श्रीनारदपञ्चरात्रे चैवम् एव श्रीनारायणवाक्यं श्राद्धकथनारम्भे— नाचरेद् यस् तु सिद्धोऽपि लौकिकं धर्मम् अग्रतः । उपप्लवाच् च धर्मस्य ग्लानिर् भवति नारदः ॥ विवेकज्ञैर् अतः सर्वैर् लोकाचारो यथास्थितः । आ देहपाताद् यत्नेन रक्षणीयः प्रयत्नतः ॥ इति । एतेषां च द्विविधा कर्मव्यवस्था श्रीनारदपञ्चरात्रादौ अन्तर्यामिश्रीभगवद्दृष्ट्यैव सर्वाराधानं विहितम् । विष्णुयामलादौ तु— विष्णुपादोदकेनैव पितॄणां तर्पणक्रिया । विष्णोर् निवेदितान्नेन यष्टव्यं देवतान्तरम् ॥ इत्यादिप्रकारेण विहितम् इति । ये तु तत्र श्रीभगवत्पीठावरणपूजायां गणेशदुर्गाद्या वर्तन्ते, ते हि विष्वक्सेनादिवद् भगवतो नित्यवैकुण्ठसेवकाः । ततश् च ते गणेशदुर्गाद्याः, ये परे मायाशक्त्यात्मका गणेशदुर्गाद्याः, ते तु न भवन्ति, न यत्र माया किम् उतापरे हरेः इति द्वितीयोक्तेः । ततो भगवत्स्वरूपभूतशक्त्यात्मका एव ते । यत एव च श्रीकृष्णस्वरूपभूते श्रीमदष्टादशाक्षरादिमन्त्रगणेऽपि दुर्गानाम्नो भगवद्भक्त्यात्मकस्वरूपभूतशक्तिवृत्तिविशेषस्याधिष्ठातृत्वं श्रूतितन्त्रादिष्व् अपि दृश्यते, यथा नारदपञ्चरात्रे श्रुतिविद्यासंवादे— भक्तिर् भजनसम्पत्तिर् भजते प्रकृतिः प्रियम् । ज्ञायतेऽत्यन्तदुःखेन सेयं प्रकृतिर् आत्मनः ॥ दुर्गेति गीयते सद्भिर् अखण्डरसवल्लभा ॥ इति । अत एव श्रीभगवदभेदेनोक्तं गौतमीयकल्पे—यः कृष्णः सैव दुर्गा स्याद् या दुर्गा कृष्ण एव सः इति । त्वम् एव परमेशानि अस्याधिष्ठातृदेवता इत्यादिकं तु विराट्पुरुषमहापुरुषयोर् इव केषांचिद् अभेदोपासनाविवक्षयैवोक्तम् । सा हि मायांशरूपा, तदधीने प्राकृतेऽस्मिन् लोके मन्त्ररक्षालक्षणसेवार्थं नियुक्ता चिच्छक्त्यात्मकदुर्गाया दासीयते, न तु सेवाधिष्ठात्री । मायातीतवैकुण्ठावरणकथने पाद्मोत्तरखण्डे— सत्याच्युतानन्तदुर्गाविष्वक्सेनगजाननाः । शङ्खपद्मनिधी लोकाश् चतुर्थावरणं शुभम् ॥ ऐन्द्रपावक याम्यानि नैरृतं वारुणं तथा । वायव्यं सौम्यम् ऐशानं सप्तमं मुनिभिः स्मृतम् ॥ साध्या मरुद्गणाश् चैव विश्वेदेवास् तथैव च । नित्याः सर्वे परे धाम्नि ये चान्ये च दिवौकसः ॥ ते वै प्राकृतलोकेऽस्मिन्न् अनित्यास् त्रिदशेश्वराः । ते ह नाकं महिमानः सचन्त इति वै श्रुतिः ॥ इति । किं च, भगवदंशस्वरूपा एव ते । यथोक्तं त्रैलोक्यसम्मोहनतन्त्रे अष्टादशाक्षरषडङ्गादिदेवताभेदकथनारम्भे— सर्वत्र देवदेवोऽसौ गोपवेशधरो हरिः । केवलं रूपभेदेन नामभेदः प्रकीर्तितः ॥ इति । अतो नाममात्रसाधारण्येनानन्यभक्तैर् न भेतव्यम् । किन्तु भगवतो नित्यवैकुण्ठसेवकत्वाद् विष्वक्सेनादिवत् सत्कार्या एव ते, यस्यात्मबुद्धिः कुणपे त्रिधातुके इत्यादौ, अर्चयित्वा तु गोविन्दं तदीयान् नार्चयेत् तु यः इत्यादिपाद्मोत्तरखण्डवचनेन तदसत्कारे दोषश्रवणात् । अतस् तान् एवोद्दिश्याह— दुर्गां विनायकं व्यासं विष्वक्सेनं गुरून् सुरान् । स्वे स्वे स्थाने त्व् अभिमुखान् पूजयेत् प्रोक्षणादिभिः ॥ पाद्मोत्तरखण्ड एव च— तस्माद् अवैदिकानां च देवानाम् अर्चनं त्यजेत् । स्वतन्त्रपूजनं यत्र वैदिकानाम् अपि त्यजेत् ॥ अर्चयित्वा जगद्वन्द्यं देवं नारायणं हरिम् । तदावरणसंस्थानं देवस्य परितोऽर्चयेत् ॥ हरेर् भुक्तावशेषेण बलिं तेभ्यो विनिःक्षिपेत् । होमं चैव प्रकुर्वीत तच्छेषेणैव वैष्णवः ॥ इत्यादि । ॥
śrī-nārada-pañcarātre caivam eva śrī-nārāyaṇa-vākyaṁ śrāddha-kathanārambhe— nācared yas tu siddho'pi laukikaṁ dharmam agrataḥ | upaplavāc ca dharmasya glānir bhavati nāradaḥ || vivekajñair ataḥ sarvair lokācāro yathā-sthitaḥ | ā deha-pātād yatnena rakṣaṇīyaḥ prayatnataḥ || iti | eteṣāṁ ca dvividhā karma-vyavasthā śrī-nārada-pañcarātrādau antaryāmi-śrī-bhagavad-dṛṣṭyaiva sarvārādhānaṁ vihitam | viṣṇu-yāmalādau tu— viṣṇu-pādodakenaiva pitṝṇāṁ tarpaṇa-kriyā | viṣṇor niveditānnena yaṣṭavyaṁ devatāntaram || ity-ādi-prakāreṇa vihitam iti | ye tu tatra śrī-bhagavat-pīṭhāvaraṇa-pūjāyāṁ gaṇeśa-durgādyā vartante, te hi viṣvaksenādivad bhagavato nitya-vaikuṇṭha-sevakāḥ | tataś ca te gaṇeśa-durgādyāḥ, ye pare māyā-śakty-ātmakā gaṇeśa-durgādyāḥ, te tu na bhavanti, na yatra māyā kim utāpare hareḥ iti dvitīyokteḥ | tato bhagavat-svarūpa-bhūta-śakty-ātmakā eva te | yata eva ca śrī-kṛṣṇa-svarūpa-bhūte śrīmad-aṣṭādaśākṣarādi-mantra-gaṇe'pi durgā-nāmno bhagavad-bhakty-ātmaka-svarūpa-bhūta-śakti-vṛtti-viśeṣasyādhiṣṭhātṛtvaṁ śrūti-tantrādiṣv api dṛśyate, yathā nārada-pañcarātre śruti-vidyā-saṁvāde— bhaktir bhajana-sampattir bhajate prakṛtiḥ priyam | jñāyate'tyanta-duḥkhena seyaṁ prakṛtir ātmanaḥ || durgeti gīyate sadbhir akhaṇḍa-rasa-vallabhā || iti | ata eva śrī-bhagavad-abhedenoktaṁ gautamīya-kalpe—yaḥ kṛṣṇaḥ saiva durgā syād yā durgā kṛṣṇa eva saḥ iti | tvam eva parameśāni asyādhiṣṭhātṛ-devatā ity-ādikaṁ tu virāṭ-puruṣa-mahā-puruṣayor iva keṣāṁcid abhedopāsanā-vivakṣayaivoktam | sā hi māyāṁśa-rūpā, tad-adhīne prākṛte'smin loke mantra-rakṣā-lakṣaṇa-sevārthaṁ niyuktā cic-chakty-ātmaka-durgāyā dāsīyate, na tu sevādhiṣṭhātrī | māyātīta-vaikuṇṭhāvaraṇa-kathane pādmottara-khaṇḍe— satyācyutānanta-durgā-viṣvaksena-gajānanāḥ | śaṅkha-padma-nidhī lokāś caturthāvaraṇaṁ śubham || aindra-pāvaka -yāmyāni nairṛtaṁ vāruṇaṁ tathā | vāyavyaṁ saumyam aiśānaṁ saptamaṁ munibhiḥ smṛtam || sādhyā marud-gaṇāś caiva viśvedevās tathaiva ca | nityāḥ sarve pare dhāmni ye cānye ca divaukasaḥ || te vai prākṛta-loke'sminn anityās tridaśeśvarāḥ | te ha nākaṁ mahimānaḥ sacanta iti vai śrutiḥ || iti | kiṁ ca, bhagavad-aṁśa-svarūpā eva te | yathoktaṁ trailokya-sammohana-tantre aṣṭādaśākṣara-ṣaḍ-aṅgādi-devatā-bheda-kathanārambhe— sarvatra deva-devo'sau gopa-veśa-dharo hariḥ | kevalaṁ rūpa-bhedena nāma-bhedaḥ prakīrtitaḥ || iti | ato nāma-mātra-sādhāraṇyenānanya-bhaktair na bhetavyam | kintu bhagavato nitya-vaikuṇṭha-sevakatvād viṣvaksenādivat sat-kāryā eva te, yasyātma-buddhiḥ kuṇape tri-dhātuke ity-ādau, arcayitvā tu govindaṁ tadīyān nārcayet tu yaḥ ity-ādi-pādmottara-khaṇḍa-vacanena tad-asat-kāre doṣa-śravaṇāt | atas tān evoddiśyāha— durgāṁ vināyakaṁ vyāsaṁ viṣvaksenaṁ gurūn surān | sve sve sthāne tv abhimukhān pūjayet prokṣaṇādibhiḥ || pādmottara-khaṇḍa eva ca— tasmād avaidikānāṁ ca devānām arcanaṁ tyajet | svatantra-pūjanaṁ yatra vaidikānām api tyajet || arcayitvā jagad-vandyaṁ devaṁ nārāyaṇaṁ harim | tad-āvaraṇa-saṁsthānaṁ devasya parito'rcayet || harer bhuktāvaśeṣeṇa baliṁ tebhyo viniḥkṣipet | homaṁ caiva prakurvīta tac-cheṣeṇaiva vaiṣṇavaḥ || ity-ādi | ||
И так же в шри Нарада-панчаратре речение шри Нараяны в начале изложения о шраддхе: «Кто, даже будучи совершенным, не исполнял бы мирского закона у всех на виду, — от смуты бывает упадок закона, о Нарада. Потому всем, кто знает различение, мирской обычай, как он стоит, должно усердно хранить до самого падения тела». И порядок деяния у них двоякий: в шри Нарада-панчаратре и прочем предписано всякое почитание именно с видением внутреннего правителя, шри Бхагавана; а в Вишну-ямале и прочем предписано образом «Водою со стоп Вишну — действие возлияния предкам; поднесённою Вишну пищею должно чтить иное божество» и далее.
А Ганеша, Дурга и прочие, что пребывают там, в почитании окружения седалища шри Бхагавана, — они, подобно Вишваксене и прочим, вечные слуги Бхагавана на Вайкунтхе. И потому те Ганеша, Дурга и прочие не суть те иные Ганеша, Дурга и прочие, чья суть — сила майи, — по сказанному во второй: «Там, где нет майи, что уж говорить об иных у Хари». Значит, их суть — сила, ставшая собственною природою Бхагавана. Оттого и в сонме шримад восемнадцатисложной и прочих мантр, ставших собственною природою шри Кришны, в шрути, тантрах и прочем видно управительство особого действия силы, ставшей Его собственною природою, чья суть — преданность Бхагавану, именуемого «Дургою». Как в Нарада-панчаратре, в беседе Шрути и Видьи: «Преданность — богатство почитания; природа чтит дорогое; познаётся крайним трудом эта природа души; благими она воспевается как „Дурга“, возлюбленная неделимой расы». Оттого и в Гаутамия-кальпе сказано о неразличии её со шри Бхагаваном: «Который Кришна — она же и Дурга; которая Дурга — он же Кришна». А «Ты, о Высшая владычица, её управляющее божество» и прочее сказано, как о Вират-пуруше и Маха-пуруше, лишь из желания выразить у некоторых почитание неразличия. Ибо она имеет облик части майи и назначена в этом природном, ей подвластном мире для служения охраны мантры; она считается служанкою Дурги, чья суть — сила сознания, а не управительницею того служения.
В изложении окружения Вайкунтхи, превзошедшей майю, в последней части Падмы: «Сатья, Ачьюта, Ананта, Дурга, Вишваксена, Слоноликий, сокровища раковины и лотоса, миры — благое четвёртое окружение. Индрово, Огня, Ямы, Ниррити, Варуны, Ваю, Сомы, Ишаны — названо молчальниками седьмым. Садхьи, сонмы марутов и вишведевы, и иные небожители — все вечны в высшей обители; а в этом природном мире они невечны, владыки тридцати; ведь шрути говорит: „они достигают величий неба“». И более того — они по природе части Бхагавана. Как сказано в Трайлокья-саммохана-тантре в начале изложения различия божеств шести членов и прочих у восемнадцатисложной: «Повсюду это бог богов Хари, носящий облачение пастуха; различие имён возглашено единственно по различию облика».
Оттого безраздельно преданным не следует пугаться одной лишь общности имён. Но, будучи вечными слугами Бхагавана на Вайкунтхе, они, как и Вишваксена и прочие, достойны почтения, — ибо в «У кого разумение себя в трупе из трёх начал» и далее и в речении последней части Падмы «Кто, почтив Говинду, не почитает принадлежащих Ему» и далее слышится порок при их непочтении. Оттого, имея в виду именно их, он говорит: «Дургу, Винаяку, Вьясу, Вишваксену, гуру и богов, обращённых лицом, пусть почитает каждого в своём месте окроплением и прочим». И в самой последней части Падмы: «Потому пусть оставит почитание неведических богов; а где почитание самостоятельное, пусть оставит и ведических. Почтив чтимого миром бога Нараяну, Хари, пусть кругом почитает стоящих в Его окружении. Остатком вкушенного Хари пусть бросает им подношение; и возлияние вайшнав пусть совершает именно его остатком» и далее.
fada6a4cc4a3 · publicado 21 sept 2026, 0:52:07 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Общее имя здесь не сбивает: Дурга при седалище Вайкунтхи и Дурга майи — не одно лицо, и различает их не звук, а место, на котором стоят.