तत्र यद्यपि श्रवणमननादिकं ज्ञानसाधनम् अपि तत्साम्मुख्यम् एव, ब्रह्माकारस्यानुभवहेतुत्वात्, अत एव तत्परम्परोपयोगित्वात् साङ्ख्याष्टाङ्गयोगकर्माण्य् अपि तत्साम्मुख्यान्य् एव, तथा तेषां कथञ्चिद् भक्तित्वम् अपि जायते, कर्मणस् तदाज्ञापालनरूपत्वेन तदर्पितत्वादिना च करणात्, ज्ञानादीनां चान्यत्रानासक्तिहेतुत्वादिद्वारा भक्तिसचिवतया विधानात्, तथापि पूर्वं भक्त्याभजेत् इत्य् अनेन कर्मज्ञानादिकं नादृतं, किन्तु साक्षाद्भक्त्या श्रवणकीर्तनादिलक्षणयैव भजेत इत्य् उक्तम् । तथैव सहेतुकं श्रीसूतोपदेशोपक्रमत एव दृश्यते । यथाह—स वै इत्यादिना अतो वै कवय इत्य् अन्तेन ग्रन्थेन । तत्र— स वै पुंसां परो धर्मो यतो भक्तिर् अधोक्षजे । अहैतुक्य् अप्रतिहता ययात्मा सुप्रसीदति ॥ यत् खलु महापुराणारम्भे पृष्टं सर्वशास्त्रसारम् ऐकान्तिकं श्रेयो ब्रूहीति । तत्रोत्तरं—स वै इत्यादि । यतो धर्माद् अधोक्षजे भक्तिस् तत्कथाश्रवणादिषु रुचिर् भवति, धर्मः स्वनुष्ठित इत्यादौ व्यतिरेकेण दर्शयिष्यमाणत्वात् । स वै स एव । स्वनुष्ठितस्य धर्मस्य संसिद्धिर् हरितोषणम् इति वक्ष्यमाणरीत्या तत्सन्तोषणार्थम् एव कृतो धर्मः परः सर्वतः श्रेष्ठः, न निवृत्तिमात्रलक्षणोऽपि, वैमुख्याविशेषात् । तथा च श्रीनारदवाक्यम्—नैष्कर्म्यम् अप्य् अच्युतभाववर्जितम् इत्यादौ, कुतः पुनः शश्वद् अभद्रम् ईश्वरे न चार्पितं कर्म यद् अप्य् अकारणम् इति । अतो वक्ष्यते अतः पुम्भिः इत्यादि । ततः स एवैकान्तिकं श्रेय इत्य् अर्थः । अनेन भक्तेस् तादृशधर्मतोऽपि अतिरिक्तत्वम् उक्तम् । तस्या भक्तेः स्वरूपगुणम् आह—स्वत एव सुखरूपत्वाद् अहैतुकी फलान्तरानुसन्धानरहिता । अप्रतिहता तदुपरि सुखदपदार्थान्तराभावात् केनापि व्यवधातुम् अशक्या च । जातायां च तस्यां रुचिलक्षणायां भक्त्यां तयैव श्रवणादिलक्षणः साधनभकियोगः प्रवर्तितः स्यात् ।
tatra yadyapi śravaṇa-mananādikaṁ jñāna-sādhanam api tat-sāmmukhyam eva, brahmākārasyānubhava-hetutvāt, ata eva tat-paramparopayogitvāt sāṅkhyāṣṭāṅga-yoga-karmāṇy api tat-sāmmukhyāny eva, tathā teṣāṁ kathañcid bhaktitvam api jāyate, karmaṇas tad-ājñā-pālana-rūpatvena tad-arpitatvādinā ca karaṇāt, jñānādīnāṁ cānyatrānāsakti-hetutvādi-dvārā bhakti-sacivatayā vidhānāt, tathāpi pūrvaṁ bhaktyābhajet ity anena karma-jñānādikaṁ nādṛtaṁ, kintu sākṣād-bhaktyā śravaṇa-kīrtanādi-lakṣaṇayaiva bhajeta ity uktam | tathaiva sa-hetukaṁ śrī-sūtopadeśopakramata eva dṛśyate | yathāha—sa vai ity-ādinā ato vai kavaya ity antena granthena | tatra— sa vai puṁsāṁ paro dharmo yato bhaktir adhokṣaje | ahaituky apratihatā yayātmā suprasīdati || yat khalu mahā-purāṇārambhe pṛṣṭaṁ sarva-śāstra-sāram aikāntikaṁ śreyo brūhīti | tatrottaraṁ—sa vai ity-ādi | yato dharmād adhokṣaje bhaktis tat-kathā-śravaṇādiṣu rucir bhavati, dharmaḥ svanuṣṭhita ity-ādau vyatirekeṇa darśayiṣyamāṇatvāt | sa vai sa eva | svanuṣṭhitasya dharmasya saṁsiddhir hari-toṣaṇam iti vakṣyamāṇa-rītyā tat-santoṣaṇārtham eva kṛto dharmaḥ paraḥ sarvataḥ śreṣṭhaḥ, na nivṛtti-mātra-lakṣaṇo'pi, vaimukhyāviśeṣāt | tathā ca śrī-nārada-vākyam—naiṣkarmyam apy acyuta-bhāva-varjitam ity-ādau, kutaḥ punaḥ śaśvad abhadram īśvare na cārpitaṁ karma yad apy akāraṇam iti | ato vakṣyate ataḥ pumbhiḥ ity-ādi | tataḥ sa evaikāntikaṁ śreya ity arthaḥ | anena bhaktes tādṛśa-dharmato'pi atiriktatvam uktam | tasyā bhakteḥ svarūpa-guṇam āha—svata eva sukha-rūpatvād ahaitukī phalāntarānu-sandhāna-rahitā | apratihatā tad-upari sukhada-padārthāntarābhāvāt kenāpi vyavadhātum aśakyā ca | jātāyāṁ ca tasyāṁ ruci-lakṣaṇāyāṁ bhaktyāṁ tayaiva śravaṇādi-lakṣaṇaḥ sādhana-bhaki-yogaḥ pravartitaḥ syāt |
Хотя слушание, размышление и прочее — средство знания — и есть обращённость к нему, ибо они причина переживания облика Брахмана, и хотя оттого же, по цепочке полезности, обращённостью к нему бывают и санкхья, восьмичленная йога и деяния, и хотя в них как-нибудь рождается и преданность (ибо деяние совершается как исполнение его повеления и с посвящением ему, а знание и прочее предписаны как помощники преданности — через то, что отвращают от иного), — всё же прежним «преданностью да почитает» не почтены ни деяние, ни знание и прочее, а сказано: да почитает непосредственной преданностью, отличаемой как слушание, воспевание и прочее.
То же, и с основанием, видно уже с начала наставления шри Суты — от «Тот поистине» и далее до «Оттого поистине поэты». Там: «Тот поистине у людей высший закон, от которого преданность к Адхокшадже — беспричинная, непресекаемая, — которою душа совершенно умиротворяется». Ведь в начале великой пураны было спрошено: «Скажи суть всех шастр, единственное благо»; ответ на это и есть «Тот поистине» и далее.
«От которого» — от какого закона бывает преданность к Адхокшадже, то есть вкус к слушанию его сказаний и прочему: ведь далее, в «Закон хорошо исполненный» и прочем, это будет показано от противного. «Са ваи» — тот самый. По тому, что будет сказано — «Совершенство хорошо исполненного закона есть удовлетворение Хари», — закон, совершённый именно ради его удовлетворения, и есть «высший», лучший из всего; а не тот, что отличаем одним лишь прекращением, ибо отвращённость в нём та же. Так и речение шри Нарады — «Даже бездействие, лишённое чувства к Ачьюте» и далее: «Откуда же снова благо в том, что вечно неблагое — деяние, не посвящённое Владыке, хотя бы и бескорыстное?» Оттого и будет сказано «Оттого людьми» и далее. Значит, он и есть единственное благо. Этим сказано, что преданность превосходит и такой закон.
Качество своеобразия той преданности он называет так: «беспричинная» — лишённая искания иного плода, ибо она сама по себе есть счастье; «непресекаемая» — которую никто не в силах прервать, ибо выше неё нет вещи, дающей счастье. А когда та преданность, отличаемая как вкус, родилась, — ею же приводится в движение и йога преданности-садханы, отличаемая как слушание и прочее.
11908f219297 · опубликовано 21 сент. 2026 г., 00:52:07 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Различение проведено тонко: знание и деяние не отвергнуты как ложные, они признаны обращённостью — но обходною, и стих говорит о прямой.