःपुनर्भक्त्यभिलाषाभ्यां युक्तेन सता कृतं भगवद्भक्तिवरप्रार्थनम् इति चतुर्थाभिप्रायः । अत एवोक्तं—
na cānya-devatā-bhakto bhaved bhāgavatopamaḥ || iti | tādṛśa-saurādīnāṁ tat-prāptiś ca na kevalaṁ tad-dhetukaiva kintu bhagavat-prīty-artha-kṛta-japa-tapas-taj-jāta-śuddha-bhakti-dvārā vā śrī-viṣṇu-kṣetra-maraṇādi-prabhāveṇa vā | yathā tatraiva varṇitayor devaśarma-candraśarma-nāmnoḥ sūryam ārādhayatoḥ | tad uktaṁ tatraiva śrī-bhagavatā— tat-kṣetrasya prabhāveṇa dharma-śīlatayā punaḥ | vaikuṇṭha-bhavanaṁ nītau mat-parau mat-samīpagaiḥ || yāvaj jīvantu yat tābhyāṁ sūrya-pūjādikaṁ kṛtam | tenāhaṁ karmaṇā tābhyāṁ suprīto hy abhavaṁ kila || iti | tat-kṣetraṁ māyā-purī | tau ca śrī-kṛṣṇāvatāre satrājid-akrūrākhyau jātāv iti ca tatra prasiddhiḥ | evaṁ puṇḍarīkasyāpi pitṛ-sevayā tat-prāptiś ca yojanīyā | svatantropāsanāyāṁ tat-prāptiḥ śrī-gītopaniṣatsv eva niṣiddhā— ye'py anya-devatā-bhaktā yajante śraddhayānvitāḥ | te'pi mām eva kaunteya yajanty avidhi-pūrvakam || ahaṁ hi sarva-yajñānāṁ bhoktā ca prabhur eva ca | na tu mām abhijānanti tattvenātaś cyavanti te || yānti deva-vratā devān pitṝn yānti pitṛ-vratāḥ | bhūtāni yānti bhūtejyā yānti mad-yājino'pi mām || iti | tasmāt tadīyatvenopāsanāyāṁ kaścid guṇo'pi bhavati | avajñādau tu doṣaḥ—śraddhāṁ bhāgavate śāstre'nindām anyatra cāpi hi itivat | yathā pādme— harir eva sadārādhyaḥ sarva-deveśvareśvaraḥ | itare brahma-rudrādyā nāvajñeyāḥ kadācana || iti | gautamīye ca— gopālaṁ pūjayed yas tu nindayed anya-devatām | astu tāvat paro dharmaḥ pūrva-dharmo'pi naśyati || iti | ata eva hayaśīrṣā māṁ pathi deva-helanāt iti śrī-nārāyaṇa-varmaṇi tad-āgaḥ-prāyaścittam | viṣṇu-dharme cāyam itihāsaḥ—pūrvaṁ śrīmad-ambarīṣo bahu-dinaṁ śrī-bhagavad-ārādhanaṁ tapo'nuṣṭhitavān | tad-ante ca bhagavān evendra-rūpeṇairāvatī-kṛtaṁ garuḍam āruhya taṁ vareṇa chandayāmāsa | sa cendra-rūpaṁ dṛṣṭvā taṁ namaskārādibhir ādṛtyāpi tasmād varaṁ neṣṭavān | uktavāṁś ca—"mamārādhyākāro yaḥ, sa eva mama vara-dātā bhaven nānyaḥ" iti | "atha tad-deyaṁ varam aham eva dāsyāmi" iti punar uktavaty apīndre taṁ neṣṭavantaṁ taṁ prati vajraṁ samudyatavān | tadāpi taṁ varaṁ nāṅgīkṛtavati tasmin suprasanno bhūtvā tad-rūpam antardhāpya svarūpam āvirbhāvayann anujagrāheti | tatra ca śivāvajñādau mahān eva doṣaḥ | yathā caturtha eva nandīśvara-śāpaḥ—saṁsarantv iha ye cāmum anu śarvāvamāninam iti | idam api yat kiñcid eva, śrī-śivasya mahābhāgavatatvena doṣasya svayam eva siddhatvāt | helanaṁ giriśa-bhrātur dhanadasya tvayā kṛtam ity ukta-rītyā nūnaṁ tat-sakhyam anusmṛtyaiva kuberād api śrī-dhruveṇa bhagavad-bhakti-svabhāva-kṛta-sarva-viṣayaka-vinaya-punaḥ-punar-bhakty-abhilāṣābhyāṁ yuktena satā kṛtaṁ bhagavad-bhakti-vara-prārthanam iti caturthābhiprāyaḥ | ata evoktaṁ—
«…и преданный иного божества не был бы подобен бхагавате». А обретение его у таких сауров и прочих причинено не одним этим, но либо чистою преданностью, рождённою от шёпота молитв и подвижничества, совершённых ради удовлетворения Бхагавана, либо силою смерти в месте шри Вишну и прочего. Как у описанных там же Девашармы и Чандрашармы, почитавших Сурью. О том сказано там же самим шри Бхагаваном: «Силою того места и притом нравом закона они, преданные мне, приведены моими приближёнными в обитель Вайкунтхи. А тем деянием — почитанием Сурьи и прочим, что совершали они, покуда жили, — я ими весьма доволен стал». То место — Майя-пури. И там известно, что они в нисхождение шри Кришны родились под именами Сатраджита и Акруры. Так же следует объяснить и обретение его Пундарикою — служением родителям.
При самостоятельном же почитании обретение его отвергнуто в самих шри Гитах-упанишадах: «И те, кто, наделённые верою, жертвуют как преданные иных божеств, — и они чтут жертвою именно меня, о Каунтея, но не по уставу. Ведь я — вкуситель и владыка всех жертв; но меня не познают поистине, оттого и отпадают. Идут к богам обетованные богам, к предкам идут обетованные предкам, к духам — чтущие духов, а жертвующие мне — ко мне».
Потому при почитании их как его достояния есть даже некое достоинство, а при пренебрежении и прочем — изъян: как в «Веру к бхагаватской шастре и неосуждение иного». Как в Падме: «Всегда почитаем именно Хари, владыка владык всех богов; но иных — Брахму, Рудру и прочих — никогда не должно презирать». И в Гаутамии: «Кто почитает Гопалу, но хулит иное божество, — пусть остаётся при нём высший закон, а прежний закон гибнет». Оттого и в шри Нараяна-вармане искупление такого прегрешения: «Хаяширша да хранит меня в пути от пренебрежения к богам».
А в Вишну-дхарме такое сказание: прежде шримад Амбариша много дней исполнял подвиг почитания шри Бхагавана. И в конце его сам Бхагаван, в облике Индры, оседлав Гаруду, обращённого в Айравату, стал соблазнять его даром. Тот же, увидев облик Индры, хотя и почтил его поклонами и прочим, дара от него не пожелал и сказал: «Кто есть облик моего почитаемого, тот и да будет дарителем мне дара, а не иной». И хотя Индра снова сказал: «Тогда я сам дам тот дар, что положено дать», — он не пожелал; и тогда тот занёс на него ваджру. Но и тогда он дара не принял, — и тот, весьма им довольный, сокрыв тот облик и явив своё своеобразие, его облагодетельствовал.
А при пренебрежении Шивою и прочем изъян именно велик. Как в той же четвёртой проклятие Нандишвары: «Да вращаются здесь и те, кто идёт вслед за ним, презирающим Шарву». Впрочем, и это лишь малость: раз шри Шива — великий бхагавата, изъян установлен уже сам собою. А по сказанному «Тобою совершено пренебрежение к дателю богатств, брату Гириши», — шри Дхрува, конечно же вспомнив ту его дружбу, испросил у Куверы дар преданности Бхагавану: ибо был наделён и смирением ко всему, произведённым самою природою преданности Бхагавану, и снова и снова — жаждою преданности. Таково разумение четвёртой песни. Оттого и сказано:
6cb1f21fc29c · publicado 21 sept 2026, 0:52:07 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Правило здесь двустороннее: почитать иного как самостоятельного — отпадение; презирать его — прегрешение. Амбариша отказался от дара не потому, что Индра ничтожен, а потому, что дарителем ему может быть только один.