तद् एतदर्चनं व्याख्यातम् । अस्याङ्गानि चागमादौ ज्ञेयानि । तथा श्रीकृष्णजन्माष्टमीकार्त्तिकव्रतैकादशीमाघस्नानादिकम् अत्रैवान्तर्भाव्यम् । तत्र जन्माष्टमी यथा विष्णुरहस्ये ब्रह्मनारदसंवादे— तुष्ट्यर्थं देवकीसूनोर् जयन्तीसम्भवं व्रतम् । कर्तव्यं वित्ताशाठ्येन भक्त्या भक्तजनैर् अपि । अकुर्वन् याति निरयं यावद् इन्द्राश् चतुर्दश ॥ इति । तथा— कृष्णजन्माष्टमीं त्यक्त्वा योऽन्यद् व्रतम् उपासते । नाप्नोति सुकृतं किञ्चिद् दृष्टं श्रुतम् अथापि वा ॥ इति । वित्ताशाठ्यं चोक्तम् अष्टमे— धर्माय यशसेऽर्थाय कामाय स्वजनाय च । पञ्चधा विभजन् वित्तम् इहामुत्र च मोदते ॥ इति । अथ कार्त्तिकः, यथा स्कान्दे एकतः सर्वतीर्थानि इत्यादिकम् उक्त्वा— एकतः कार्त्तिको वत्स सर्वदा केशवप्रियः । यत् किञ्चित् क्रियते पुण्यं विष्णुम् उद्दिश्य कार्त्तिके । तद् अक्षयं भवेत् सर्वं सत्योक्तं तव नारद ॥ इति । अव्रतेन क्षिपेद् यस् तु मासं दामोदरप्रियम् । तिर्यग् योनिम् अवाप्नोति सर्वधर्मबहिष्कृतः ॥ इति । अथ एकादशी—तत्र तावद् अस्या अवैष्णवेऽपि नित्यत्वम् । तत्र सामान्यतः विष्णुधर्मे—वैष्णवो वाथ सौरो वा कुर्याद् एकादशीव्रतम् इति । सौरपुराणे—वैष्णवो वाथ शैवो वा सौरोऽप्य् एतत् समाचरेत् इति । विशेषतश् च नारदपञ्चरात्रे दीक्षानन्तरावश्यकृत्यकथने समयांश् च प्रवक्ष्यामि इत्यादौ, एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोर् उभयोर् अपि । जागरं निशि कुर्वीत विशेषाच् चार्चयेद् विभुम् ॥ इति । विष्णुयामलेऽपि तत्कथने दिग् । विद्धैकादशीव्रतम्— शुक्लाकृष्णाविभेदश् चासद्व्यापारो व्रते तथा । शक्तौ फलादिभुक्तिश् च श्राद्धं चैकादशीदिने ॥ द्वादश्यां च दिवास्वापस् तुलस्यावचयस् तथा ॥ तत्र विष्णोर् दिवा स्नानम् अपि निषिद्धत्वेनोक्तम् । पाद्मोत्तरखण्डे च वैष्णवधर्मकथने—द्वादशीव्रतनिष्ठता इति । तथा स्कान्दे काशीखण्डे सौपर्णद्वारकामाहात्म्ये च चन्द्रशर्मणो भगवद्धर्मप्रतिज्ञा— अद्यप्रभृति कर्तव्यं यन् मया कृष्ण तच् छृणु । एकादश्यां न भोक्तव्यं कर्तव्यो जागरः सदा ॥ महाभक्त्यात्र कर्तव्यं प्रत्यहं पूजनं तव । पलार्धेनापि विद्धं तु मोक्तव्यं वासरं तव ॥ त्वत्प्रीत्याष्टौ मया कार्या द्वादश्यां व्रतसंयुताः ॥ इत्यादिकाः । अत उक्तम् आग्नेये, एकादश्यां न भोक्तव्यं तद् व्रतं वैष्णवं महत् इति । गौतमीये— वैष्णवो यदि भुञ्जीत एकादश्यां प्रमादतः । विष्ण्वर्चनं वृथा तस्य नरकं घोरम् आप्नुयात् ॥ मत्स्यभविष्यपुराणयोः— एकादश्यां निराहारो यो भुङ्क्ते द्वादशीदिने । शुक्ला वा यदि वा कृष्णा तद् व्रतं वैष्णवं महत् ॥ इति । स्कान्दे— मातृहा पितृहा चैव भ्रातृहा गुरुहा तथा । एकादश्यां तु यो भुङ्क्ते विष्णुलोकच्युतो भवेत् ॥ इति । अत्र वैष्णवानां निराहारत्वं नाम महाप्रसादान्नपरित्याग एव । तेषाम् अन्यभोजनस्य नित्यम् एव निषिद्धत्वात् । यथोक्तं नारदपञ्चरात्रे— प्रसादान्नं सदा ग्राह्यम् एकादश्यां न नारद । रमादिसर्वभक्तानाम् इतरेषां च का कथा ॥ इति । ब्रह्माण्डपुराणे— पत्रं पुष्पं फलं तोयम् अन्नपानाद्यम् औषधम् । अनिवेद्य च भुञ्जीत यद् आहाराय कल्पितम् ॥ अनिवेद्य तु भुञ्जानः प्रायश्चित्ती भवेन् नरः । तस्मात् सर्वं निवेद्यैव विष्णोर् भुञ्जीत सर्वदा ॥ इति । जागरस्यापि नित्यत्वं, यथा स्कान्दे उमामहेश्वरसंवादे— सम्प्राप्ते वासरे विष्णोर् ये न कुर्वन्ति जागरम् । भ्रश्यते सुकृतं तेषां वैष्णवानां च निन्दया ॥ मतिर् न जायते यस्य द्वादश्यां जागरं प्रति । न हि तस्याधिकारोऽस्ति पूजने केशवस्य हि ॥ इति । तद्वत् तस्य विष्णुप्रीतिदत्वं च श्रूयते पाद्मोत्तरखण्डे— शृणु देवि प्रवक्ष्यामि द्वादश्याश् च विधानकम् । तस्याः स्मरणमात्रेण सन्तुष्टः स्याज् जनार्दनः ॥ भविष्ये— एकादशी महापुण्या सर्वपापविनाशिनी । भक्तेस् तु दीपनी विष्णोः परमार्थगतिप्रदा ॥ इति । अत एव श्रीमदम्बरीषादीनां भक्त्येकनिष्ठानां महाप्रसादैकभुजां तद्व्रतं दर्शयता श्रीभागवतेनापि तदन्तरङ्गवैष्णवधर्मत्वेन सम्मतम् इति दिक् । पाद्मे कार्त्तिकमाहात्म्ये च ब्राह्मणकन्यायाः कार्त्तिकव्रतैकादशीव्रतप्रभावात् श्रीमत्सत्यभामाख्यभगवत्प्रेयसीपदप्राप्तिर् अपि श्रूयते । किं बहुना? अथ माघः सौपर्णे— दुर्लभो माघमासस् तु वैष्णवानाम् अतिप्रियः । देवतानाम् ऋषीणां च मुनीनां सुरनायक । विशेषेण शचीनाथ माधवस्यातिवल्लभः ॥ इति । स्कान्दे ब्रह्मनारदसंवादे— सर्वपापविनाशाय कृष्णसन्तोषणाय च । माघस्नानं सदा कार्यं वर्षे वर्षे च नारद ॥ इति । भविष्योत्तरे— एकविंशगणैः सार्धं भोगान् त्यक्त्वा यथेप्सितम् । माघमास्य् उषसि स्नात्वा विष्णुलोकं स गच्छति ॥ इति । एवं श्रीरामनवमीवैशाखव्रतादयश् चात्र ज्ञेयाः । एतत् सर्वम् अपि सदाचारकथनद्वारा विधत्ते—गां पर्यटन् इत्यादौ, व्रतानि चेरे हरतोषणानि इति ॥ व्रतानि एकादश्यादीनीति । विदुर इति प्रकरणलब्धम् ॥ ॥
tad etad-arcanaṁ vyākhyātam | asyāṅgāni cāgamādau jñeyāni | tathā śrī-kṛṣṇa-janmāṣṭamī-kārttika-vrataikādaśī-māgha-snānādikam atraivāntar-bhāvyam | tatra janmāṣṭamī yathā viṣṇu-rahasye brahma-nārada-saṁvāde— tuṣṭy-arthaṁ devakī-sūnor jayantī-sambhavaṁ vratam | kartavyaṁ vittāśāṭhyena bhaktyā bhakta-janair api | akurvan yāti nirayaṁ yāvad indrāś caturdaśa || iti | tathā— kṛṣṇa-janmāṣṭamīṁ tyaktvā yo'nyad vratam upāsate | nāpnoti sukṛtaṁ kiñcid dṛṣṭaṁ śrutam athāpi vā || iti | vittāśāṭhyaṁ coktam aṣṭame— dharmāya yaśase'rthāya kāmāya sva-janāya ca | pañcadhā vibhajan vittam ihāmutra ca modate || iti | atha kārttikaḥ, yathā skānde ekataḥ sarva-tīrthāni ity-ādikam uktvā— ekataḥ kārttiko vatsa sarvadā keśava-priyaḥ | yat kiñcit kriyate puṇyaṁ viṣṇum uddiśya kārttike | tad akṣayaṁ bhavet sarvaṁ satyoktaṁ tava nārada || iti | avratena kṣiped yas tu māsaṁ dāmodara-priyam | tiryag yonim avāpnoti sarva-dharma-bahiṣkṛtaḥ || iti | atha ekādaśī—tatra tāvad asyā avaiṣṇave'pi nityatvam | tatra sāmānyataḥ viṣṇu-dharme—vaiṣṇavo vātha sauro vā kuryād ekādaśī-vratam iti | saura-purāṇe—vaiṣṇavo vātha śaivo vā sauro'py etat samācaret iti | viśeṣataś ca nārada-pañcarātre dīkṣānantarāvaśya-kṛtya-kathane samayāṁś ca pravakṣyāmi ity-ādau, ekādaśyāṁ na bhuñjīta pakṣayor ubhayor api | jāgaraṁ niśi kurvīta viśeṣāc cārcayed vibhum || iti | viṣṇu-yāmale'pi tat-kathane dig | viddhaikādaśī-vratam— śuklā-kṛṣṇā-vibhedaś cāsad-vyāpāro vrate tathā | śaktau phalādi-bhuktiś ca śrāddhaṁ caikādaśī-dine || dvādaśyāṁ ca divā-svāpas tulasyāvacayas tathā || tatra viṣṇor divā snānam api niṣiddhatvenoktam | pādmottara-khaṇḍe ca vaiṣṇava-dharma-kathane—dvādaśī-vrata-niṣṭhatā iti | tathā skānde kāśī-khaṇḍe sauparṇa-dvārakā-māhātmye ca candra-śarmaṇo bhagavad-dharma-pratijñā— adya-prabhṛti kartavyaṁ yan mayā kṛṣṇa tac chṛṇu | ekādaśyāṁ na bhoktavyaṁ kartavyo jāgaraḥ sadā || mahā-bhaktyātra kartavyaṁ pratyahaṁ pūjanaṁ tava | palārdhenāpi viddhaṁ tu moktavyaṁ vāsaraṁ tava || tvat-prītyāṣṭau mayā kāryā dvādaśyāṁ vrata-saṁyutāḥ || ity-ādikāḥ | ata uktam āgneye, ekādaśyāṁ na bhoktavyaṁ tad vrataṁ vaiṣṇavaṁ mahat iti | gautamīye— vaiṣṇavo yadi bhuñjīta ekādaśyāṁ pramādataḥ | viṣṇv-arcanaṁ vṛthā tasya narakaṁ ghoram āpnuyāt || matsya-bhaviṣya-purāṇayoḥ— ekādaśyāṁ nirāhāro yo bhuṅkte dvādaśī-dine | śuklā vā yadi vā kṛṣṇā tad vrataṁ vaiṣṇavaṁ mahat || iti | skānde— mātṛhā pitṛhā caiva bhrātṛhā guruhā tathā | ekādaśyāṁ tu yo bhuṅkte viṣṇu-loka-cyuto bhavet || iti | atra vaiṣṇavānāṁ nirāhāratvaṁ nāma mahā-prasādānna-parityāga eva | teṣām anya-bhojanasya nityam eva niṣiddhatvāt | yathoktaṁ nārada-pañcarātre— prasādānnaṁ sadā grāhyam ekādaśyāṁ na nārada | ramādi-sarva-bhaktānām itareṣāṁ ca kā kathā || iti | brahmāṇḍa-purāṇe— patraṁ puṣpaṁ phalaṁ toyam anna-pānādyam auṣadham | anivedya ca bhuñjīta yad āhārāya kalpitam || anivedya tu bhuñjānaḥ prāyaścittī bhaven naraḥ | tasmāt sarvaṁ nivedyaiva viṣṇor bhuñjīta sarvadā || iti | jāgarasyāpi nityatvaṁ, yathā skānde umā-maheśvara-saṁvāde— samprāpte vāsare viṣṇor ye na kurvanti jāgaram | bhraśyate sukṛtaṁ teṣāṁ vaiṣṇavānāṁ ca nindayā || matir na jāyate yasya dvādaśyāṁ jāgaraṁ prati | na hi tasyādhikāro'sti pūjane keśavasya hi || iti | tadvat tasya viṣṇu-prītidatvaṁ ca śrūyate pādmottara-khaṇḍe— śṛṇu devi pravakṣyāmi dvādaśyāś ca vidhānakam | tasyāḥ smaraṇa-mātreṇa santuṣṭaḥ syāj janārdanaḥ || bhaviṣye— ekādaśī mahā-puṇyā sarva-pāpa-vināśinī | bhaktes tu dīpanī viṣṇoḥ paramārtha-gati-pradā || iti | ata eva śrīmad-ambarīṣādīnāṁ bhakty-eka-niṣṭhānāṁ mahā-prasādaika-bhujāṁ tad-vrataṁ darśayatā śrī-bhāgavatenāpi tad-antaraṅga-vaiṣṇava-dharmatvena sammatam iti dik | pādme kārttika-māhātmye ca brāhmaṇa-kanyāyāḥ kārttika-vrataikādaśī-vrata-prabhāvāt śrīmat-satyabhāmākhya-bhagavat-preyasī-pada-prāptir api śrūyate | kiṁ bahunā? atha māghaḥ sauparṇe— durlabho māgha-māsas tu vaiṣṇavānām atipriyaḥ | devatānām ṛṣīṇāṁ ca munīnāṁ sura-nāyaka | viśeṣeṇa śacīnātha mādhavasyātivallabhaḥ || iti | skānde brahma-nārada-saṁvāde— sarva-pāpa-vināśāya kṛṣṇa-santoṣaṇāya ca | māgha-snānaṁ sadā kāryaṁ varṣe varṣe ca nārada || iti | bhaviṣyottare— ekaviṁśa-gaṇaiḥ sārdhaṁ bhogān tyaktvā yathepsitam | māgha-māsy uṣasi snātvā viṣṇu-lokaṁ sa gacchati || iti | evaṁ śrī-rāma-navamī-vaiśākha-vratādayaś cātra jñeyāḥ | etat sarvam api sad-ācāra-kathana-dvārā vidhatte—gāṁ paryaṭan ity-ādau, vratāni cere hara-toṣaṇāni iti || vratāni ekādaśyādīnīti | vidura iti prakaraṇa-labdham || ||
Итак, это почитание истолковано; члены его надо знать по агаме и прочему. Сюда же надо включить джанмаштами шри Кришны, обет картики, экадаши, омовение в магху и прочее. Джанмаштами — как в Вишну-рахасье, в беседе Брахмы и Нарады: «Ради удовлетворения сына Деваки обет, приходящийся на джаянти, должен твориться и преданными людьми — с преданностью и без скупости на достояние; не творящий его идёт в ад на время четырнадцати Индр». Так же: «Кто, оставив джанмаштами Кришны, чтит иной обет, тот не обретает никакой заслуги, ни виданной, ни слыханной». А нескупость на достояние сказана в восьмой: «Кто делит достояние на пять — закону, славе, выгоде, желанию и своим людям, — тот радуется здесь и там».
Затем картика — как в Сканде, где, сказав «с одной стороны все святыни» и прочее: «С другой — картика, дитя, всегда дорогой Кешаве. Что бы ни творилось в картику как заслуга, имея в виду Вишну, — всё то было бы неистощимо; истинно сказано тебе, о Нарада». И: «Кто без обета проведёт месяц, дорогой Дамодаре, тот обретает животное лоно, лишённый всякого закона».
Затем экадаши. Прежде всего — она постоянна и у невайшнава. Вообще — в Вишну-дхарме: «Вайшнав ли, саура ли, пусть творит обет экадаши». В Саура-пуране: «Вайшнав, шайва или саура — пусть это совершает». А особо — в Нарада-панчаратре, в изложении того, что непременно делается по посвящении, в «И правила изреку» и далее: «В экадаши пусть не вкушает в обе половины месяца; ночью пусть творит бодрствование и особо почитает вездесущего». И в Вишну-ямале в изложении того же — указание. Обет пронзённой экадаши: «Различение светлой и тёмной, неблагое занятие при обете, вкушение плодов и прочего при способности, шраддха в день экадаши; а в двадаши — дневной сон и срывание туласи». Там сказано, что и омовение Вишну днём запрещено. И в последней части Падмы, в изложении вайшнавского закона: «стойкость в обете двадаши».
Так же в Сканде, в Каши-кханде, и в Саупарне, во славе Двараки, обет Чандра-шармана закону Бхагавана: «Слушай, о Кришна, что должно твориться мною отныне: в экадаши не вкушать, всегда творить бодрствование. Здесь с великою преданностью должно твориться ежедневное почитание твоё; а день твой, пронзённый хотя бы полупалою, должен быть оставлен. Ради твоей любви мною должны быть совершены восемь дел в двадаши, сопровождённые обетом» и далее. Оттого сказано в Агнее: «В экадаши не должно вкушать; тот обет — великий вайшнавский». В Гаутамии: «Если вайшнав по оплошности вкусит в экадаши, почитание Вишну у него напрасно, и он обрёл бы страшный ад». В Матсья- и Бхавишья-пуранах: «Кто без пищи в экадаши вкушает в день двадаши, будь она светлая или тёмная, — тот обет великий вайшнавский». В Сканде: «Матереубийца, отцеубийца, братоубийца и убийца гуру — таков тот, кто вкушает в экадаши: он лишился бы мира Вишну».
А безпищность у вайшнавов означает именно оставление пищи великого прасада, ибо иное вкушение им запрещено всегда. Как сказано в Нарада-панчаратре: «Пища прасада всегда должна браться, но не в экадаши, о Нарада, — у Рамы и всех преданных; что уж говорить об иных?» В Брахманда-пуране: «Лист, цветок, плод, воду, пищу, питьё и прочее, лекарство — да не вкушает, не поднеся того, что предназначено для еды. Вкушающий не поднеся подлежал бы покаянию; потому пусть всегда вкушает, поднеся всё Вишну».
Постоянно и бодрствование, как в Сканде, в беседе Умы и Махешвары: «У тех, кто при наставшем дне Вишну не творит бодрствования, гибнет заслуга — и поношением вайшнавов тоже. У кого не рождается мысли о бодрствовании в двадаши, у того нет и права на почитание Кешавы». И так же слышится в последней части Падмы, что оно даёт любовь Вишну: «Слушай, о богиня, изреку установление двадаши: одним памятованием о ней Джанардана был бы доволен». В Бхавишье: «Экадаши великой заслуги, уничтожительница всех грехов, возжигательница преданности Вишну, дающая путь к высшей цели». Оттого и шри Бхагавата, показывая тот обет у шримад Амбариши и прочих, стойких в одной преданности и вкушающих только великий прасад, одобрила его как внутренний вайшнавский закон; таково указание. И в Падме, во славе картики, слышится, что дочь брахмана силою обета картики и обета экадаши обрела положение возлюбленной Бхагавана, зовомой шримат Сатьябхамою.
Да что много? Затем магха — в Саупарне: «Труднодостижим месяц магха, весьма дорогой вайшнавам, божествам, провидцам и молчальникам, о вождь богов; и особо, о владыка Шачи, весьма любезен Мадхаве». В Сканде, в беседе Брахмы и Нарады: «Ради уничтожения всех грехов и ради удовлетворения Кришны омовение в магху должно твориться всегда, год за годом, о Нарада». В Бхавишья-уттаре: «Оставив наслаждения по желанию, вместе с двадцатью одним поколением, омывшись на заре в месяц магха, он идёт в мир Вишну». Так же сюда надо знать навами шри Рамы, обет вайшакхи и прочее. И всё это он устанавливает через изложение благого поведения — в «обходя землю» и далее: «исполнял обеты, удовлетворяющие Хару». «Обеты» — экадаши и прочие. А что это Видура, получено из раздела.
cdfb2375f170 · publicado 21 sept 2026, 0:52:07 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Обеты названы внутренним законом, а не приложением к почитанию: их держат не ради заслуги, а ради Его довольства, — и потому пост здесь измеряется отказом от прасада, а не от еды.