अपि चेत् सुदुराचारः इत्याद्युक्तस्यानन्यभाक्त्वेन लक्षिता तु या श्रद्धा, सा खलु ये शास्त्रविधिम् उत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विताः इत्यादिवल् लोकपरम्पराप्राप्ता, न तु शास्त्रावधारणजाता । शास्त्रीयश्रद्धायां तु जातायां सुदुराचारत्वायोगः स्यात् । परपत्नीपरद्रव्यैत्यादिविष्णुतोषणशास्त्रविरोधात्, मर्यादां कृतां तेन इत्यादिना तद्भक्तत्वविरोधाच् च । न तु सा दुराचारता तद्भक्तिमहिमश्रद्धाकृतैव, अपिशब्देन दुराचारत्वस्य हेयत्वव्यञ्जनात्, तथा क्षिप्रं भवति धर्मात्मा इत्युत्तराप्रतिपत्तेः, नाम्नो बलाद् यस्य हि पापबुद्धिः इत्यादिनापराधापाताच् च । ततः सा श्रद्धा न शास्त्रीयभक्त्यधिकारिणां विशेषणत्वे प्रवेशनीया, किन्तु भक्तिप्रशंसायाम् एव । तादृश्यापि श्रद्धया भक्तेः सत्त्वहेतुत्वं, न तु देवान्तरयजनवत् । ये शास्त्रविधिम् उत्सृज्य इत्यादाव् एवोक्तम् अन्यादृशत्वम् इति । अस्याः श्रद्धायाः पूर्णतावस्था तु ब्रह्मवैवर्ते— किं सत्यम् अनृतं चेह विचारः सम्प्रवर्तते । विचारेऽपि कृते राजन्न् असत्यपरिवर्जनम् । सिद्धं भवति पूर्णा स्यात् तदा श्रद्धा महाफला ॥ विति । तद् एवंलक्षणेषु श्रद्धोत्पत्तिलक्षणेषु सत्सु विधीयते, यदृच्छया मत्कथादौ जातश्रद्धस् तु यः इत्यादि, मत्कथाश्रवणादौ वा इत्यादि च । अत एवानधिकार्यधिकारिविषयत्वविवक्षयैव श्रीभगवन्नारदयोर् वाक्ये व्यवतिष्ठते— न बुद्धिभेदं जनयेद् अज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् । जोषयेत् सर्वकर्माणि विद्वान् युक्तः समाचरन् ॥ इत्यादि । जुगुप्सितं धर्मकृतेऽनुशासतः स्वभावरक्तस्य महान् व्यतिक्रमः । यद्वाक्यतो धर्म इतीतरः स्थितो न मन्यते तस्य निवारणं जनः ॥ इति च । एवम् अजितवाक्यं च तदधिकारिविषयम् एव— स्वयं निःश्रेयसं विद्वान् न वक्त्य् अज्ञाय कर्म हि । न राति रोगिणोऽपथ्यं वाञ्छतोऽपि भिषक्तमः ॥ इति । अत्र यद्यप्य् अधिकारितायां श्रद्धैव हेतुः, सा चाज्ञस्य न सम्भवतीति नैतत् तद्विषयं स्यात्, तथापि कथम् अपि प्राचीनसंस्कारवितर्केण तदधिकारित्वनिर्णयान् न दोष इति ज्ञेयम् । अन्यथोपदेष्टुर् एव दोषः स्यात्, अश्रद्दधाने विमुखेऽप्य् अशृण्वति यश् चोपदेशः इति वक्ष्यमाणापराधश्रवणात् ।
api cet sudurācāraḥ ity-ādy-uktasyānanya-bhāktvena lakṣitā tu yā śraddhā, sā khalu ye śāstra-vidhim utsṛjya yajante śraddhayānvitāḥ ity-ādival loka-paramparā-prāptā, na tu śāstrāvadhāraṇa-jātā | śāstrīya-śraddhāyāṁ tu jātāyāṁ sudurācāratvāyogaḥ syāt | para-patnī-para-dravya-ity-ādi-viṣṇu-toṣaṇa-śāstra-virodhāt, maryādāṁ kṛtāṁ tena ity-ādinā tad-bhaktatva-virodhāc ca | na tu sā durācāratā tad-bhakti-mahima-śraddhā-kṛtaiva, api-śabdena durācāratvasya heyatva-vyañjanāt, tathā kṣipraṁ bhavati dharmātmā ity-uttarāpratipatteḥ, nāmno balād yasya hi pāpa-buddhiḥ ity-ādināparādhāpātāc ca | tataḥ sā śraddhā na śāstrīya-bhakty-adhikāriṇāṁ viśeṣaṇatve praveśanīyā, kintu bhakti-praśaṁsāyām eva | tādṛśyāpi śraddhayā bhakteḥ sattva-hetutvaṁ, na tu devāntara-yajanavat | ye śāstra-vidhim utsṛjya ity-ādāv evoktam anyādṛśatvam iti | asyāḥ śraddhāyāḥ pūrṇatāvasthā tu brahma-vaivarte— kiṁ satyam anṛtaṁ ceha vicāraḥ sampravartate | vicāre'pi kṛte rājann asatya-parivarjanam | siddhaṁ bhavati pūrṇā syāt tadā śraddhā mahā-phalā || viti | tad evaṁ-lakṣaṇeṣu śraddhotpatti-lakṣaṇeṣu satsu vidhīyate, yadṛcchayā mat-kathādau jāta-śraddhas tu yaḥ ity-ādi, mat-kathā-śravaṇādau vā ity-ādi ca | ata evānadhikāry-adhikāri-viṣayatva-vivakṣayaiva śrī-bhagavan-nāradayor vākye vyavatiṣṭhate— na buddhi-bhedaṁ janayed ajñānāṁ karma-saṅginām | joṣayet sarva-karmāṇi vidvān yuktaḥ samācaran || ity-ādi | jugupsitaṁ dharma-kṛte'nuśāsataḥ svabhāva-raktasya mahān vyatikramaḥ | yad-vākyato dharma itītaraḥ sthito na manyate tasya nivāraṇaṁ janaḥ || iti ca | evam ajita-vākyaṁ ca tad-adhikāri-viṣayam eva— svayaṁ niḥśreyasaṁ vidvān na vakty ajñāya karma hi | na rāti rogiṇo'pathyaṁ vāñchato'pi bhiṣaktamaḥ || iti | atra yadyapy adhikāritāyāṁ śraddhaiva hetuḥ, sā cājñasya na sambhavatīti naitat tad-viṣayaṁ syāt, tathāpi katham api prācīna-saṁskāra-vitarkeṇa tad-adhikāritva-nirṇayān na doṣa iti jñeyam | anyathopadeṣṭur eva doṣaḥ syāt, aśraddadhāne vimukhe'py aśṛṇvati yaś copadeśaḥ iti vakṣyamāṇāparādha-śravaṇāt |
А та вера, что обозначена безраздельной причастностью в «Даже если весьма дурнонравный» и далее, — она ведь получена мирским преемством, как в «Которые, отбросив устав шастры, жертвуют, наделённые верою» и далее, а не рождена утверждением в шастре. При родившейся же шастровой вере весьма дурной нрав был бы неуместен: он противоречит шастре об удовлетворении Вишну — «чужой жене, чужому добру» и далее, — и противоречит бытию его преданным, по «границу, положенную им» и далее. И то дурнонравие не рождено верою в величие преданности ему: словом «даже» явлена отвергаемость дурнонравия, а последующим «скоро становится праведным душою» это и постигается; да и по «У кого силою имени не бывает и помысла о грехе» и далее тут выходит впадение в оскорбление.
Потому ту веру не следует вводить как определение правомочных на шастровую преданность, — она сказана лишь в похвалу преданности: и такая вера есть причина бытия преданности, а не как жертвование иному божеству; об инаковости же сказано в «Которые, отбросив устав шастры» и далее.
А состояние полноты этой веры — в Брахма-вайварте: «Что здесь истинно и что неистинно — начинается разбор; и когда разбор совершён, о царь, достигается оставление неистинного: тогда вера полна и плод её велик».
Итак, при таких признаках — признаках возникновения веры — и предписывается: «тот человек, который ненароком родил веру в мои сказания и прочее» и далее, «или в слушании моих сказаний и прочем» и далее. Оттого именно имением в виду неправомочного и правомочного и устанавливаются речения шри Бхагавана и Нарады: «Да не рождает раскола в разуме у незнающих, привязанных к деянию; знающий, сопряжённый, пусть поощряет все деяния, совершая их сам» и далее; и «Великое преступление — предписывать гнусное ради закона тому, кто и так по природе к нему влеком: человек, утвердившийся в том, что „это закон, ибо так сказано им“, и не подумает потом о запрете». Так же и речение Аджиты имеет предметом именно правомочного: «Сам знающий высшее благо не изрекает деяния незнающему: лучший врач не даёт больному вредного, хотя бы тот и желал».
Хотя здесь причина правомочности — именно вера, а у незнающего она невозможна, так что предметом здесь как будто не он, — всё же надо знать, что изъяна нет: ведь как-нибудь, предположив прежние впечатления, решают о его правомочности. Иначе изъян был бы у самого наставляющего — по оскорблению, о котором будет сказано: «кто наставляет неверующего, отвратившегося и не слушающего».
78a35524c6ef · опубликовано 21 сент. 2026 г., 00:52:07 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Правило двустороннее: не наставлять неготового — оскорбление; и наставить его — тоже. Разрешается это не знанием сердца, а предположением о прежней подготовке.