Ṣaṭ-sandarbha
Sandarbha Five — Bhakti: How He Is Reached5.58Jīva Gosvāmī
657 / 1405
Linux
Pasar páginas
Ṣaṭ-sandarbha · 5.58
॥
Devanāgarī

वर्णाश्रमाचारकथनारम्भे नरमात्रधर्मकथनेऽपि— धर्ममूलं हि भगवान् सर्ववेदमयो हरिः । स्मृतं च तद्विदां राजन् येन चात्मा प्रसीदति ॥ धर्मस्य मूलं प्रमाणं भगवान् । यतः सर्ववेदमयः । स्मृतं स्मृतिश् च, तद्विदां वेदमयभगवद्विदां, तस्य प्रमाणम् । आभ्यां तद्बहिर्मुखधर्मस्यापार्थत्वं भगवद्धर्मस्यैवावश्यकत्वं चोक्तम् । अत एव— वेदोऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम् । आचारश् चैव साधूनाम् आत्मनस् तुष्टिर् एव च ॥ इति मनुस्मृतिवाक्याद् अप्य् अत्र विशिष्टतयोपदिष्टम् । तच् च युक्तम्— धर्मः प्रोज्झितकैतवोऽत्र परमो निर्मत्सराणां सतां वेद्यं वास्तवम् अत्र वस्तु शिवदं तापत्रयोन्मूलनम् । इत्य् उक्तत्वात् । येनैव धर्मेण मनः प्रसीदति इत्य् अनेन येनात्मा सुप्रसीदति इतिवत् सुशब्दविशिष्टतयानुक्तत्वात् तच्छ्रवणादिलक्षणसाक्षाद्भक्तेर् एव प्रशस्तत्वं च बोधितम् । तत्तत्सर्वधर्मकथनान्ते तु स्वयम् एव स्वस्य तृतीये गन्धर्वजातौ जन्मन्य् आनुषङ्गिकं भगवद्गानमात्रं सत्कर्मोक्त्वा, द्वितीये च शूद्रजातौ जन्मनि सत्सङ्गजश्रवणादिमात्रं तद् उक्त्वा, स्वस्य तादृशभगवत्पार्षदत्वपर्यन्तफलप्राप्तौ तथाविधम् अपि स्वधर्मलक्षणं कारणान्तरं नादृतवान् । तथा हि तत्रैव—यथा हियूयम् इत्य् अस्य टीका च—एतच् च सर्वसाधारणम् उक्तम् । भक्तस्य तु भक्तिर् एव सर्वपुरुषार्थहेतुर् इति पाण्डवान् एव लक्ष्यीकृत्याह—यथा हि ॥ इत्य् एषा । तस्माद् अत्रापि साक्षात् भक्ताव् एव तात्पर्यम् । अथात्र त्यक्त्वा स्वधर्मं चरणाम्बुजं हरेर् भजन्न् अपक्वोऽथ पतेत् ततो यदि इत्यादौ भक्तेर् धर्मातिरिक्तत्वेऽपि, श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गतेः इत्यादिनोत्तरग्रन्थे धर्मत्वविधानं सर्वेष्व् अपि प्राणिष्व् आवश्यकत्वापेक्षया परमश्रेयोरूपत्वापेक्षया च लाक्षणिकम् एव । वस्तुतस् तु पञ्चमे तत्रापि इत्यादिगद्ये, भगवतः कर्मबन्धविध्वंसनश्रवणस्मरणैत्यादिना श्रीजडभरतस्य या भक्तिनिष्ठोक्ता, तस्या पितर्य् उपरत इत्यादिगद्ये, त्रय्यां विद्यायाम् एव पर्यवसितमतयो न परविद्यायाम् इत्यादिना तदवज्ञातॄणां तद्भ्रातॄणाम् अज्ञत्वबोधनेन धर्मातिरिक्तत्वं परविद्यात्वं च बोधितम् । अत एवोक्तं श्रीनारसिंहे— सनकाद्या निवृत्ताख्ये तेन धर्मे नियोजिताः । प्रवृत्ताख्ये मरीचाद्या मुक्त्वैकं नारदं मुनिम् ॥ इति । तेन ब्रह्मणेति प्राकरणिकम् । तथा लक्षणामयकष्टकल्पनया श्रवणादीनां स्वधर्मान्तर्गणना च बहिर्मुखानाम् अपि साक्षाद्भक्तिप्रवर्तनायैव । एवम् अन्यत्राप्य् अन्यमिश्रभक्त्युपदेशवाक्येषु ज्ञेयम् । तस्माद् अपि भक्ताव् एव तात्पर्यम् इति ॥ ॥

Transliteración (IAST)

varṇāśramācāra-kathanārambhe nara-mātra-dharma-kathane'pi— dharma-mūlaṁ hi bhagavān sarva-vedamayo hariḥ | smṛtaṁ ca tad-vidāṁ rājan yena cātmā prasīdati || dharmasya mūlaṁ pramāṇaṁ bhagavān | yataḥ sarva-vedamayaḥ | smṛtaṁ smṛtiś ca, tad-vidāṁ vedamaya-bhagavad-vidāṁ, tasya pramāṇam | ābhyāṁ tad-bahirmukha-dharmasyāpārthatvaṁ bhagavad-dharmasyaivāvaśyakatvaṁ coktam | ata eva— vedo'khilo dharma-mūlaṁ smṛti-śīle ca tad-vidām | ācāraś caiva sādhūnām ātmanas tuṣṭir eva ca || iti manusmṛti-vākyād apy atra viśiṣṭatayopadiṣṭam | tac ca yuktam— dharmaḥ projjhita-kaitavo'tra paramo nirmatsarāṇāṁ satāṁ vedyaṁ vāstavam atra vastu śivadaṁ tāpa-trayonmūlanam | ity uktatvāt | yenaiva dharmeṇa manaḥ prasīdati ity anena yenātmā suprasīdati itivat su-śabda-viśiṣṭatayānuktatvāt tac-chravaṇādi-lakṣaṇa-sākṣād-bhakter eva praśastatvaṁ ca bodhitam | tat-tat-sarva-dharma-kathanānte tu svayam eva svasya tṛtīye gandharva-jātau janmany ānuṣaṅgikaṁ bhagavad-gāna-mātraṁ sat-karmoktvā, dvitīye ca śūdra-jātau janmani sat-saṅgaja-śravaṇādi-mātraṁ tad uktvā, svasya tādṛśa-bhagavat-pārṣadatva-paryanta-phala-prāptau tathāvidham api sva-dharma-lakṣaṇaṁ kāraṇāntaraṁ nādṛtavān | tathā hi tatraiva—yathā hiyūyam ity asya ṭīkā ca—etac ca sarva-sādhāraṇam uktam | bhaktasya tu bhaktir eva sarva-puruṣārtha-hetur iti pāṇḍavān eva lakṣyīkṛtyāha—yathā hi || ity eṣā | tasmād atrāpi sākṣāt bhaktāv eva tātparyam | athātra tyaktvā sva-dharmaṁ caraṇāmbujaṁ harer bhajann apakvo'tha patet tato yadi ity-ādau bhakter dharmātiriktatve'pi, śravaṇaṁ kīrtanaṁ cāsya smaraṇaṁ mahatāṁ gateḥ ity-ādinottara-granthe dharmatva-vidhānaṁ sarveṣv api prāṇiṣv āvaśyakatvāpekṣayā parama-śreyo-rūpatvāpekṣayā ca lākṣaṇikam eva | vastutas tu pañcame tatrāpi ity-ādi-gadye, bhagavataḥ karma-bandha-vidhvaṁsana-śravaṇa-smaraṇa-ity-ādinā śrī-jaḍa-bharatasya yā bhakti-niṣṭhoktā, tasyā pitary uparata ity-ādi-gadye, trayyāṁ vidyāyām eva paryavasita-matayo na para-vidyāyām ity-ādinā tad-avajñātṝṇāṁ tad-bhrātṝṇām ajñatva-bodhanena dharmātiriktatvaṁ para-vidyātvaṁ ca bodhitam | ata evoktaṁ śrī-nārasiṁhe— sanakādyā nivṛttākhye tena dharme niyojitāḥ | pravṛttākhye marīcādyā muktvaikaṁ nāradaṁ munim || iti | tena brahmaṇeti prākaraṇikam | tathā lakṣaṇā-maya-kaṣṭa-kalpanayā śravaṇādīnāṁ sva-dharmāntar-gaṇanā ca bahirmukhānām api sākṣād-bhakti-pravartanāyaiva | evam anyatrāpy anya-miśra-bhakty-upadeśa-vākyeṣu jñeyam | tasmād api bhaktāv eva tātparyam iti || ||

Palabra por palabra
SánscritoIASTSignificado
वर्णाश्रमाचारvarṇāśramācāraВарн и ашрамов обычая
कथनारम्भेkathanārambheизложения в начале,
नरnaraчеловека
मात्रmātraвообще
धर्मdharmaзакона
कथनेऽपिkathane'piизложении также:
धर्मdharma«закона
मूलंmūlaṁкорень
हिhiведь
भगवान्bhagavānБхагаван,
सर्वsarvaвсех
वेदमयोvedamayoВед полный,
हरिःhariḥХари;
स्मृतंsmṛtaṁсмрити
चcaи
तद्tadего
विदांvidāṁзнатоков,
राजन्rājanо царь,
येनyenaкоторым
चात्माcātmāи душа
प्रसीदतिprasīdatiумиротворяется».
धर्मस्यdharmasyaЗакона
मूलंmūlaṁкорень,
प्रमाणंpramāṇaṁсвидетельство —
भगवान्bhagavānБхагаван,
यतःyataḥоттого что
सर्वsarvaвсех
वेदमयःvedamayaḥВед полон.
स्मृतंsmṛtaṁ«Смритам» —
स्मृतिश्smṛtiśсмрити
चcaи,
तद्tadего
विदांvidāṁзнатоков —
वेदमयvedamayaВед полного
भगवद्bhagavadБхагавана
विदांvidāṁзнатоков, —
तस्यtasyaего
प्रमाणम्pramāṇamсвидетельство.
आभ्यांābhyāṁЭтими двумя
तद्tadот него
बहिर्मुखbahirmukhaотвращённого
धर्मस्यापार्थत्वंdharmasyāpārthatvaṁзакона бесцельность,
भगवद्bhagavadБхагавана
धर्मस्यैवावश्यकत्वंdharmasyaivāvaśyakatvaṁзакона именно необходимость
चोक्तम्coktamи сказаны.
अतataОттого
एवevaименно —
वेदोऽखिलोvedo'khilo«Веда вся —
धर्मdharmaзакона
मूलंmūlaṁкорень,
स्मृतिsmṛtiсмрити,
शीलेśīleнрав
चcaи
तद्tadего
विदाम्vidāmзнатоков,
आचारश्ācāraśобычай
चैवcaivaи именно
साधूनाम्sādhūnāmблагих,
आत्मनस्ātmanasсебя
तुष्टिर्tuṣṭirудовлетворение
एवevaименно
चcaи»
इतिitiтак —
मनुस्मृतिmanusmṛti«Ману-смрити»
वाक्याद्vākyādречения
अप्य्apyтакже
अत्रatraздесь
विशिष्टतयोपदिष्टम्viśiṣṭatayopadiṣṭamособым образом наставлено.
तच्tacТо
चcaже
युक्तम्yuktamуместно, —
धर्मःdharmaḥ«закон,
प्रोज्झितprojjhitaотброшен
कैतवोऽत्रkaitavo'traобман, здесь
परमोparamoвысший,
निर्मत्सराणांnirmatsarāṇāṁнезавистливых
सतांsatāṁблагих;
वेद्यंvedyaṁпознаваемая
वास्तवम्vāstavamдействительная
अत्रatraздесь
वस्तुvastuвещь,
शिवदंśivadaṁблаго дающая,
तापtāpaмук
त्रयोन्मूलनम्trayonmūlanamтрёх искоренение»
इत्य्ityтак
उक्तत्वात्uktatvātсказанностью.
येनैवyenaivaКоторым именно
धर्मेणdharmeṇaзаконом
मनःmanaḥум
प्रसीदतिprasīdatiумиротворяется —
इत्य्ityтак
अनेनanenaэтим,
येनात्माyenātmā«которым душа
सुप्रसीदतिsuprasīdatiсовершенно умиротворяется»
इतिवत्itivatподобно,
सुsu«су»-
शब्दśabdaслова
विशिष्टतयानुक्तत्वात्viśiṣṭatayānuktatvātособенностью несказанностью,
तच्tacего
छ्रवणादिchravaṇādiслушания и прочего
लक्षणlakṣaṇaпризнак имеющей
साक्षाद्sākṣādнепосредственной
भक्तेर्bhakterпреданности
एवevaименно
प्रशस्तत्वंpraśastatvaṁпревосходство
चcaи
बोधितम्bodhitamвозвещено.
तत्tatТех
तत्tatи тех
सर्वsarvaвсех
धर्मdharmaзаконов
कथनान्तेkathanānteизложения в конце
तुtuже
स्वयम्svayamсам
एवevaименно,
स्वस्यsvasyaсвоём
तृतीयेtṛtīyeв третьем,
गन्धर्वgandharvaгандхарвов
जातौjātauв роде,
जन्मन्य्janmanyрождении
आनुषङ्गिकंānuṣaṅgikaṁпобочное
भगवद्bhagavadБхагавана
गानgānaпение
मात्रंmātraṁлишь
सत्satблагим
कर्मोक्त्वाkarmoktvāдеянием назвав,
द्वितीयेdvitīyeво втором
चcaже,
शूद्रśūdraшудр
जातौjātauв роде,
जन्मनिjanmaniрождении,
सत्satблагих
सङ्गजsaṅgajaобщением рождённое
श्रवणादिśravaṇādiслушание и прочее
मात्रंmātraṁлишь
तद्tadто
उक्त्वाuktvāназвав, —
स्वस्यsvasyaсвоего
तादृशtādṛśaтакого,
भगवत्bhagavatБхагавана
पार्षदत्वpārṣadatvaспутничества
पर्यन्तparyantaдо предела,
फलphalaплода
प्राप्तौprāptauпри обретении
तथाविधम्tathāvidhamтакого рода
अपिapiтакже
स्वsvaсвоего
धर्मdharmaзакона
लक्षणंlakṣaṇaṁпризнак имеющую
कारणान्तरंkāraṇāntaraṁиную причину
नादृतवान्nādṛtavānне почтил.
तथाtathāТак
हिhiведь
तत्रैवtatraivaтам же именно —
यथाyathā«как
हिhiведь
यूयम्yūyamвы»
इत्य्ityтак
अस्यasyaэтого
टीकाṭīkāтика
चcaже:
एतच्etac«это
चcaже
सर्वsarvaвсем
साधारणम्sādhāraṇamобщее
उक्तम्uktamсказано;
भक्तस्यbhaktasyaпреданного
तुtuже
भक्तिर्bhaktirпреданность
एवevaименно
सर्वsarvaвсех
पुरुषार्थpuruṣārthaцелей человека
हेतुर्heturпричина —
इतिitiтак,
पाण्डवान्pāṇḍavānПандавов
एवevaименно
लक्ष्यीकृत्याहlakṣyīkṛtyāhaцелью сделав, говорит:
यथाyathā«как
हिhiведь»» —
इत्य्ityтак
एषाeṣāэта.
तस्माद्tasmādПотому
अत्रापिatrāpiздесь также
साक्षात्sākṣātнепосредственной
भक्ताव्bhaktāvв преданности
एवevaименно
तात्पर्यम्tātparyamсмысл.
अथात्रathātraТеперь здесь,
त्यक्त्वाtyaktvā«оставив
स्वsvaсвой
धर्मंdharmaṁзакон,
चरणाम्बुजंcaraṇāmbujaṁстопы-лотос
हरेर्harerХари
भजन्न्bhajannпочитающий,
अपक्वोऽथapakvo'thaнезрелый, затем
पतेत्patetпал бы
ततोtatoоттуда
यदिyadiесли»
इत्य्ityтак
आदौādauи далее,
भक्तेर्bhakterпреданности
धर्मातिरिक्तत्वेऽपिdharmātiriktatve'piзакон превосхождении хоть и, —
श्रवणंśravaṇaṁ«слушание,
कीर्तनंkīrtanaṁвоспевание
चास्यcāsyaи его,
स्मरणंsmaraṇaṁпамятование
महतांmahatāṁвеликих
गतेःgateḥприбежища»
इत्य्ityтак
आदिनोत्तरādinottaraи прочим, в последующем
ग्रन्थेgrantheтексте
धर्मत्वdharmatvaзаконом бытия
विधानंvidhānaṁпредписание
सर्वेष्व्sarveṣvво всех
अपिapiтакже
प्राणिष्व्prāṇiṣvсуществах
आवश्यकत्वापेक्षयाāvaśyakatvāpekṣayāнеобходимости ради
परमparamaвысшего
श्रेयोśreyoблага
रूपत्वापेक्षयाrūpatvāpekṣayāобликом бытия ради
चcaи
लाक्षणिकम्lākṣaṇikamпереносно
एवevaименно.
वस्तुतस्vastutasПо сути
तुtuже,
पञ्चमेpañcameв пятой,
तत्रापिtatrāpi«там также»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее
गद्येgadyeв прозе,
भगवतःbhagavataḥ«Бхагавана
कर्मkarmaдеяний
बन्धbandhaузы
विध्वंसनvidhvaṁsanaуничтожающие
श्रवणśravaṇaслушание,
स्मरणsmaraṇaпамятование»
इत्य्ityтак
आदिनाādināи прочим,
श्रीśrīшри
जडjaḍaДжада-
भरतस्यbharatasyaБхараты
याyāкоторая
भक्तिbhaktiпреданности
निष्ठोक्ताniṣṭhoktāстойкость сказана, —
तस्याtasyāеё
पितर्य्pitary«отец
उपरतuparataупокоился»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее
गद्येgadyeв прозе,
त्रय्यांtrayyāṁ«в тройственном
विद्यायाम्vidyāyāmзнании
एवevaименно
पर्यवसितparyavasitaзавершившийся
मतयोmatayoразум имеющие,
नnaне
परparaв высшем
विद्यायाम्vidyāyāmзнании»
इत्य्ityтак
आदिनाādināи прочим,
तद्tadего
अवज्ञातॄणांavajñātṝṇāṁпрезиравших,
तद्tadего
भ्रातॄणाम्bhrātṝṇāmбратьев,
अज्ञत्वajñatvaнезнания
बोधनेनbodhanenaвозвещением,
धर्मातिरिक्तत्वंdharmātiriktatvaṁзакон превосхождение,
परparaвысшим
विद्यात्वंvidyātvaṁзнанием бытие
चcaи
बोधितम्bodhitamвозвещены.
अतataОттого
एवोक्तंevoktaṁименно сказано
श्रीśrīв шри
नारसिंहेnārasiṁhe«Нарасимхе»:
सनकाद्याsanakādyā«Санака и прочие
निवृत्ताख्येnivṛttākhyeпрекращением зовомом
तेनtenaим
धर्मेdharmeв законе
नियोजिताःniyojitāḥназначены;
प्रवृत्ताख्येpravṛttākhyeдеятельностью зовомом —
मरीचाद्याmarīcādyāМаричи и прочие,
मुक्त्वैकंmuktvaikaṁисключив одного
नारदंnāradaṁНараду
मुनिम्munimмудреца»
इतिitiтак.
तेनtena«Тем» —
ब्रह्मणेतिbrahmaṇetiБрахмою — так,
प्राकरणिकम्prākaraṇikamпо разделу.
तथाtathāТак же
लक्षणाlakṣaṇāпереноса
मयmayaполным,
कष्टkaṣṭaтрудным
कल्पनयाkalpanayāизмышлением
श्रवणादीनांśravaṇādīnāṁслушания и прочего
स्वsvaсвоего
धर्मान्तर्dharmāntarзакона внутрь
गणनाgaṇanāсчисление
चcaже —
बहिर्मुखानाम्bahirmukhānāmвовне обращённых
अपिapiтакже
साक्षाद्sākṣādнепосредственной
भक्तिbhaktiпреданности
प्रवर्तनायैवpravartanāyaivaприведения в движение ради именно.
एवम्evamТак
अन्यत्राप्य्anyatrāpyв ином также,
अन्यanyaиным
मिश्रmiśraсмешанной
भक्त्य्bhaktyпреданности
उपदेशupadeśaнаставления
वाक्येषुvākyeṣuв речениях,
ज्ञेयम्jñeyamда будет знаемо.
तस्माद्tasmādПотому
अपिapiтакже
भक्ताव्bhaktāvв преданности
एवevaименно
तात्पर्यम्tātparyamсмысл —
इतिitiтак.
Traducción

В начале изложения обычая варн и ашрамов, при изложении закона человека вообще: «Ведь корень закона — Бхагаван, Хари, полный всех Вед; и смрити знатоков его, о царь, которым и умиротворяется душа». Корень, свидетельство закона — Бхагаван, ибо он полон всех Вед. «Смритам» — и смрити знатоков его, то есть знатоков Бхагавана, полного Вед, — его свидетельство. Этими двумя сказаны и бесцельность закона, отвращённого от него, и необходимость именно бхагаватского закона. Оттого здесь наставлено особым образом и против речения «Ману-смрити»: «Корень закона — вся Веда, смрити и нрав её знатоков, обычай благих и удовлетворение себя». И это уместно, ибо сказано: «Здесь высший закон благих, независтливых, с отброшенным обманом; здесь познаваема действительная вещь, дающая благо, искореняющая три муки».

А словами «каким именно законом умиротворяется ум» — а не «которым душа совершенно умиротворяется», с приставкою «су», — возвещено и превосходство именно непосредственной преданности, отличаемой как слушание о нём и прочее.

В конце же изложения всех тех и этих законов он сам, говоря о своём третьем рождении — в роде гандхарвов, — назвал благим деянием лишь побочное пение о Бхагаване, а о втором, в роде шудр, — лишь слушание и прочее, рождённое общением с благими; и при обретении такого плода, вплоть до спутничества Бхагавану, он не почтил никакой иной причины, отличаемой как свой закон. Так и тика к «Как ведь вы» там же: «Это сказано как общее для всех; а у преданного преданность и есть причина всех целей человека, — и, имея в виду именно Пандавов, он говорит „как ведь“». Потому и здесь смысл — в непосредственной преданности.

А что в «Если тот, кто, оставив свой закон, почитает лотос-стопу Хари, незрелым падёт оттуда» и далее преданность превосходит закон, — а далее в тексте, в «Слушание, воспевание и памятование его, прибежища великих» и прочем, ей предписывается быть законом, — то это переносно: ради того, что она необходима всем существам, и ради того, что она есть высшее благо. По сути же в пятой песни, в прозе «там же» и далее, та стойкость преданности шри Джада-Бхараты, что сказана в «Слушание, памятование Бхагавана, уничтожающие узы деяний» и далее, — а в прозе «Когда отец упокоился» и далее, словами «Их разум завершился на тройственном знании, а не на высшем», возвещением о незнании его братьев, презиравших его, — возвещено и то, что она превосходит закон, и то, что она есть высшее знание. Оттого и сказано в шри «Нарасимхе»: «Санака и прочие назначены им на закон, зовомый прекращением, а Маричи и прочие — на зовомый деятельностью, кроме одного мудреца Нарады». «Им» — Брахмою, по разделу.

А счисление слушания и прочего внутри своего закона — с переносом, трудным измышлением — сделано лишь ради того, чтобы и обращённых вовне привести к непосредственной преданности. Так же следует знать и в других местах, в речениях, наставляющих преданность, смешанную с иным. Потому и отсюда смысл — именно в преданности.

Versión

9b5a81455dfb · publicado 21 sept 2026, 0:52:07 UTC

Disponible enRU

Pasa de verso en verso con