तस्मान् मय्य् अर्पिताशेषक्रियार्थात्मा निरन्तरः । मय्य् अर्पितात्मनः पुंसो मयि सन्न्यस्तकर्मणः । न पश्यामि परं भूतम् अकर्तुः समदर्शनात् ॥ पूर्वपूर्वस्माद् उत्तरोत्तरस्मिन् एकैकगुणाधिक्येनाधिक्यम् । धर्मम् अदोग्धा निष्कामकर्मा । निरन्तरो ज्ञानाद्यव्यवहितभक्तिः । अकर्तुर् अर्पितात्मत्वेन स्वभरणादिकर्मानपेक्षमाणात् । यद् भगवति भक्तिः क्रियते, तत्रापि स्वस्य भगवदधीनत्वं ज्ञात्वा तदभिमानशून्याच् च । समदर्शनाद् भगवदधिष्ठानतासाम्येनात्मवत् परेष्व् अपि हितम् आशंसमानात् । जीवाः श्रेष्ठा ह्य् अजीवानाम् इत्यादिना भेदो हि विवक्षितः । ततो मद्भक्तेष्व् एवादरबाहुल्यादिकं कर्तव्यम् । अन्यत्र च यथाप्राप्तं यथाशक्ति चेति भावः । तथैवोक्तम्— मनसैतानि भूतानि प्रणमेद् बहुमानयन् । ईश्वरो जीवकलया प्रविष्टो भगवान् इति ॥ जीवकलया तत्कलनया तदन्तर्यामितयेत्य् अर्थः । अत्र समोऽहं इत्यादिगीतापद्यम् अपि स्मर्तव्यम् । तद् एवं प्रथमोपासकानां सर्वभूतादरो विहितः । सश्रद्धसाधकानां तु भगवद्वैभवसार्वत्रिकतास्फूर्त्या भवत्य् एवासौ । यथोक्तं स्कान्दे— एतेन ह्य् अद्भुता व्याध तवाहिंसादयो गुणाः । हरिभक्तौ प्रवृत्ता ये न ते स्युः परतापिनः ॥ इति । यथा— यत्रानुरक्ताः सहसैव धीरा व्यपोह्य देहादिषु सङ्गमूढम् । व्रजन्ति तत् पारमहंस्यम् अन्त्यं यस्मिन्नहिंसोपरमः स्वधर्मः ॥ इत्य् अनुसारेण परमसिद्धानां च, सर्वभूतेषु यः पश्येद् भगवद्भावम् आत्मनः इत्याद्यनुसारेण सिद्ध एव सः । तत्र साधकानां यत् तु यथा तरोर् मूलनिषेचनेन इत्यादौ तदन्योपासनानां पुनरुक्तत्वम् उपलभ्यते, तत् पुनः केवलस्वतन्त्रतत्तद्दृष्ट्योपासनानाम् एव । अत्र तु तत्तदधिष्ठानकभगवदुपासनम् एव विधीयते । तदादरावश्यकत्वं च तत्सम्बन्धेनैव सम्पाद्यते । तच् चान्यत्र झटिति रागद्वेषनिवृत्त्यर्थम् इति ज्ञेयम् । अत एव केवलभूतानुकम्पया श्रीभगवदर्चनं त्यक्तवतो भरतस्यान्तरायः । तस्माद् भूतदयैव भगवद्भक्तिर् मुख्या नार्चनम् इति निरस्तम् । तथैवतदव्यवहितपूर्वं निर्गुणभक्त्युपायत्वेन, क्रियायोगेन शस्तेन नातिहिंस्रेण नित्यशः इत्य् अत्र अतिशब्देन पाञ्चरात्रिकार्चनलक्षणक्रियायोगार्था पत्रपुष्पावचयादिलक्षाणा किञ्चिद् धिंसापि विहिता । तस्माद् अन्येषाम् अनादरो न कर्तव्यस् तत्सम्बन्धेनादरादिकं च कर्तव्यम् । स्वातन्त्र्येणोपासनं तु धिक्कृतम् इति साध्व् एवोक्तम् अविस्मितं तं परिपूर्णकामम् इत्यादि ॥ ॥
tasmān mayy arpitāśeṣa-kriyārthātmā nirantaraḥ | mayy arpitātmanaḥ puṁso mayi sannyasta-karmaṇaḥ | na paśyāmi paraṁ bhūtam akartuḥ sama-darśanāt || pūrva-pūrvasmād uttarottarasmin ekaika-guṇādhikyenādhikyam | dharmam adogdhā niṣkāma-karmā | nirantaro jñānādy-avyavahita-bhaktiḥ | akartur arpitātmatvena sva-bharaṇādi-karmānapekṣamāṇāt | yad bhagavati bhaktiḥ kriyate, tatrāpi svasya bhagavad-adhīnatvaṁ jñātvā tad-abhimāna-śūnyāc ca | sama-darśanād bhagavad-adhiṣṭhānatā-sāmyenātmavat pareṣv api hitam āśaṁsamānāt | jīvāḥ śreṣṭhā hy ajīvānām ity-ādinā bhedo hi vivakṣitaḥ | tato mad-bhakteṣv evādara-bāhulyādikaṁ kartavyam | anyatra ca yathā-prāptaṁ yathā-śakti ceti bhāvaḥ | tathaivoktam— manasaitāni bhūtāni praṇamed bahumānayan | īśvaro jīva-kalayā praviṣṭo bhagavān iti || jīva-kalayā tat-kalanayā tad-antaryāmitayety arthaḥ | atra samo'haṁ ity-ādi-gītā-padyam api smartavyam | tad evaṁ prathamopāsakānāṁ sarva-bhūtādaro vihitaḥ | sa-śraddha-sādhakānāṁ tu bhagavad-vaibhava-sārvatrikatā-sphūrtyā bhavaty evāsau | yathoktaṁ skānde— etena hy adbhutā vyādha tavāhiṁsādayo guṇāḥ | hari-bhaktau pravṛttā ye na te syuḥ para-tāpinaḥ || iti | yathā— yatrānuraktāḥ sahasaiva dhīrā vyapohya dehādiṣu saṅgamūḍham | vrajanti tat pāramahaṁsyam antyaṁ yasminnahiṁsoparamaḥ sva-dharmaḥ || ity anusāreṇa parama-siddhānāṁ ca, sarva-bhūteṣu yaḥ paśyed bhagavad-bhāvam ātmanaḥ ity-ādy-anusāreṇa siddha eva saḥ | tatra sādhakānāṁ yat tu yathā taror mūla-niṣecanena ity-ādau tadanyopāsanānāṁ punaruktatvam upalabhyate, tat punaḥ kevala-svatantra-tat-tad-dṛṣṭyopāsanānām eva | atra tu tat-tad-adhiṣṭhānaka-bhagavad-upāsanam eva vidhīyate | tad-ādarāvaśyakatvaṁ ca tat-sambandhenaiva sampādyate | tac cānyatra jhaṭiti rāga-dveṣa-nivṛtty-artham iti jñeyam | ata eva kevala-bhūtānukampayā śrī-bhagavad-arcanaṁ tyaktavato bharatasyāntarāyaḥ | tasmād bhūta-dayaiva bhagavad-bhaktir mukhyā nārcanam iti nirastam | tathaivatad-avyavahita-pūrvaṁ nirguṇa-bhakty-upāyatvena, kriyā-yogena śastena nātihiṁsreṇa nityaśaḥ ity atra ati-śabdena pāñcarātrikārcana-lakṣaṇa-kriyā-yogārthā patra-puṣpāvacayādi-lakṣāṇā kiñcid dhiṁsāpi vihitā | tasmād anyeṣām anādaro na kartavyas tat-sambandhenādarādikaṁ ca kartavyam | svātantryeṇopāsanaṁ tu dhik-kṛtam iti sādhv evoktam avismitaṁ taṁ paripūrṇa-kāmam ity-ādi || ||
«Потому тот, кто отдал мне все свои действия, достояние и самого себя, без промежутка; человека, отдавшего себя мне, вручившего мне своё деяние, — выше него я не вижу существа: он не деятель и зрит равно». Здесь в каждом последующем прибавляется по одному качеству против предыдущего. «Не выдаивающий закон» — совершающий деяние бескорыстно. «Без промежутка» — чья преданность не разделена знанием и прочим. «Не деятель» — оттого что, отдав себя, он не ждёт и деяния ради своего содержания и прочего; и оттого, что, даже когда совершается преданность Бхагавану, он, зная своё подчинение Бхагавану, лишён самомнения о ней. «Зрящий равно» — оттого что желает блага и другим, как себе, ибо все равно суть вместилища Бхагавана.
А в «Живые лучше неживых» и далее имеется в виду именно различие: потому моим преданным должно оказывать особое обилие почтения и прочего, а иным — как достанется и по силам. Таково разумение. Так же и сказано: «Пусть умом поклонится он этим существам, высоко их ценя: Владыка, Бхагаван, вошёл в них частью живого». «Частью живого» — содержа их, будучи их внутренним правителем. Вот смысл. И здесь надо помнить стих Гиты «Я равен ко всем» и далее.
Итак, почтение ко всем существам предписано начальным почитателям. У достигающих же с верою оно бывает само собою — от явленности повсюдности величия Бхагавана. Как сказано в Сканде: «Оттого-то, о охотник, дивны твои невреждение и прочие качества: кто вступил в преданность Хари, те не бывают мучителями других». И, по следованию «К чему привязавшись, стойкие вдруг отбрасывают помрачающую привязанность к телу и прочему и идут к тому последнему состоянию парамахамсы, в котором невреждение и покой — свой закон», — так и у высших совершенных; а по «Кто во всех существах видит бытие себя как Бхагавана» и далее — он уже совершенный.
Что же до достигающих: где в «Как поливанием корня дерева» и далее усматривается излишность почитаний иных, чем он, — там речь именно о почитаниях по самостоятельному видению того и этого. Здесь же предписывается именно почитание Бхагавана, имеющего их своим вместилищем; и необходимость почтения к ним исполняется именно через связь с ним. А в ином случае это — ради немедленного прекращения влечения и отвращения; так надо знать. Оттого и у Бхараты, оставившего почитание шри Бхагавана из одного лишь сострадания к существу, вышло препятствие. Потому отвергнуто, будто главная преданность Бхагавану — само сострадание к существам, а не почитание. И так же непосредственно перед тем, как средство бескачественной преданности: «Похвальным сопряжением действия, не слишком вредящим, всегда» — словом «слишком» здесь предписано и некоторое вреждение, состоящее в срывании листьев, цветов и прочего, ради сопряжения действия, каково панчаратрическое почитание. Потому небрежения к иным быть не должно, а почтение и прочее к ним должно оказывать через связь с ним; самостоятельное же почитание заклеймлено. И хорошо сказано: «Того, кто не знает удивления, чьи желания вполне полны» и далее.
e77e2398eae1 · опубликовано 21 сент. 2026 г., 00:52:07 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Две крайности разведены одной оговоркой: «не слишком вредящим». Полного невреждения служение не требует — сорванный цветок ему принадлежит; а сострадание, вытеснившее служение, обернулось препятствием даже у Бхараты.