Шат-сандарбха
Сандарбха пятая. Бхакти: чем Его достигают5.312.3Джива Госвами
930 / 1405
Linux
Листать
Шат-сандарбха · 5.312.3
॥
Деванагари

अथ यदि वैष्णवशास्त्रोक्तौ तौ, तर्हि विष्णुसन्तोषैकप्रयोजनाव् एव भवतः । तयोश् च तादृशत्वे श्रुते सति तदीयरागरुचिमतः स्वत एव प्रवृत्त्यप्रवृत्ती स्याताम् । तत्सन्तोषैकजीवनत्वात् प्रीतिजातेः । अत एव न तत्र स्वानुगम्यमानरागात्मकसिद्धभक्तविशेषेण कृतत्वाकृतत्वयोर् अनुसन्धानं चापेक्ष्यं स्यात्, किन्तु तत्कृतत्वे सति विशेषेणाग्रहो भवतीत्य् एव विशेषः । अत्र क्वचिच् छास्त्रोक्तक्रमविध्यपेक्षा च रागरुच्यैव प्रवर्तितेति रागानुगान्तःपात एव । ये च श्रीगोकुलादिविराजिरागात्मिकानुगास् तत्परास् ते तु श्रीकृष्णक्षेमतत्संसर्गान्तरायाभावादिकाम्यात्मकतदभिप्रायरीत्यैव वैष्णवलौकिकधर्मानुष्ठानं कुर्वन्ति । अत एव रागानुगायां रुचेर् एव सद्धर्मप्रवर्तकत्वात् श्रुतिस्मृती ममैवाज्ञे इत्य् एतद्वाक्यस्य न तद्वर्त्मभक्तिविषयत्वम्, अपि चेत् सुदुराचारः इत्यादिविरोधान् न च विधिवर्त्मविषयत्वम्, किन्तु बाह्यशास्त्रनिर्मितबुद्धर्षभदत्तात्रेयादिभजनवर्त्मविषयत्वम् एव । तथोक्तम्— वेदधर्मविरुद्धात्मा यदि देवं प्रपूजयेत् । स याति नरकं घोरं यावद् आहूतसम्प्लवम् ॥ इति । रागानुगायां विध्यप्रवर्तितायाम् अपि न वेदबाह्यत्वम्, वेदवैदिकप्रसिद्धैव सा तत्र तत्र रुचित्वात् । वेदेषु बुद्धादीनां तु वर्णनं वेदबाह्यं विरुद्धत्वेनैव यथा— ततः कलौ सम्प्रवृत्ते सम्मोहाय सुरद्विषाम् । बुद्धो नाम्नाञ्जनसुतः कीकटेषु भविष्यति ॥ इत्यादि । तस्माद् भवत्य् एव रागानुगा समीचीना । तथा वैधीतोऽप्य् अतिशयवती च । मर्यादावचनं ह्य् आवेशार्थम् एवेति दर्शितम् । स पुनर् आवेशो यथा रुचिविशेषलक्षणमानसभावेन स्यात्, न तथा विधिप्रेरणया, स्वारसिकमनोधर्मत्वात् तस्य । तत्र चास्तां तावदनुकूलभावः, परमनिषिद्धेन प्रतिकूलभावेनाप्यावेशो झटिति स्यात् । तदावेशसामर्थ्येन प्रतिकूलदोषहानिः स्यात् । सर्वानर्थनिवृत्तिश् च स्याद् इति भावमार्गस्य बलवत्त्वे दृष्टान्तोऽपि दृश्यते । तत्र यद्य् अनुकूलभावः स्यात्, तदा परमैकान्तिसाध्य एवासौ । अथ भावमार्गसामान्यस्य बलवत्त्वं दर्शयितुं प्रकरणम् उत्थाप्यते । श्रीयुधिष्ठिर उवाच— अहो अत्यद्भुतं ह्य् एतद् दुर्लभैकान्तिनाम् अपि । वासुदेवे परे तत्त्वे प्राप्तिश् चैद्यस्य विद्विषः ॥ एकान्तिनां परमज्ञानिनाम् अपि ।

Транслитерация (IAST)

atha yadi vaiṣṇava-śāstroktau tau, tarhi viṣṇu-santoṣaika-prayojanāv eva bhavataḥ | tayoś ca tādṛśatve śrute sati tadīya-rāga-rucimataḥ svata eva pravṛtty-apravṛttī syātām | tat-santoṣaika-jīvanatvāt prīti-jāteḥ | ata eva na tatra svānugamyamāna-rāgātmaka-siddha-bhakta-viśeṣeṇa kṛtatvākṛtatvayor anusandhānaṁ cāpekṣyaṁ syāt, kintu tat-kṛtatve sati viśeṣeṇāgraho bhavatīty eva viśeṣaḥ | atra kvacic chāstrokta-krama-vidhy-apekṣā ca rāga-rucyaiva pravartiteti rāgānugāntaḥpāta eva | ye ca śrī-gokulādi-virāji-rāgātmikānugās tat-parās te tu śrī-kṛṣṇa-kṣema-tat-saṁsargāntarāyābhāvādi-kāmyātmaka-tad-abhiprāya-rītyaiva vaiṣṇava-laukika-dharmānuṣṭhānaṁ kurvanti | ata eva rāgānugāyāṁ rucer eva sad-dharma-pravartakatvāt śruti-smṛtī mamaivājñe ity etad-vākyasya na tad-vartma-bhakti-viṣayatvam, api cet sudurācāraḥ ity-ādi-virodhān na ca vidhi-vartma-viṣayatvam, kintu bāhya-śāstra-nirmita-buddha-rṣabha-dattātreyādi-bhajana-vartma-viṣayatvam eva | tathoktam— veda-dharma-viruddhātmā yadi devaṁ prapūjayet | sa yāti narakaṁ ghoraṁ yāvad āhūta-samplavam || iti | rāgānugāyāṁ vidhy-apravartitāyām api na veda-bāhyatvam, veda-vaidika-prasiddhaiva sā tatra tatra rucitvāt | vedeṣu buddhādīnāṁ tu varṇanaṁ veda-bāhyaṁ viruddhatvenaiva yathā— tataḥ kalau sampravṛtte sammohāya sura-dviṣām | buddho nāmnāñjana-sutaḥ kīkaṭeṣu bhaviṣyati || ity-ādi | tasmād bhavaty eva rāgānugā samīcīnā | tathā vaidhīto'py atiśayavatī ca | maryādā-vacanaṁ hy āveśārtham eveti darśitam | sa punar āveśo yathā ruci-viśeṣa-lakṣaṇa-mānasa-bhāvena syāt, na tathā vidhi-preraṇayā, svārasika-mano-dharmatvāt tasya | tatra cāstāṁ tāvad-anukūla-bhāvaḥ, parama-niṣiddhena pratikūla-bhāvenāpyāveśo jhaṭiti syāt | tad-āveśa-sāmarthyena pratikūla-doṣa-hāniḥ syāt | sarvānartha-nivṛttiś ca syād iti bhāva-mārgasya balavattve dṛṣṭānto'pi dṛśyate | tatra yady anukūla-bhāvaḥ syāt, tadā paramaikānti-sādhya evāsau | atha bhāva-mārga-sāmānyasya balavattvaṁ darśayituṁ prakaraṇam utthāpyate | śrī-yudhiṣṭhira uvāca— aho atyadbhutaṁ hy etad durlabhaikāntinām api | vāsudeve pare tattve prāptiś caidyasya vidviṣaḥ || ekāntināṁ parama-jñāninām api |

Пословный перевод
СанскритIASTЗначение
अथathaЗатем,
यदिyadiесли
वैष्णवvaiṣṇavaвайшнавским
शास्त्रोक्तौśāstroktauписанием сказаны
तौtauони, —
तर्हिtarhiтогда
विष्णुviṣṇuВишну
सन्तोषैकsantoṣaikaудовлетворение единственной
प्रयोजनाव्prayojanāvцелью имеющими
एवevaименно
भवतःbhavataḥбывают.
तयोश्tayośИх
चcaже
तादृशत्वेtādṛśatveтаковость
श्रुतेśruteуслышанною
सतिsatiсущей,
तदीयtadīyaк той
रागrāgaраге
रुचिमतःrucimataḥвкус имеющего
स्वतsvataсами собою
एवevaименно
प्रवृत्त्य्pravṛttyдвижение
अप्रवृत्तीapravṛttīи недвижение
स्याताम्syātāmбыли бы,
तत्tatЕго
सन्तोषैकsantoṣaikaудовлетворением единым
जीवनत्वात्jīvanatvātжизнью бытием
प्रीतिprītiлюбви
जातेःjāteḥрода.
अतataОттого
एवevaименно
नnaне
तत्रtatraтам
स्वानुगम्यमानsvānugamyamānaим самим сопровождаемым
रागात्मकrāgātmakaрагатмака-
सिद्धsiddhaдостигшим
भक्तbhaktaпреданным
विशेषेणviśeṣeṇaособым
कृतत्वाकृतत्वयोर्kṛtatvākṛtatvayorсовершённости и несовершённости
अनुसन्धानंanusandhānaṁисследование
चापेक्ष्यंcāpekṣyaṁже потребно
स्यात्syātбыло бы,
किन्तुkintuно
तत्tatим
कृतत्वेkṛtatveпри совершённости
सतिsatiсущей
विशेषेणाग्रहोviśeṣeṇāgrahoособое настояние
भवतीत्य्bhavatītyбывает — так
एवevaименно
विशेषःviśeṣaḥотличие.
अत्रatraЗдесь
क्वचिच्kvacicкое-где
छास्त्रोक्तchāstroktaписанием сказанного
क्रमkramaпорядка
विध्य्vidhyустава
अपेक्षाapekṣāтребование
चcaже
रागrāgaраги
रुच्यैवrucyaivaвкусом именно
प्रवर्तितेतिpravartitetiдвижимо — так
रागानुगान्तःपातrāgānugāntaḥpātaв раганугу вхождение
एवevaименно.
येyeКоторые
चcaже
श्रीśrīшри
गोकुलादिgokulādiГокуле и прочих
विराजिvirājiсияющим
रागात्मिकानुगास्rāgātmikānugāsрагатмике следующие,
तत्tatим
परास्parāsпреданные, —
तेteони
तुtuже
श्रीśrīшри
कृष्णkṛṣṇaКришны
क्षेमkṣemaблагополучия,
तत्tatс Ним
संसर्गान्तरायाभावादिsaṁsargāntarāyābhāvādiобщению помех отсутствия и прочего
काम्यात्मकkāmyātmakaжелаемого
तद्tadих
अभिप्रायabhiprāyaнамерения
रीत्यैवrītyaivaчином именно
वैष्णवvaiṣṇavaвайшнавского,
लौकिकlaukikaмирского
धर्मानुष्ठानंdharmānuṣṭhānaṁзакона исполнение
कुर्वन्तिkurvantiтворят.
अतataОттого
एवevaименно,
रागानुगायांrāgānugāyāṁв рагануге
रुचेर्rucerвкусом
एवevaименно
सद्sadблагого
धर्मdharmaзакона
प्रवर्तकत्वात्pravartakatvātдвижимостью,
श्रुतिśruti«шрути
स्मृतीsmṛtīи смрити —
ममैवाज्ञेmamaivājñeмои именно повеления»
इत्य्ityтак —
एतद्etadэтого
वाक्यस्यvākyasyaречения
नnaне
तद्tadтого
वर्त्मvartmaпути
भक्तिbhaktiпреданность
विषयत्वम्viṣayatvamпредметом бытие;
अपिapi«даже
चेत्cetесли
सुदुराचारःsudurācāraḥвесьма дурного поведения»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее
विरोधान्virodhānпротиворечием
नnaне
चcaже
विधिvidhiустава
वर्त्मvartmaпути
विषयत्वम्viṣayatvamпредметом бытие,
किन्तुkintuно
बाह्यbāhyaвнешним
शास्त्रśāstraписанием
निर्मितnirmitaустроенного
बुद्धbuddhaБудды,
र्षभrṣabhaРишабхи,
दत्तात्रेयादिdattātreyādiДаттатреи и прочих
भजनbhajanaпочитания
वर्त्मvartmaпути
विषयत्वम्viṣayatvamпредметом бытие
एवevaименно.
तथोक्तम्tathoktamТак сказано:
वेदveda«веды
धर्मdharmaзакону
विरुद्धात्माviruddhātmāпротивное существо имеющий
यदिyadiесли
देवंdevaṁбога
प्रपूजयेत्prapūjayetпочитал бы, —
सsaон
यातिyātiидёт
नरकंnarakaṁв ад
घोरंghoraṁстрашный
यावद्yāvadпокуда
आहूतāhūtaпризванный
सम्प्लवम्samplavamпотоп»
इतिitiтак.
रागानुगायांrāgānugāyāṁВ рагануге,
विध्य्vidhyуставом
अप्रवर्तितायाम्apravartitāyāmне движимой,
अपिapiтакже
नnaне
वेदvedaведе
बाह्यत्वम्bāhyatvamвнешность:
वेदvedaведою,
वैदिकvaidikaведическим
प्रसिद्धैवprasiddhaivaпризнана именно
साsāона,
तत्रtatraтам
तत्रtatraи там
रुचित्वात्rucitvātвкусом бытием.
वेदेषुvedeṣuВ Ведах
बुद्धादीनांbuddhādīnāṁБудды и прочих
तुtuже
वर्णनंvarṇanaṁописание
वेदvedaведе
बाह्यंbāhyaṁвнешним
विरुद्धत्वेनैवviruddhatvenaivaпротивностью именно,
यथाyathāкак:
ततःtataḥ«затем,
कलौkalauв кали
सम्प्रवृत्तेsampravṛtteнаставшем,
सम्मोहायsammohāyaк обморочению
सुरsuraбогов
द्विषाम्dviṣāmненавистников
बुद्धोbuddhoБуддою
नाम्नाञ्जनnāmnāñjanaпо имени, Анджаны
सुतःsutaḥсын,
कीकटेषुkīkaṭeṣuв Кикатах
भविष्यतिbhaviṣyatiбудет»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее.
तस्माद्tasmādПотому
भवत्य्bhavatyбывает
एवevaименно
रागानुगाrāgānugāрагануга
समीचीनाsamīcīnāправильною;
तथाtathāтак же
वैधीतोऽप्य्vaidhīto'pyуставной также
अतिशयवतीatiśayavatīпревосходящею
चcaже.
मर्यादाmaryādāГраницы
वचनंvacanaṁречение
ह्य्hyведь —
आवेशार्थम्āveśārthamвхождения ради
एवेतिevetiименно — так
दर्शितम्darśitamпоказано.
सsaОно
पुनर्punarже,
आवेशोāveśoвхождение,
यथाyathāкак
रुचिruciвкуса
विशेषviśeṣaособого
लक्षणlakṣaṇaпризнак имеющим
मानसmānasaумственным
भावेनbhāvenaнастроением
स्यात्syātбыло бы,
नnaне
तथाtathāтак
विधिvidhiустава
प्रेरणयाpreraṇayāпобуждением,
स्वारसिकsvārasikaсамопроизвольным
मनोmanoума
धर्मत्वात्dharmatvātсвойством бытием
तस्यtasyaего.
तत्रtatraТам
चास्तांcāstāṁже пусть будет
तावद्tāvadсперва
अनुकूलanukūlaблагоприятное
भावःbhāvaḥнастроение;
परमparamaвысше
निषिद्धेनniṣiddhenaзапрещённым
प्रतिकूलpratikūlaвраждебным
भावेनाप्यावेशोbhāvenāpyāveśoнастроением также вхождение
झटितिjhaṭitiмгновенно
स्यात्syātбыло бы.
तद्tadТого
आवेशāveśaвхождения
सामर्थ्येनsāmarthyenaсилою
प्रतिकूलpratikūlaвраждебности
दोषdoṣaпорока
हानिःhāniḥутрата
स्यात्syātбыла бы,
सर्वानर्थsarvānarthaвсех бед
निवृत्तिश्nivṛttiśпрекращение
चcaже
स्याद्syādбыло бы —
इतिitiтак
भावbhāvaнастроения
मार्गस्यmārgasyaпути
बलवत्त्वेbalavattveсиле
दृष्टान्तोऽपिdṛṣṭānto'piпример также
दृश्यतेdṛśyateвидится.
तत्रtatraТам
यद्य्yadyесли
अनुकूलanukūlaблагоприятное
भावःbhāvaḥнастроение
स्यात्syātбыло бы, —
तदाtadāтогда
परमैकान्तिparamaikāntiвысше безраздельных
साध्यsādhyaдостигаемое
एवासौevāsauименно оно.
अथathaЗатем,
भावbhāvaнастроения
मार्गmārgaпути
सामान्यस्यsāmānyasyaвообще
बलवत्त्वंbalavattvaṁсилу
दर्शयितुंdarśayituṁчтобы показать,
प्रकरणम्prakaraṇamраздел
उत्थाप्यतेutthāpyateподнимается.
श्रीśrīШри
युधिष्ठिरyudhiṣṭhiraЮдхиштхира
उवाचuvācaсказал:
अहोaho«о,
अत्यद्भुतंatyadbhutaṁвесьма дивно
ह्य्hyведь
एतद्etadэто,
दुर्लभैकान्तिनाम्durlabhaikāntināmтруднодостижимое безраздельным
अपिapiтакже:
वासुदेवेvāsudeveв Васудеве,
परेpareвысшей
तत्त्वेtattveистине,
प्राप्तिश्prāptiśобретение
चैद्यस्यcaidyasyaу Чайдьи,
विद्विषःvidviṣaḥненавистника».
एकान्तिनांekāntināṁ«Безраздельных» —
परमparamaвысших
ज्ञानिनाम्jñānināmзнающих
अपिapiтакже.
Литературный перевод

Затем: если те обязательное действие и запрет сказаны вайшнавским писанием, то они имеют единственною целью удовлетворение Вишну. И когда услышано, что они таковы, у имеющего вкус к той раге движение и недвижение возникали бы сами собою, ибо род любви живёт одним Его удовлетворением. Оттого там и не понадобилось бы исследовать, совершено или не совершено это тем особым достигшим рагатмака-преданным, за которым он следует; отличие лишь в том, что, если совершено им, возникает особое настояние. И если кое-где здесь требуется устав порядка, сказанный писанием, то он движим самим вкусом раги — и, значит, входит именно в раганугу. А те, кто следует рагатмике, сияющей в шри Гокуле и прочем, и предан ей, — они исполняют вайшнавский и мирской закон именно в духе её намерения: желая благополучия шри Кришны и отсутствия помех общению с Ним.\n\nОттого же, поскольку в рагануге благой закон движим именно вкусом, речение «Шрути и смрити — мои повеления» не имеет предметом преданность того пути; и, по противоречию с «даже если он весьма дурного поведения» и далее, не имеет предметом и путь устава, — но имеет предметом именно путь почитания Будды, Ришабхи, Даттатреи и прочих, устроенный внешним писанием. Так и сказано: «Если тот, чьё существо противно закону веды, почитает бога, — он идёт в страшный ад, покуда не призван потоп». А рагануга, хотя и не движима уставом, веде не внешня: она там и там признана ведою и ведическим — как вкус. А описание Будды и прочих в Ведах внешне веде именно по своей противности ей, как: «Затем, когда настанет кали, для обморочения ненавистников богов родится в Кикатах сын Анджаны по имени Будда» и далее.\n\nПотому рагануга и правильна, и превосходит уставную. Ибо показано, что речение о границе — лишь ради вхождения. А вхождение бывает таким, как от умственного настроения, имеющего признаком особый вкус, и не таким — от побуждения устава, ибо оно самопроизвольное свойство ума. И там — пусть сперва будет благоприятное настроение; но вхождение мгновенно бывает и от настроения враждебного, высше запрещённого. Силою того вхождения утрачивается порок враждебности и прекращаются все беды, — и это видится примером силы пути настроения. А если там настроение благоприятное, — то оно есть достигаемое высше безраздельных. И затем, чтобы показать силу пути настроения вообще, поднимается раздел. Шри Юдхиштхира сказал: «О, весьма дивно это, труднодостижимое и для безраздельных: обретение Васудевы, высшей истины, у Чайдьи, ненавистника». «Безраздельных» — и высших знающих.

Версия

4664e22344ea · опубликовано 21 сент. 2026 г., 00:52:07 UTC

Доступно наRU

Листайте стихи клавишами