अथ शुद्धदास्यसख्यादिभावमात्रेण योऽनन्यः, स तु सर्वोत्तम इत्य् आह— ज्ञात्वाज्ञात्वाथ ये वै मां यावान् यश् चास्मि यादृशः । भजन्त्य् अनन्यभावेन ते मे भक्ततमा मताः ॥ यावान् देशकालाद्यपरिच्छिन्नः । यश् च सर्वात्मा । यादृशः सच्चिदानन्दरूपः । तं मां ज्ञात्वाज्ञात्वा वा ये केवलम् अनन्यभावेन श्रीव्रजेश्वरनन्दनत्वाद्यालम्बनो यः स्वाभीप्सितो दास्यादीनाम् एकतरो भावः, तेनैव भजन्ति, न कदाचिद् अन्येन इत्य् अर्थः । ते तु मया भक्ततमा मताः । अत एव चतुर्थे श्रीयोगेश्वरैर् अपि प्रार्थितम्— प्रेयान् न तेऽन्योऽस्त्य् अमुतस् त्वयि प्रभो विश्वात्मनीक्षेन् न पृथग् य आत्मनः । अथापि भक्त्येश तयोपधावताम् अनन्यवृत्त्यानुगृहाण वत्सल ॥ इति । श्रीगीतासु— ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानम् इदं वक्ष्याम्य् अशेषतः । यज् ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज् ज्ञातव्यम् अवशिष्यते ॥ इत्य् उक्त्वाह— भूमिर् आपोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिर् एव च । अहंकार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिर् अष्टधा ॥ अपरेयम् इतस् त्व् अन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् । जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् ॥ एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्य् उपधारय । अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस् तथा ॥ मत्तः परतरं नान्यत् किञ्चिद् अस्ति धनञ्जय । मयि सर्वम् इदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव ॥ इति । प्रधानाख्यजीवाख्यनिजशक्तिद्वारा जगत्कारणत्वम्, तच्छक्तिमयत्वेन जगतस् तदनन्यत्वं, स्वस्य तु तयोः परत्वं तदाश्रयत्वं च वदन् निजज्ञानम् उपदिष्टवान्, प्रसङ्गेन जीवस्वरूपज्ञानं च । स चैवम्भूतो ज्ञानीमत्स्वरूपमन्महिमानुसन्धानकृत्त्वात् ज्ञानिभक्तार्तभक्तादीन् अतिक्रम्य मत्प्रियो भवतीत्य् अप्य् अन्तेऽभिहितवान्— चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन । आर्तो जिज्ञासुर् अर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ॥ तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर् विशिष्यते । प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थम् अहं स च मम प्रियः ॥ उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्व् आत्मैव मे मतम् । आस्थितः स हि युक्तात्मा माम् एवानुत्तमां गतिम् ॥ इति । ततश् चायम् अर्थः —यस् त्वयि विश्वात्मन्य् आत्मनो जीवान् ईक्षेत् त्वच्छक्तित्वाद् अनन्यत्वेनैव जानाति, न तु पृथक् स्वतन्त्रत्वेन ईक्षेत, अमुत अमुष्माद् यद्यपि ते प्रेयान् नास्ति, तथापि, हे वत्सल! हे भृत्यप्रिय! भृत्येश! भावेन ये भजन्ति, तेषां याअनन्या वृत्तिर् अव्यभिचारिणी निजा भक्तिः, तयैव अनुगृहाण । प्रस्तुतत्वेनास्मान् ज्ञानिभक्तान् इति लभ्यत इति । अथ मूलपद्ये ज्ञात्वाज्ञात्वा इत्य् अत्र ज्ञानाज्ञानयोर् हेयोपादेयत्वं निषिद्धम् । भक्ततमा इत्य् अत्र पूर्ववाक्यस्थसत्पदनिर्देशमतिक्रम्य विशेषतो भक्तपदनिर्देशाद् भक्तेः स्वरूपाधिक्यम् अत्रैव विवक्षितम् । ते मे मता इत्य् अत्र मम तु विशिष्टा सम्मतिर् अत्रैवेति सूचितम्, ईदृशानुक्तचरत्वात् । अत एव प्रकरणप्राप्तम् एकवचननिर्देशम् अप्य् अतिक्रम्य गौरवेणैव ये ते इति बहुवचनं निर्दिष्टम् । ततः किम् उत तद्भावसिद्धप्रेमाण इति भावः । एषां भावभजनविवृतिर् अग्रे रागानुगाकथने ज्ञेया ॥ ॥
atha śuddha-dāsya-sakhyādi-bhāva-mātreṇa yo'nanyaḥ, sa tu sarvottama ity āha— jñātvājñātvātha ye vai māṁ yāvān yaś cāsmi yādṛśaḥ | bhajanty ananya-bhāvena te me bhaktatamā matāḥ || yāvān deśa-kālādy-aparicchinnaḥ | yaś ca sarvātmā | yādṛśaḥ sac-cid-ānanda-rūpaḥ | taṁ māṁ jñātvājñātvā vā ye kevalam ananya-bhāvena śrī-vrajeśvara-nandanatvādy-ālambano yaḥ svābhīpsito dāsyādīnām ekataro bhāvaḥ, tenaiva bhajanti, na kadācid anyena ity arthaḥ | te tu mayā bhaktatamā matāḥ | ata eva caturthe śrī-yogeśvarair api prārthitam— preyān na te'nyo'sty amutas tvayi prabho viśvātmanīkṣen na pṛthag ya ātmanaḥ | athāpi bhaktyeśa tayopadhāvatām ananya-vṛttyānugṛhāṇa vatsala || iti | śrī-gītāsu— jñānaṁ te'haṁ sa-vijñānam idaṁ vakṣyāmy aśeṣataḥ | yaj jñātvā neha bhūyo'nyaj jñātavyam avaśiṣyate || ity uktvāha— bhūmir āpo'nalo vāyuḥ khaṁ mano buddhir eva ca | ahaṁkāra itīyaṁ me bhinnā prakṛtir aṣṭadhā || apareyam itas tv anyāṁ prakṛtiṁ viddhi me parām | jīvabhūtāṁ mahābāho yayedaṁ dhāryate jagat || etad-yonīni bhūtāni sarvāṇīty upadhāraya | ahaṁ kṛtsnasya jagataḥ prabhavaḥ pralayas tathā || mattaḥ parataraṁ nānyat kiñcid asti dhanañjaya | mayi sarvam idaṁ protaṁ sūtre maṇi-gaṇā iva || iti | pradhānākhya-jīvākhya-nija-śakti-dvārā jagat-kāraṇatvam, tac-chaktimayatvena jagatas tad-ananyatvaṁ, svasya tu tayoḥ paratvaṁ tad-āśrayatvaṁ ca vadan nija-jñānam upadiṣṭavān, prasaṅgena jīva-svarūpa-jñānaṁ ca | sa caivambhūto jñānīmat-svarūpa-man-mahimānusandhānakṛttvāt jñāni-bhaktārta-bhaktādīn atikramya mat-priyo bhavatīty apy ante'bhihitavān— caturvidhā bhajante māṁ janāḥ sukṛtino'rjuna | ārto jijñāsur arthārthī jñānī ca bharatarṣabha || teṣāṁ jñānī nitya-yukta eka-bhaktir viśiṣyate | priyo hi jñānino'tyartham ahaṁ sa ca mama priyaḥ || udārāḥ sarva evaite jñānī tv ātmaiva me matam | āsthitaḥ sa hi yuktātmā mām evānuttamāṁ gatim || iti | tataś cāyam arthaḥ —yas tvayi viśvātmany ātmano jīvān īkṣet tvac-chaktitvād ananyatvenaiva jānāti, na tu pṛthak svatantratvena īkṣeta, amuta amuṣmād yadyapi te preyān nāsti, tathāpi, he vatsala! he bhṛtya-priya! bhṛtyeśa! bhāvena ye bhajanti, teṣāṁ yāananyā vṛttir avyabhicāriṇī nijā bhaktiḥ, tayaiva anugṛhāṇa | prastutatvenāsmān jñāni-bhaktān iti labhyata iti | atha mūla-padye jñātvājñātvā ity atra jñānājñānayor heyopādeyatvaṁ niṣiddham | bhaktatamā ity atra pūrva-vākya-stha-sat-pada-nirdeśamatikramya viśeṣato bhakta-pada-nirdeśād bhakteḥ svarūpādhikyam atraiva vivakṣitam | te me matā ity atra mama tu viśiṣṭā sammatir atraiveti sūcitam, īdṛśānukta-caratvāt | ata eva prakaraṇa-prāptam eka-vacana-nirdeśam apy atikramya gauraveṇaiva ye te iti bahu-vacanaṁ nirdiṣṭam | tataḥ kim uta tad-bhāva-siddha-premāṇa iti bhāvaḥ | eṣāṁ bhāva-bhajana-vivṛtir agre rāgānugā-kathane jñeyā || ||
Затем он говорит, что кто безраздельно предан одним лишь чистым настроением рабства, дружества и прочего, тот выше всех: «А те, кто — зная или не зная, сколь я велик, и кто я, и каков я, — чтут меня безраздельным настроением, те признаны мною преданнейшими». «Сколь велик» — не ограничен ни местом, ни временем и прочим. «И кто» — душа всего. «Каков» — облик бытия, сознания и блаженства. Кто, зная или не зная меня таким, чтит меня единственно безраздельным настроением — тем одним из настроений рабства и прочих, которое ему самому желанно и опирается на сыновство владыки Враджа и прочее, — именно им, и никогда иным; таков смысл. «Те» признаны мною преданнейшими. Оттого в четвёртой песни и владыки йоги просили: «Дороже тебе нет никого, чем тот, кто не видит себя отдельным от тебя, души вселенной, о владыка; и всё же, о владыка слуг, тех, кто притекает к тебе с этою преданностью, облагодетельствуй тем безраздельным движением, о ласковый».
В шри Гите, сказав: «Я изреку тебе без остатка это знание с постижением, узнав которое, ничего иного здесь не останется познавать», — он говорит: «Земля, воды, огонь, ветер, пространство, ум, разум и самость — такова моя природа, разделённая восьмерично. Эта — низшая; знай иную, высшую мою природу, ставшую душою, о мощнорукий, которою держится этот мир. Уразумей: все существа имеют это своим лоном. Я — возникновение всего мира и растворение его. Нет ничего выше меня, о Дхананджая; всё это нанизано на меня, как сонмы самоцветов на нить». Говоря о причинности мира через собственную силу, зовомую прадханою и зовомую дживою, о неотличии мира от Него, поскольку мир состоит из той силы, и о собственном превосходстве над ними обеими и прибежищности для них, — он преподал знание о себе, а попутно и знание природы души. И в конце он сказал также, что такой знающий, поскольку он исследует мою природу и моё величие, превосходит знающего, страждущего и прочих преданных и становится мне дорог: «Четверояко чтут меня благодеятельные люди, о Арджуна: страждущий, жаждущий знать, ищущий выгоды и знающий, о бык Бхаратов. Из них выделяется знающий — вечно соединённый, преданный единственно; я чрезвычайно дорог знающему, и он дорог мне. Щедры все они, но знающий — это я сам, таково моё мнение: ведь он, соединённый душою, утвердился во мне, непревзойдённой цели».
Оттого и смысл таков: кто зрит себя и души в тебе, душе вселенной, — то есть знает их неотличными, поскольку они твоя сила, а не самостоятельными и отдельными, — дороже того у тебя никого нет; и всё же, о ласковый, о дорогой слугам, о владыка слуг, тех, кто чтит настроением, облагодетельствуй именно их безраздельным движением, неуклонною собственною преданностью. По предмету речи «нас», знающих преданных, — так это получается.
Затем, в коренном стихе словами «зная, не зная» отвергнуто, что знание принимаемо, а незнание отвергаемо. В «преданнейшие» указание на слово «благой» из прежнего речения превзойдено и особо указано слово «преданный»: именно здесь подразумевается превосходство преданности по самой её природе. В «те признаны мною» указано, что особое моё одобрение — именно здесь, ибо такого прежде не говорилось. Оттого же превзойдено и полученное разделом единственное число и указано, из почтения, множественное: «которые», «те». А что уж говорить о достигших того настроения, обретших любовь, — таково настроение. Раскрытие их настроения и почитания надо знать впереди, в изложении рагануги.
d6430c292b99 · опубликовано 21 сент. 2026 г., 00:52:07 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Знание здесь не отменено и не потребовано: его берут или не берут, но мерою остаётся то настроение, которым чтут, — и потому «преданнейший» стоит выше «благого».