अथानुष्ठानान्तराणां त्रिगुणान्तर्गतत्वं वदन् चतुर्थकक्षायां साक्षाद्भक्तेर् निर्गुणत्वम् आह चतुःषु— कैवल्यं सात्त्विकं ज्ञानं रजो वैकल्पिकं तु यत् । प्राकृतं तामसं ज्ञानं मन्निष्ठं निर्गुणं स्मृतम् ॥ प्राकृतं बालमूकादिज्ञानतुल्यम् । वैकल्पिकं देहादिविषयं यत् तद् रजो राजसम् । केवलस्य निर्विशेषस्य ब्रह्मणः शुद्धजीवाभेदेन ज्ञानं कैवल्यं, त्वंपदार्थमात्रज्ञानस्य केवलत्वानुपपत्तिः, तत्पदार्थज्ञानसापेक्षत्वात् । सत्त्वयुक्ते हि चित्ते प्रथमतः शुद्धं सूक्ष्मं जीवचैतन्यं प्रकाशते । ततश् चिदेकाकारत्वाभेदेन तस्मिन् शुद्धं पूर्णं ब्रह्मचैतन्यम् अप्य् अनुभूयते । ततः सत्त्वगुणस्यैव तत्र कारणताप्राचुर्यात् सात्त्विकत्वम् । तथा च श्रीगीतोपनिषदः—सत्त्वात् सञ्जायते ज्ञानं इति । भगवज्ज्ञानस्य तु— देवानां शुद्धसत्त्वानाम् ऋषीणां चामलात्मनाम् । भक्तिर् मुकुन्दचरणे न प्रायेणोपजायते ॥ मुक्तानाम् अपि सिद्धानां नारायणपरायणः सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिष्व् अपि महामुने ॥ इत्याद्युक्त्या सत्त्वादिसद्भावेऽप्य् अभावात्— रजस्तमःस्वभावस्य ब्रह्मन् वृत्रस्य पाप्मनः । नारायणे भगवति कथम् आसीद् दृढा मतिः ॥ इत्युक्त्या तदभावेऽपि वृत्रासुरस्य सद्भावान् न तत्कारणत्वम्, किन्तु तदुत्तरत्वेन तस्य पूर्वजन्मनि नारदादिसङ्गवर्णनया । नैषां मतिस् तावद् उरुक्रमाङ्घ्रिं स्पृशत्य् अनर्थापगमो यदर्थः । महीयसां पादरजोऽभिषेकं निष्किञ्चनानां न वृणीत यावत् ॥ इत्य् उक्त्या च भगवत्कृपापरिमलपात्रभूतस्य श्रीमतो महतः सङ्ग एव कारणम् । तत्सङ्गश् च— तुलयाम लवेनापि न स्वर्गं नापुनर्भवम् । भगवत्सङ्गिसङ्गस्य मर्त्यानां किम् उताशिषः ॥ इत्य् उक्त्या निर्गुणावस्थातोऽप्य् अधिकत्वात् परमनिर्गुण एव । सप्तमस्य च प्रथमे च—समः प्रियः सुहृद् ब्रह्मन् इत्यादौ सगुणे देवादौ तस्य कृपा वास्तवी न भवति, किन्तु श्रीमत्प्रह्लादादिष्व् एवेति प्रतिपादनान् महतां निर्गुणत्वाभिव्यक्त्या तत्सङ्गस्यापि निर्गुणत्वं व्यक्तम् । तथा भक्तेर् अपि गुणसङ्गनिर्धूननानन्तरं चानुवृत्तिः श्रूयते । यद् उक्तम् उद्धवं प्रति श्रीभगवता— तस्माद् देहम् इमं लब्ध्वा ज्ञानविज्ञानसम्भवम् । गुणसङ्गं विनिर्धूय मां भजन्तु विचक्षणाः ॥ इति । परमेश्वरज्ञानस्य नैर्गुण्यहेतुत्वेन निर्गुणत्वोक्तिस् तु लक्षणामयकष्टकल्पना । तथा कैवल्यज्ञानस्यापि नैर्गुण्यहेतुत्वाद् अवैशिष्ट्येनोदाहरणभेदाप्रवृत्तिश् च स्यात् । तस्मात् स्वत एव निर्गुणं भगवज्ज्ञानम् । अत एव— सात्त्विकं सुखम् आत्मोत्थं विषयोत्थं तु राजसम् । तामसं मोहदैन्योत्थं निर्गुणं मदपाश्रयम् ॥ इत्य् अत्र तत्सुखस्यापि निर्गुणत्वं वक्ष्यते । एवं श्रवणादिलक्षणक्रियारूपाया अपि भक्तेः, शुश्रूषोः श्रद्दधानस्य वासुदेवकथारुचिः । स्यान् महत्सेवया विप्राः पुण्यतीर्थनिषेवणात् ॥
athānuṣṭhānāntarāṇāṁ triguṇāntargatatvaṁ vadan caturtha-kakṣāyāṁ sākṣād-bhakter nirguṇatvam āha catuḥṣu— kaivalyaṁ sāttvikaṁ jñānaṁ rajo vaikalpikaṁ tu yat | prākṛtaṁ tāmasaṁ jñānaṁ man-niṣṭhaṁ nirguṇaṁ smṛtam || prākṛtaṁ bāla-mūkādi-jñāna-tulyam | vaikalpikaṁ dehādi-viṣayaṁ yat tad rajo rājasam | kevalasya nirviśeṣasya brahmaṇaḥ śuddha-jīvābhedena jñānaṁ kaivalyaṁ, tvaṁ-padārtha-mātra-jñānasya kevalatvānupapattiḥ, tat-padārtha-jñāna-sāpekṣatvāt | sattva-yukte hi citte prathamataḥ śuddhaṁ sūkṣmaṁ jīva-caitanyaṁ prakāśate | tataś cid-ekākāratvābhedena tasmin śuddhaṁ pūrṇaṁ brahma-caitanyam apy anubhūyate | tataḥ sattva-guṇasyaiva tatra kāraṇatā-prācuryāt sāttvikatvam | tathā ca śrī-gītopaniṣadaḥ—sattvāt sañjāyate jñānaṁ iti | bhagavaj-jñānasya tu— devānāṁ śuddha-sattvānām ṛṣīṇāṁ cāmalātmanām | bhaktir mukunda-caraṇe na prāyeṇopajāyate || muktānām api siddhānāṁ nārāyaṇa-parāyaṇaḥ sudurlabhaḥ praśāntātmā koṭiṣv api mahāmune || ity-ādy-uktyā sattvādi-sad-bhāve'py abhāvāt— rajas-tamaḥ-svabhāvasya brahman vṛtrasya pāpmanaḥ | nārāyaṇe bhagavati katham āsīd dṛḍhā matiḥ || ity-uktyā tad-abhāve'pi vṛtrāsurasya sad-bhāvān na tat-kāraṇatvam, kintu tad-uttaratvena tasya pūrva-janmani nāradādi-saṅga-varṇanayā | naiṣāṁ matis tāvad urukramāṅghriṁ spṛśaty anarthāpagamo yad-arthaḥ | mahīyasāṁ pāda-rajo-'bhiṣekaṁ niṣkiñcanānāṁ na vṛṇīta yāvat || ity uktyā ca bhagavat-kṛpā-parimala-pātra-bhūtasya śrīmato mahataḥ saṅga eva kāraṇam | tat-saṅgaś ca— tulayāma lavenāpi na svargaṁ nāpunar-bhavam | bhagavat-saṅgi-saṅgasya martyānāṁ kim utāśiṣaḥ || ity uktyā nirguṇāvasthāto'py adhikatvāt parama-nirguṇa eva | saptamasya ca prathame ca—samaḥ priyaḥ suhṛd brahman ity-ādau sa-guṇe devādau tasya kṛpā vāstavī na bhavati, kintu śrīmat-prahlādādiṣv eveti pratipādanān mahatāṁ nirguṇatvābhivyaktyā tat-saṅgasyāpi nirguṇatvaṁ vyaktam | tathā bhakter api guṇa-saṅga-nirdhūnanānantaraṁ cānuvṛttiḥ śrūyate | yad uktam uddhavaṁ prati śrī-bhagavatā— tasmād deham imaṁ labdhvā jñāna-vijñāna-sambhavam | guṇa-saṅgaṁ vinirdhūya māṁ bhajantu vicakṣaṇāḥ || iti | parameśvara-jñānasya nairguṇya-hetutvena nirguṇatvoktis tu lakṣaṇā-maya-kaṣṭa-kalpanā | tathā kaivalya-jñānasyāpi nairguṇya-hetutvād avaiśiṣṭyenodāharaṇa-bhedāpravṛttiś ca syāt | tasmāt svata eva nirguṇaṁ bhagavaj-jñānam | ata eva— sāttvikaṁ sukham ātmotthaṁ viṣayotthaṁ tu rājasam | tāmasaṁ moha-dainyotthaṁ nirguṇaṁ mad-apāśrayam || ity atra tat-sukhasyāpi nirguṇatvaṁ vakṣyate | evaṁ śravaṇādi-lakṣaṇa-kriyā-rūpāyā api bhakteḥ, śuśrūṣoḥ śraddadhānasya vāsudeva-kathā-ruciḥ | syān mahat-sevayā viprāḥ puṇya-tīrtha-niṣevaṇāt ||
Затем, говоря о том, что прочие исполнения заключены в трёх качествах, он в четвёртом разряде четырьмя стихами называет бескачественность самой преданности: «Кайвалья — саттвическое знание; то, что различает, — раджас; простонародное знание — тамасическое; а утверждённое во мне помнится бескачественным».
«Простонародное» — равное знанию ребёнка, немого и подобных. «Различающее» — то, что имеет предметом тело и прочее, — это раджас, раджасическое. Кайвалья — знание единого, безразличного Брахмана в неразличении с чистым живым; ведь знание одного лишь предмета слова «ты» не может быть «единым», ибо оно ожидает знания предмета слова «то». В сознании, наделённом саттвою, сперва являет себя чистое, тонкое сознание живого; затем, по неразличению единообразности сознания, в нём испытывается и чистое, полное сознание Брахмана. И оттого, что причинность там принадлежит по преимуществу качеству саттвы, оно саттвично. Так и шри Гита-упанишада: «От саттвы рождается знание».
А знание Бхагавана — по сказанному «У богов чистой саттвы и у риши, безупречных душою, преданность стопе Мукунды большею частью не рождается; и среди освобождённых, среди совершенных, даже среди коти, весьма труднообретаем предавшийся Нараяне, умиротворённый душою, о великий молчальник» — не рождается даже там, где саттва и прочее налицо. А по сказанному «Как у Вритры, греховного, чья природа — раджас и тамас, о брахман, была твёрдая мысль о Нараяне, Бхагаване?» — оно есть и там, где её нет; значит, причина не в ней. Причина же, как показывает ответ на тот вопрос — описание его общения с Нарадою и прочими в прежнем рождении, — и как сказано в «Не коснётся их мысль стопы широко шагающего, чья цель — уход бедствий, доколе они не изберут омовения пылью стоп величайших, ничего не имеющих», — есть именно общение с шримад великим, ставшим сосудом благоухания милости Бхагавана.
А само это общение, по сказанному «Не сравним с одним его мигом ни рая, ни неповторяющегося рождения; что уж говорить о благословениях смертных — при общении со спутником Бхагавана», выше даже бескачественного состояния и потому высше-бескачественно. И в первой главе седьмой песни, в «равный, дорогой, друг, о брахман» и далее, изложено, что подлинной милости его к богам и прочим, обладающим качествами, не бывает, а бывает она именно к шримад Прахладе и подобным; и этим, через явленность бескачественности великих, явна и бескачественность общения с ними. Так же слышно и о том, что преданность продолжается и после стряхивания привязанности к качествам: как сказано шри Бхагаваном Уддхаве: «Потому, обретя это тело, источник знания и ведения, да чтут меня проницательные, стряхнув привязанность к качествам».
А говорить, будто знание высшего Владыки бескачественно потому, что оно причина бескачественности, — натянутое измышление, всё держащееся на переносном значении; да и знание кайвальи было бы тогда причиною бескачественности так же, и различать примеры стало бы незачем. Потому знание Бхагавана бескачественно само по себе. Оттого и здесь — «Саттвическое счастье возникает от себя, раджасическое — от предметов, тамасическое — от помрачения и убожества, а бескачественное имеет прибежищем меня» — будет сказана бескачественность и того счастья. Так же и преданности, имеющей облик действия — слушания и прочего: «Да будет у желающего слушать, у верующего, вкус к сказаниям о Васудеве, о випры, — от служения великим, от посещения святых святынь».
52a2a68f192a · publicado 21 sept 2026, 0:52:07 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Рассуждение идёт от исключений: там, где саттвы вдоволь, преданности нет; там, где её быть не должно, — есть. Значит, причина не в качествах, а во встрече.