अत एवोक्तं श्रीविष्णुधर्मोत्तरे— जीवितं विष्णुभक्तस्य वरं पञ्च दिनानि वै । न तु कल्पसहस्राणि भक्तिहीनस्य केशवे ॥ इति । अतो यद् अत्र तृतीये गर्भस्थस्य जीवस्य स्तुतिः श्रूयते, तस्यैव संसारोऽपि वर्ण्यते । तत्रोच्यते—जात्येकत्वेनैकवर्णनम् इति वस्तुतस् तु कश्चिद् एव जीवो भाग्यवान् भगवन्तं स्तौति । स च निस्तरत्य् अपि । न तु सर्वस्यापि भगवज्ज्ञानं भवति । तथा च नैरुक्ताः पठन्ति—नवमे सर्वाङ्गसम्पूर्णोभवति इति पठित्वा, मृतश् चाहं पुनर् जातो जातश् चाहं पुनर् मृतः इत्यादितद्भावनापाठान्तरं— अवाङ्मुखः पीड्यमानो जन्तुभिश् च समन्वितः । साङ्ख्ययोगं समभ्यस्येत् पुरुषं वा पञ्चविंशकम् ॥ ततश् च दशमे मासि प्रजायते इत्यादि । अत्र पुरुषं वा इति वाशब्दात् कस्यचिद् एव भगवज्ज्ञानम् इति गम्यते । सर्वास्व् अप्य् अवस्थासु भक्तेः समर्थत्वं वर्णितम् । भेदेऽप्य् एकवद्वर्णनम् अन्यत्रापि दृश्यते । तृतीये यथा पाद्मकल्पसृष्टिकथनेऽपि श्रीसनकादीनां सृष्टिः कथ्यत इति । टीकायां चब्रह्मकृतसृष्टिमात्रकथनसाम्येनैकीकृत्योक्तिर् इयम् इति योजितं, श्रीवराहावतारवच् च । तत्र प्रथममन्वन्तरस्यादौ पृथिवीमज्जने ब्रह्मनासिकातोऽवतीर्णः श्रीवराहः, ताम् उद्धरन् हिरण्याक्षेण संग्रामं कृतवान् इति वर्ण्यते । हिरण्याक्षश् च षष्ठमन्वन्तरावसानजातप्राचेतसदक्षकन्याया दितेर् जातः । तस्मात् तथावर्णनं तदवतारमात्रत्वपृथिवीमज्जनमात्रत्वैक्यविवक्षयैव घटते, तद्वद् अत्रापीति । कश्चिद् एवान्यो जन्योजीवः स्तौत्य् अन्यः संसरतीत्य् एव मन्तव्यम् । अत्र पूर्ववत् परमगतिप्राप्तौ भक्तेः परम्पराकारणत्वं च दृश्यते । बृहन्नारदीये ध्वजारोपणमाहात्म्ये— यतीनां विष्णुभक्तानां परिचर्यापरायणैः । ईक्षिता अपि गच्छन्ति पापिनोऽपि परां गतिम् ॥ इति । श्रीविष्णुधर्मे— कुलानां शतम् आगामि समतीतं तथा शतम् । कारयन् भगवद्धाम नयत्य् अच्युतलोकताम् ॥ ये भविष्यन्ति येऽतीता आकल्पात् पुरुषाः कुले । तांस् तारयति संस्थाप्य देवस्य प्रतिमां हरेः ॥ इति । दूतान् प्रति यमाज्ञा चेयम्— येनार्चा भगवद्भक्त्या वासुदेवस्य कारिता । नवायुतं तत्कुलजं भवतां शासनातिगम् ॥ इति । यथाह— त्रिःसप्तभिः पिता पूतः पितृभिः सह तेऽनघ । यत् साधोऽस्य कुले जातो भवान् वै कुलपावनः ॥ त्रिःसप्तभिः प्राचीनकल्पगततदीयपूर्वजन्मसम्बन्धिभिः पितृभिः सह। अस्मिन् जन्मनि हिरण्यकशिपुकश्यपमरीचिब्रह्माण एव तत्पितर इति ॥ ॥
ata evoktaṁ śrī-viṣṇu-dharmottare— jīvitaṁ viṣṇu-bhaktasya varaṁ pañca dināni vai | na tu kalpa-sahasrāṇi bhakti-hīnasya keśave || iti | ato yad atra tṛtīye garbha-sthasya jīvasya stutiḥ śrūyate, tasyaiva saṁsāro'pi varṇyate | tatrocyate—jāty-ekatvenaika-varṇanam iti vastutas tu kaścid eva jīvo bhāgyavān bhagavantaṁ stauti | sa ca nistaraty api | na tu sarvasyāpi bhagavaj-jñānaṁ bhavati | tathā ca nairuktāḥ paṭhanti—navame sarvāṅga-sampūrṇobhavati iti paṭhitvā, mṛtaś cāhaṁ punar jāto jātaś cāhaṁ punar mṛtaḥ ity-āditad-bhāvanā-pāṭhāntaraṁ— avāṅ-mukhaḥ pīḍyamāno jantubhiś ca samanvitaḥ | sāṅkhya-yogaṁ samabhyasyet puruṣaṁ vā pañcaviṁśakam || tataś ca daśame māsi prajāyate ity-ādi | atra puruṣaṁ vā iti vā-śabdāt kasyacid eva bhagavaj-jñānam iti gamyate | sarvāsv apy avasthāsu bhakteḥ samarthatvaṁ varṇitam | bhede'py ekavad-varṇanam anyatrāpi dṛśyate | tṛtīye yathā pādma-kalpa-sṛṣṭi-kathane'pi śrī-sanakādīnāṁ sṛṣṭiḥ kathyata iti | ṭīkāyāṁ cabrahma-kṛta-sṛṣṭi-mātra-kathana-sāmyenaikīkṛtyoktir iyam iti yojitaṁ, śrī-varāhāvatāravac ca | tatra prathama-manvantarasyādau pṛthivī-majjane brahma-nāsikāto'vatīrṇaḥ śrī-varāhaḥ, tām uddharan hiraṇyākṣeṇa saṁgrāmaṁ kṛtavān iti varṇyate | hiraṇyākṣaś ca ṣaṣṭha-manvantarāvasāna-jāta-prācetasa-dakṣa-kanyāyā diter jātaḥ | tasmāt tathā-varṇanaṁ tad-avatāra-mātratva-pṛthivī-majjana-mātratvaikya-vivakṣayaiva ghaṭate, tadvad atrāpīti | kaścid evānyo janyojīvaḥ stauty anyaḥ saṁsaratīty eva mantavyam | atra pūrvavat parama-gati-prāptau bhakteḥ paramparā-kāraṇatvaṁ ca dṛśyate | bṛhan-nāradīye dhvajāropaṇa-māhātmye— yatīnāṁ viṣṇu-bhaktānāṁ paricaryā-parāyaṇaiḥ | īkṣitā api gacchanti pāpino'pi parāṁ gatim || iti | śrī-viṣṇu-dharme— kulānāṁ śatam āgāmi samatītaṁ tathā śatam | kārayan bhagavad-dhāma nayaty acyuta-lokatām || ye bhaviṣyanti ye'tītā ākalpāt puruṣāḥ kule | tāṁs tārayati saṁsthāpya devasya pratimāṁ hareḥ || iti | dūtān prati yamājñā ceyam— yenārcā bhagavad-bhaktyā vāsudevasya kāritā | navāyutaṁ tat-kulajaṁ bhavatāṁ śāsanātigam || iti | yathāha— triḥ-saptabhiḥ pitā pūtaḥ pitṛbhiḥ saha te'nagha | yat sādho'sya kule jāto bhavān vai kula-pāvanaḥ || triḥ-saptabhiḥ prācīna-kalpa-gata-tadīya-pūrva-janma-sambandhibhiḥ pitṛbhiḥ saha| asmin janmani hiraṇyakaśipu-kaśyapa-marīci-brahmāṇa eva tat-pitara iti || ||
Оттого и сказано в шри Вишну-дхармоттаре: «Лучше пять дней жизни преданного Вишну, чем тысячи кальп у лишённого преданности Кешаве». Отсюда и о том, что здесь, в третьей песни, слышится славословие живого, пребывающего во чреве, а его же описывается и круговращение, говорится так: это единое описание по единству рода; по существу же Бхагавана славит некий счастливый живой, и он же переправляется. Не у всякого бывает знание Бхагавана. Так и этимологи читают: прочитав «В девятом он становится полон всеми членами», они дают иное чтение того помышления — «И умер я, и снова рождён; и рождён я, и снова умер» и далее: «Головою вниз, теснимый, вместе с червями, пусть он изучает сопряжение санкхьи — или Пурушу, двадцать пятого»; а затем «В десятом месяце рождается» и далее. И здесь словом «или» в «или Пурушу» постигается, что знание Бхагавана бывает лишь у некоторых. А способность преданности описана во всех состояниях.
Описание при различии как о едином видно и в другом месте. Как в третьей песни в рассказе о творении Падма-кальпы рассказывается и о творении шри Санаки и прочих; в тике это связано так: речь сведена воедино по сходству — поскольку речь идёт лишь о творении, совершённом Брахмою. Так же и с нисхождением шри Варахи: там описывается, что в начале первой манвантары, при погружении земли, шри Вараха, нисшедший из ноздри Брахмы, подымая её, сразился с Хираньякшей; а Хираньякша рождён от Дити, дочери Прачетасы Дакши, рождённой в конце шестой манвантары. Потому такое описание слаживается лишь при том, что в виду имеется единство — одно нисхождение и одно погружение земли; так же и здесь. Надо мыслить так: славит один рождаемый живой, а круговращается другой.
И здесь, как прежде, видно, что преданность бывает причиною обретения высшего пути и через преемство. В большой Нарадии, в величии водружения знамени: «Даже грешники, если на них взглянули преданные служению яти-вайшнавам, идут высшим путём». В шри Вишну-дхарме: «Воздвигающий обитель Бхагавана приводит к положению в мире Ачьюты сотню грядущих родов и сотню минувших; установив изваяние бога Хари, он переправляет всех людей своего рода — и тех, что будут, и тех, что минули от самой кальпы». И вот повеление Ямы посланцам: «Кем с преданностью Бхагавану воздвигнут образ Васудевы, — девяносто тысяч рождённых в его роду вне вашей власти».
Как он и говорит: «Трижды семью предками очищен отец твой, о безгрешный, — тем, что в его роду родился ты, о благой, очищающий род». «Трижды семью» — вместе с предками, связанными с ним прежними рождениями, ушедшими кальпами; а в этом рождении его отцы — именно Хираньякашипу, Кашьяпа, Маричи и Брахма.
a5f15cc57585 · publicado 21 sept 2026, 0:52:07 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Единое описание по единству рода — приём, а не догма: там, где в рассказе сошлись разные времена, сведено то, что сходно, а не то, что тождественно.