अग्रे च कर्मादीन् परिहरन् साक्षाद् भक्तिम् एव विधत्ते— परोक्षवादो वेदोऽयं बालानाम् अनुशासनम् । कर्ममोक्षाय कर्माणि विधत्ते ह्य् अगदं यथा ॥ नाचरेद् यस् तु वेदोक्तं स्वयम् अज्ञोऽजितेन्द्रियः । विकर्मणा ह्य् अधर्मेण मृत्योर् मृत्युम् उपैति सः ॥ वेदोक्तम् एव कुर्वाणो निःसङ्गोऽर्पितम् ईश्वरे । नैष्कर्म्यं लभते सिद्धिं रोचनार्था फलश्रुतिः ॥ य आशु हृदयग्रन्थिं निर्जिहीर्षुः परात्मनः । विधिना च यजेद् देवं तन्त्रोक्तेन च केशवम् ॥ इत्यादि । परोक्षैति टीका च—यत्रान्यथा स्थितोऽर्थः सङ्गोपयितुम् अन्यथा कृत्वोच्यते स परोक्षवादः । तथा च श्रुतिः—तं वा एतं चतुर्हूतं सन्तं चतुर्होतेत्य् आचक्षते परोक्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवाः इति । परोक्षवादम् एवाह—कर्ममोक्षायेति । ननु स्वर्गाद्यर्थं कर्माणि विधत्ते, न कर्ममोक्षार्थम्? तत्राह—बालानाम् अनुशासनं यथा तथा । अत्र दृष्टान्तः—अगदम् औषधम् । यथा पिता बालम् अगदं पाययन् खण्डलड्डुकादिभिः प्रलोभयन् पाययति ददाति च तानि खण्डलड्डुकादीनि, नैतावता अगदस्य तल्लाभः प्रयोजनम् अपि त्व् आरोग्यम्, तथा वेदोऽप्य् अवान्तरफलैः प्रलोभयन् कर्ममोक्षायैव कर्माणि विधत्ते ॥ इत्य् एषा । नाचरेद् इति टीका च—ननु कर्ममोक्षश् चेत् पुरुषार्थः, तर्हि प्रथमम् एव कर्म त्यज्यताम्? अत आह—नाचरेत् ॥ इत्य् एषा । अज्ञो न विद्यते ज्ञा श्रीभगवतः कथाश्रवणादौ श्रद्धालक्षणा धीवृत्तिर् यस्य सः । अत एव तस्मिन् न प्रवर्तत इत्य् अर्थः । तथैव अजितेन्द्रियो ब्रह्मजिज्ञासुः सन् पारमेष्ठ्यपर्यन्तभोगे विरक्तो वा न भवतीत्य् अर्थः । तावत् कर्माणि कुर्वीत इत्यादौ परस्परनिरपेक्षयोः श्रद्धाविरक्तयोर् द्वयोर् एव तत्तन्मर्यादात्वेनोक्तेः । विकर्मणा विहिताकरणरूपेण मृत्योर् अनन्तरं मृत्युं मरणतुल्यां यातनाम् उपैति । पुनः पुनर् मरणम् उपैति यातनान् चोपैतीत्य् अर्थः । अतस् तेषां विहितकर्मत्यागे कथञ्चिन् न निस्तारः । ईश्वरप्रयोजककर्तृकस्य कर्मणः ईश्वरार्पणलक्षणयथार्थानुष्ठानेन तत्प्रसादे त्व् असौ सुतराम् एवं स्याद् इत्य् आह—वेदोक्तम् इति । तस्माद् वेदोक्तम् एव कुर्वाणो न तु निषिद्धम् । नैष्कर्म्यां कर्मबन्धागोचरतारूपां सिद्धिं लभते । ननु कर्मणि क्रियमाणे तस्मिन्न् आसक्तिस् तत्फलं च स्यात्, न तु नैष्कर्म्यरूपा सिद्धिः? अत आह—निःसङ्गोऽनभिनिवेशवान् । ईश्वरे तन्निमित्तम् एव तत्रार्पितं, न तु फलोद्देशेन । ननु फलस्य श्रुतत्वात् कर्मणि कृते फलं भवेद् एव? न, रोचनार्था इति कर्मणि रुच्युत्पादनार्था अगदपाने खण्डलड्डुकादिवत् । ततश् च कर्माभिरुच्या वेदार्थं सम्यग् विचारयति । अथ च—यो वा एतद् अक्षरम् अविदित्वा गार्ग्य् अस्माल् लोकात् प्रैति स कृपणः इत्य् अनेनाब्रह्मज्ञस्य कृपणतां, तम् एतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन इत्यादिना यज्ञादीनां ज्ञानशेषतां चावधार्य निष्कामेषु कर्मसु प्रवर्तते । ततः स्वर्गकामो यजेत इत्यादिभिः कामितस्यैव स्वर्गादेः फलत्वेनावगमाद् अकामितोऽसौ न भवतीति नैष्कर्म्यसिद्धिः स्वत एव भवतीति स्थिते किम् उत श्रीमदीश्वरार्पणेन तत्प्रसादे सतीत्य् अर्थः । तद् एवं विलम्बेनैव नैष्कर्म्यसिद्धेर् हेतुम् उक्त्वा, यथा तरोर् मूलनिषेचनेन इति न्यायेन सर्वधर्मपर्याप्तिहेतुंनैष्कर्म्यसिद्धिसाध्यहृदयग्रन्थिभेदस्यापि शीघ्रोपायं स्वातन्त्र्येनाह—य आशु इति । य आशु शीघ्रम् एव देहद्वयात् परस्यात्मनो जीवस्य हृदयग्रन्थिं देहाहङ्कारं निर्हर्तुम् इच्छुर् भवति, स त्व् अन्यत् कर्मादिकं स्वरूपत एव त्यक्त्वा तन्त्रोक्तेनआगममार्गेण, चकारात् वेदोक्तेन च विधिना प्रकारेण केशवं देवम् अर्चयेत् ॥
agre ca karmādīn pariharan sākṣād bhaktim eva vidhatte— parokṣa-vādo vedo'yaṁ bālānām anuśāsanam | karma-mokṣāya karmāṇi vidhatte hy agadaṁ yathā || nācared yas tu vedoktaṁ svayam ajño'jitendriyaḥ | vikarmaṇā hy adharmeṇa mṛtyor mṛtyum upaiti saḥ || vedoktam eva kurvāṇo niḥsaṅgo'rpitam īśvare | naiṣkarmyaṁ labhate siddhiṁ rocanārthā phala-śrutiḥ || ya āśu hṛdaya-granthiṁ nirjihīrṣuḥ parātmanaḥ | vidhinā ca yajed devaṁ tantroktena ca keśavam || ity-ādi | parokṣa-iti ṭīkā ca—yatrānyathā sthito'rthaḥ saṅgopayitum anyathā kṛtvocyate sa parokṣa-vādaḥ | tathā ca śrutiḥ—taṁ vā etaṁ caturhūtaṁ santaṁ caturhotety ācakṣate parokṣeṇa parokṣa-priyā iva hi devāḥ iti | parokṣa-vādam evāha—karma-mokṣāyeti | nanu svargādy-arthaṁ karmāṇi vidhatte, na karma-mokṣārtham? tatrāha—bālānām anuśāsanaṁ yathā tathā | atra dṛṣṭāntaḥ—agadam auṣadham | yathā pitā bālam agadaṁ pāyayan khaṇḍa-laḍḍukādibhiḥ pralobhayan pāyayati dadāti ca tāni khaṇḍa-laḍḍukādīni, naitāvatā agadasya tal-lābhaḥ prayojanam api tv ārogyam, tathā vedo'py avāntara-phalaiḥ pralobhayan karma-mokṣāyaiva karmāṇi vidhatte || ity eṣā | nācared iti ṭīkā ca—nanu karma-mokṣaś cet puruṣārthaḥ, tarhi prathamam eva karma tyajyatām? ata āha—nācaret || ity eṣā | ajño na vidyate jñā śrī-bhagavataḥ kathā-śravaṇādau śraddhā-lakṣaṇā dhī-vṛttir yasya saḥ | ata eva tasmin na pravartata ity arthaḥ | tathaiva ajitendriyo brahma-jijñāsuḥ san pārameṣṭhya-paryanta-bhoge virakto vā na bhavatīty arthaḥ | tāvat karmāṇi kurvīta ity-ādau paraspara-nirapekṣayoḥ śraddhā-viraktayor dvayor eva tat-tan-maryādātvenokteḥ | vikarmaṇā vihitākaraṇa-rūpeṇa mṛtyor anantaraṁ mṛtyuṁ maraṇa-tulyāṁ yātanām upaiti | punaḥ punar maraṇam upaiti yātanān copaitīty arthaḥ | atas teṣāṁ vihita-karma-tyāge kathañcin na nistāraḥ | īśvara-prayojaka-kartṛkasya karmaṇaḥ īśvarārpaṇa-lakṣaṇa-yathārthānuṣṭhānena tat-prasāde tv asau sutarām evaṁ syād ity āha—vedoktam iti | tasmād vedoktam eva kurvāṇo na tu niṣiddham | naiṣkarmyāṁ karma-bandhāgocaratā-rūpāṁ siddhiṁ labhate | nanu karmaṇi kriyamāṇe tasminn āsaktis tat-phalaṁ ca syāt, na tu naiṣkarmya-rūpā siddhiḥ? ata āha—niḥsaṅgo'nabhiniveśavān | īśvare tan-nimittam eva tatrārpitaṁ, na tu phaloddeśena | nanu phalasya śrutatvāt karmaṇi kṛte phalaṁ bhaved eva? na, rocanārthā iti karmaṇi rucy-utpādanārthā agada-pāne khaṇḍa-laḍḍukādivat | tataś ca karmābhirucyā vedārthaṁ samyag vicārayati | atha ca—yo vā etad akṣaram aviditvā gārgy asmāl lokāt praiti sa kṛpaṇaḥ ity anenābrahmajñasya kṛpaṇatāṁ, tam etaṁ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti yajñena ity-ādinā yajñādīnāṁ jñāna-śeṣatāṁ cāvadhārya niṣkāmeṣu karmasu pravartate | tataḥ svarga-kāmo yajeta ity-ādibhiḥ kāmitasyaiva svargādeḥ phalatvenāvagamād akāmito'sau na bhavatīti naiṣkarmya-siddhiḥ svata eva bhavatīti sthite kim uta śrīmad-īśvarārpaṇena tat-prasāde satīty arthaḥ | tad evaṁ vilambenaiva naiṣkarmya-siddher hetum uktvā, yathā taror mūla-niṣecanena iti nyāyena sarva-dharma-paryāpti-hetuṁnaiṣkarmya-siddhi-sādhya-hṛdaya-granthi-bhedasyāpi śīghropāyaṁ svātantryenāha—ya āśu iti | ya āśu śīghram eva deha-dvayāt parasyātmano jīvasya hṛdaya-granthiṁ dehāhaṅkāraṁ nirhartum icchur bhavati, sa tv anyat karmādikaṁ svarūpata eva tyaktvā tantroktenaāgama-mārgeṇa, ca-kārāt vedoktena ca vidhinā prakāreṇa keśavaṁ devam arcayet ||
Далее, отстраняя деяние и прочее, он предписывает именно непосредственную преданность: «Эта Веда говорит косвенно; она — наставление для детей: она предписывает деяния ради освобождения от деяния, как лекарство. А кто, сам не знающий и не победивший чувств, не исполнит сказанного Ведою, тот беззаконным деянием, беззаконием, обретает смерть за смертью. А совершающий именно сказанное Ведою, непривязанный, посвящающий его Владыке, обретает совершенство бездействия; а слышимое о плоде — ради влечения. А кто хочет скоро устранить узел сердца высшего себя, тот да почтит бога Кешаву по уставу и по сказанному в тантре» и далее.
И тика к «косвенно»: «Косвенная речь — та, где смысл, стоящий иначе, высказывается иначе, чтобы его сокрыть. Так и шрути: „Того самого, четырежды призываемого, называют косвенно ‘чатурхота’: ведь боги как бы любят косвенное“. О самой косвенной речи он и говорит: „деяния ради освобождения от деяния“. — Но ведь она предписывает деяния ради рая и прочего, а не ради освобождения от деяния? — На это он говорит: как наставление детям. Пример здесь: „агада“ — лекарство. Как отец, поя дитя лекарством, прельщает его сахарными ладду и прочим и даёт ему эти ладду, но цель лекарства не в том, чтобы их получить, а в здоровье, — так и Веда, прельщая вторичными плодами, предписывает деяния именно ради освобождения от деяния». Так эта тика.
И тика к «не исполнит»: «Но если цель человека — освобождение от деяния, то пусть деяние будет оставлено с самого начала? — На это он говорит: „не исполнит“». «Аджня» — тот, у кого нет познающего состояния разума, отличаемого как вера в слушание сказаний о шри Бхагаване и прочее; потому он к тому и не обращается. Так же «не победивший чувств» — тот, кто и не стремится узнать Брахман, и не отрешён от наслаждения вплоть до самого Парамештхина: ведь в «Столько да совершает деяния» и далее вера и отрешённость, не зависящие друг от друга, названы двумя такими границами.
«Викармана» — несовершением предписанного; «после смерти смерть» — обретает муку, равную умиранию; то есть снова и снова обретает умирание и муки. Потому при оставлении предписанного деяния им уже никак не избавиться. А при правильном исполнении деяния — исполнении, отличаемом посвящением Владыке, ибо и деятель побуждаем Владыкою, — при его милости тот тем более будет таков; о том он и говорит: «сказанное Ведою». Потому — совершающий именно сказанное Ведою, а не запрещённое. «Найшкармью» — обретает совершенство, имеющее облик недоступности узам деяния.
«Но при совершаемом деянии будет привязанность к нему и его плод, а не совершенство бездействия?» — на это он говорит: «непривязанный», то есть не сосредоточенный на нём. «Владыке» — посвящено там ради него самого, а не ради плода. «Но раз о плоде слышится, то при совершённом деянии плод и будет?» — Нет: «ради влечения», то есть ради порождения вкуса к деянию, как сахарные ладду при питии лекарства.
И оттого, влечением к деянию, он совершенно разбирает смысл Веды. Затем, определив по «Кто уходит из этого мира, не познав это нетленное, о Гарги, тот жалок» жалкость не знающего Брахмана, а по «Его-то брахманы желают познать изучением Веды, жертвою» и далее — что жертвы и прочее придаточны знанию, он обращается к бескорыстным деяниям. А затем, поскольку из «Желающий рая да жертвует» и далее постигается, что рай и прочее есть плод лишь для того, кто его желает, то для нежелающего он и не бывает; а значит, совершенство бездействия приходит само собою. Что уж говорить, когда есть его милость — от посвящения шримад Владыке.
Итак, сказав о причине совершенства бездействия, приходящего лишь с промедлением, он самостоятельно говорит и о скором средстве — по правилу «как поливанием корня дерева», — о причине исполнения всех законов и о рассечении узла сердца, достигаемом совершенством бездействия: «кто скоро» и далее. Кто скоро, то есть быстро, желает устранить узел сердца — яйность с телом — у высшего, чем два тела, у живого, тот, оставив по самому своеобразию иное — деяние и прочее, — да почитает бога Кешаву «сказанным в тантре», то есть путём агам, и, по частице «и», уставом, сказанным Ведою.
2a88fffab49c · publicado 21 sept 2026, 0:52:07 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Сравнение Веды с отцом, дающим лекарство под сладкое, обращает похвалу плодам в приём: обещанное не лживо, но и не есть то, ради чего дано.