Шат-сандарбха
Сандарбха пятая. Бхакти: чем Его достигают5.286.3Джива Госвами
902 / 1405
Linux
Листать
Шат-сандарбха · 5.286.3
॥
Деванагари

तथा मानसादिपूजायां भूतपूर्वतत्परिकरलीलासंवलितत्वम् अपि न कल्पनामयं, किन्तु यथार्थम् एव । यतस् तस्य प्राकट्यसमये लीलास् तत्परिकराश् च ये प्रादुर्बभूवुः, ते तादृशाश् चाप्रकटम् अपि नित्यं तदीये धाम्नि सङ्ख्यातीता एव वर्तन्ते । असुरास् तु न तत्र चेतना, किन्तु यन्त्रमयतत्प्रतिमानिभा ज्ञेयाः । एवं विहारैः इत्यादौ, निलायनैः सेतुबन्धैर् मर्कटप्लवनादिभिः इतिवत् तत्तल्लीलानां नानाप्रकाशैः कौतुकेनानुक्रियमाणत्वात् । श्रीभगवत्सन्दर्भादौ हि तथा सन्यायं दर्शितम् अस्ति । अथ मानसपूजामाहात्म्यं, यथा नारदपञ्चरात्रे श्रीनारायणवाक्यम्—अयं यो मानसो योगो जराव्याधिभयापहः इत्यादौ— यश् चैतत् परया भक्त्या सकृत् कुर्यान् महामते । क्रमोदितेन विधिना तस्य तुष्याम्य् अहं मुने ॥ इति । एषा क्वचित् स्वतन्त्रापि भवति । मनोमय्या मूर्तेर् अष्टमतया स्वातन्त्र्येण विधानात्—अर्चादौ हृदये वापि यथोपलब्धोपचारकैः इत्य् आविर्होत्रवचनेन वाशब्दात् । अथ पूजास्थानानि विचार्यन्ते । तानि च विविधानि । तत्र शालग्रामादिकं तत्तद्भगवदाकाराधिष्ठानम् इति चिन्त्यम्, आकारवैलक्षण्यात्, शालग्रामशिला यत्र तत्र सन्निहितो हरिः इत्याद्युक्तेः । तत्र च स्वेष्टाकारस्यैव भगवतोऽधिष्ठानं सुष्ठु सिद्धिकरम्, तस्मिन्न् एवायत्नतस् तदीयप्राकट्यात्, मूर्त्याभिमतयात्मनः इत्य् उक्तेः । श्रीकृष्णादीनां तु मथुरादिक्षेत्रं महाधिष्ठानम्, मथुरा भगवान् यत्र नित्यं सन्निहितो हरिः इत्याद्युक्तेः । तथा तत्तन्मन्त्रध्येयवैभवत्वेन मथुरावृन्दावनादीनां श्रीगोपालतापन्यादौ प्रख्यातत्वात् । मथुरादिक्षेत्राण्य् एवान्यत्राधिष्ठाने ध्यानेन प्रकाश्य तेषु भगवांश् चिन्त्यते । अथ श्रीमत्प्रतिमायां तु तदाकारकरूपतयैव चिन्तयन्ति, आकारैक्यात्, शिलाबुद्धिः कृता किं वा प्रतिमायां हरेर् मया इति भावनान्तरे दोषश्रवणाच् च । एवम् एव श्रीभगवता चलाचलेति द्विविधा प्रतिष्ठा जीवमन्दिरम् इत्य् उक्तम् । प्रतिष्ठा प्रतिमा जीवस्य जीवयितुः परमात्मनो मम मन्दिरं मदङ्गप्रत्यङ्गैर् एकाकारतास्पदम् इत्य् अर्थः । यद् वा, प्रतिष्ठालक्षणेन कर्मणा पूर्वोक्ता प्रतिमा मम तदास्पदं भवतीत्य् अर्थः । तथा च श्रीहयशीर्षपञ्चरात्रे श्रीमूर्तिप्रतिष्ठाप्रसङ्गे, विष्णो सन्निहितो भव इति सान्निध्यकरणमन्त्रविशेषानन्तरं मन्त्रान्तरम्— यच् च ते परमं तत्त्वं यच् च ज्ञानमयं वपुः ।

Транслитерация (IAST)

tathā mānasādi-pūjāyāṁ bhūta-pūrva-tat-parikara-līlā-saṁvalitatvam api na kalpanā-mayaṁ, kintu yathārtham eva | yatas tasya prākaṭya-samaye līlās tat-parikarāś ca ye prādurbabhūvuḥ, te tādṛśāś cāprakaṭam api nityaṁ tadīye dhāmni saṅkhyātītā eva vartante | asurās tu na tatra cetanā, kintu yantra-maya-tat-pratimā-nibhā jñeyāḥ | evaṁ vihāraiḥ ity-ādau, nilāyanaiḥ setu-bandhair markaṭa-plavanādibhiḥ itivat tat-tal-līlānāṁ nānā-prakāśaiḥ kautukenānukriyamāṇatvāt | śrī-bhagavat-sandarbhādau hi tathā sa-nyāyaṁ darśitam asti | atha mānasa-pūjā-māhātmyaṁ, yathā nārada-pañcarātre śrī-nārāyaṇa-vākyam—ayaṁ yo mānaso yogo jarā-vyādhi-bhayāpahaḥ ity-ādau— yaś caitat parayā bhaktyā sakṛt kuryān mahā-mate | kramoditena vidhinā tasya tuṣyāmy ahaṁ mune || iti | eṣā kvacit svatantrāpi bhavati | mano-mayyā mūrter aṣṭamatayā svātantryeṇa vidhānāt—arcādau hṛdaye vāpi yathopalabdhopacārakaiḥ ity āvirhotra-vacanena vā-śabdāt | atha pūjā-sthānāni vicāryante | tāni ca vividhāni | tatra śālagrāmādikaṁ tat-tad-bhagavad-ākārādhiṣṭhānam iti cintyam, ākāra-vailakṣaṇyāt, śālagrāma-śilā yatra tatra sannihito hariḥ ity-ādy-ukteḥ | tatra ca sveṣṭākārasyaiva bhagavato'dhiṣṭhānaṁ suṣṭhu siddhi-karam, tasminn evāyatnatas tadīya-prākaṭyāt, mūrtyābhimatayātmanaḥ ity ukteḥ | śrī-kṛṣṇādīnāṁ tu mathurādi-kṣetraṁ mahādhiṣṭhānam, mathurā bhagavān yatra nityaṁ sannihito hariḥ ity-ādy-ukteḥ | tathā tat-tan-mantra-dhyeya-vaibhavatvena mathurā-vṛndāvanādīnāṁ śrī-gopāla-tāpany-ādau prakhyātatvāt | mathurādi-kṣetrāṇy evānyatrādhiṣṭhāne dhyānena prakāśya teṣu bhagavāṁś cintyate | atha śrīmat-pratimāyāṁ tu tad-ākāraka-rūpatayaiva cintayanti, ākāraikyāt, śilā-buddhiḥ kṛtā kiṁ vā pratimāyāṁ harer mayā iti bhāvanāntare doṣa-śravaṇāc ca | evam eva śrī-bhagavatā calācaleti dvividhā pratiṣṭhā jīva-mandiram ity uktam | pratiṣṭhā pratimā jīvasya jīvayituḥ paramātmano mama mandiraṁ mad-aṅga-pratyaṅgair ekākāratāspadam ity arthaḥ | yad vā, pratiṣṭhā-lakṣaṇena karmaṇā pūrvoktā pratimā mama tad-āspadaṁ bhavatīty arthaḥ | tathā ca śrī-hayaśīrṣa-pañcarātre śrī-mūrti-pratiṣṭhā-prasaṅge, viṣṇo sannihito bhava iti sānnidhya-karaṇa-mantra-viśeṣānantaraṁ mantrāntaram— yac ca te paramaṁ tattvaṁ yac ca jñāna-mayaṁ vapuḥ |

Пословный перевод
СанскритIASTЗначение
तथाtathāТак же
मानसादिmānasādiумственном и прочем
पूजायांpūjāyāṁпри почитании
भूतbhūtaбывшими
पूर्वpūrvaпрежде
तत्tatЕго
परिकरparikaraсвитою,
लीलाlīlāиграми
संवलितत्वम्saṁvalitatvamсопряжённость
अपिapiтакже
नnaне
कल्पनाkalpanāвыдумкою
मयंmayaṁсостоит,
किन्तुkintuно
यथार्थम्yathārthamсоответствует действительности
एवevaименно.
यतस्yatasИбо
तस्यtasyaЕго
प्राकट्यprākaṭyaявления
समयेsamayeво время
लीलास्līlāsигры
तत्tatЕго
परिकराश्parikarāśсвита
चcaже,
येyeкоторые
प्रादुर्बभूवुःprādurbabhūvuḥявились, —
तेteони,
तादृशाश्tādṛśāśтаковые,
चाप्रकटम्cāprakaṭamже и неявленно
अपिapiтакже
नित्यंnityaṁвечно
तदीयेtadīyeв Его
धाम्निdhāmniобители
सङ्ख्यातीताsaṅkhyātītāсчёт превзошедшие
एवevaименно
वर्तन्तेvartanteпребывают.
असुरास्asurāsАсуры
तुtuже
नnaне
तत्रtatraтам
चेतनाcetanāодушевлённые,
किन्तुkintuно
यन्त्रyantraиз механизма
मयmayaсостоящим
तत्tatих
प्रतिमाpratimāизваяниям
निभाnibhāподобными
ज्ञेयाःjñeyāḥдолжны быть знаемы.
एवंevaṁТак
विहारैःvihāraiḥ«забавами»
इत्य्ityтак
आदौādauи далее,
निलायनैःnilāyanaiḥ«пряталками,
सेतुsetuмостов
बन्धैर्bandhairпостройкою,
मर्कटmarkaṭaобезьяньими
प्लवनादिभिःplavanādibhiḥпрыжками и прочим»
इतिवत्itivatподобно так,
तत्tatтех
तल्talи тех
लीलानांlīlānāṁигр
नानाnānāразными
प्रकाशैःprakāśaiḥпроявлениями
कौतुकेनानुक्रियमाणत्वात्kautukenānukriyamāṇatvātс любопытством подражаемостью.
श्रीśrīВ шри
भगवत्bhagavatБхагават-
सन्दर्भादौsandarbhādauсандарбхе и прочем
हिhiведь
तथाtathāтак,
सsaс
न्यायंnyāyaṁдоводом,
दर्शितम्darśitamпоказано
अस्तिastiесть.
अथathaЗатем
मानसmānasaумственного
पूजाpūjāпочитания
माहात्म्यंmāhātmyaṁслава,
यथाyathāкак
नारदnāradaв Нарада-
पञ्चरात्रेpañcarātreпанчаратре
श्रीśrīшри
नारायणnārāyaṇaНараяны
वाक्यम्vākyamречение —
अयंayaṁ«это
योyoкоторое
मानसोmānasoумственное
योगोyogoсопряжение,
जराjarāстарости,
व्याधिvyādhiнедуга,
भयापहःbhayāpahaḥстраха уносящее»
इत्य्ityтак
आदौādauи далее:
यश्yaś«кто
चैतत्caitatже это
परयाparayāс высшею
भक्त्याbhaktyāпреданностью
सकृत्sakṛtоднажды
कुर्यान्kuryānсотворил бы,
महाmahāо великого
मतेmateразума,
क्रमोदितेनkramoditenaпо порядку возглашённым
विधिनाvidhināуставом, —
तस्यtasyaим
तुष्याम्य्tuṣyāmyдоволен
अहंahaṁя,
मुनेmuneо молчальник»
इतिitiтак.
एषाeṣāОно
क्वचित्kvacitкое-где
स्वतन्त्रापिsvatantrāpiсамостоятельным также
भवतिbhavatiбывает.
मनोmanoИз ума
मय्याmayyāсостоящего
मूर्तेर्mūrterобраза
अष्टमतयाaṣṭamatayāвосьмым бытием
स्वातन्त्र्येणsvātantryeṇaсамостоятельно
विधानात्vidhānātпредписанностью;
अर्चादौarcādau«в изображении и прочем
हृदयेhṛdayeв сердце
वापिvāpiили также
यथोपलब्धोपचारकैःyathopalabdhopacārakaiḥкакими найдутся принадлежностями»
इत्य्ityтак —
आविर्होत्रāvirhotraАвирхотры
वचनेनvacanenaречением,
वाvā«или»
शब्दात्śabdātсловом.
अथathaЗатем
पूजाpūjāпочитания
स्थानानिsthānāniместа
विचार्यन्तेvicāryanteрассматриваются.
तानिtāniОни
चcaже
विविधानिvividhāniразновидны.
तत्रtatraТам
शालग्रामादिकंśālagrāmādikaṁшалаграма и прочее —
तत्tatтого
तद्tadи того
भगवद्bhagavadБхагавана
आकाराधिष्ठानम्ākārādhiṣṭhānamоблика вместилище —
इतिitiтак
चिन्त्यम्cintyamдолжно мыслиться,
आकारākāraоблика
वैलक्षण्यात्vailakṣaṇyātинаковостью, —
शालग्रामśālagrāma«шалаграма-
शिलाśilāкамень
यत्रyatraгде,
तत्रtatraтам
सन्निहितोsannihitoприсутствует
हरिःhariḥХари»
इत्य्ityтак
आद्य्ādyи далее
उक्तेःukteḥсказанностью.
तत्रtatraТам
चcaже
स्वेष्टाकारस्यैवsveṣṭākārasyaivaсвоего желанного облика именно
भगवतोऽधिष्ठानंbhagavato'dhiṣṭhānaṁБхагавана вместилище
सुष्ठुsuṣṭhuхорошо
सिद्धिsiddhiсовершенство
करम्karamтворящее,
तस्मिन्न्tasminnв нём
एवायत्नतस्evāyatnatasименно без усилия
तदीयtadīyaЕго
प्राकट्यात्prākaṭyātявлением, —
मूर्त्याभिमतयात्मनःmūrtyābhimatayātmanaḥ«образом, себе любезным»
इत्य्ityтак
उक्तेःukteḥсказанностью.
श्रीśrīШри
कृष्णादीनांkṛṣṇādīnāṁКришны и прочих
तुtuже
मथुरादिmathurādiМатхура и прочие
क्षेत्रंkṣetraṁполя —
महाधिष्ठानम्mahādhiṣṭhānamвеликое вместилище, —
मथुराmathurā«Матхура,
भगवान्bhagavānБхагаван
यत्रyatraгде,
नित्यंnityaṁвсегда
सन्निहितोsannihitoприсутствует
हरिःhariḥХари»
इत्य्ityтак
आद्य्ādyи далее
उक्तेःukteḥсказанностью.
तथाtathāТак же
तत्tatтех
तन्tanи тех
मन्त्रmantraмантр
ध्येयdhyeyaсозерцаемым
वैभवत्वेनvaibhavatvenaвеличием
मथुराmathurāМатхуры,
वृन्दावनादीनांvṛndāvanādīnāṁВриндавана и прочих
श्रीśrīв шри
गोपालgopālaГопала-
तापन्य्tāpanyтапани
आदौādauи прочем
प्रख्यातत्वात्prakhyātatvātизвестностью.
मथुरादिmathurādiМатхуру и прочие
क्षेत्राण्य्kṣetrāṇyполя
एवान्यत्राधिष्ठानेevānyatrādhiṣṭhāneименно в ином вместилище
ध्यानेनdhyānenaсозерцанием
प्रकाश्यprakāśyaпроявив,
तेषुteṣuв них
भगवांश्bhagavāṁśБхагаван
चिन्त्यतेcintyateмыслится.
अथathaЗатем
श्रीमत्śrīmatв шримат
प्रतिमायांpratimāyāṁизваянии
तुtuже
तद्tadтого
आकारकākārakaоблика
रूपतयैवrūpatayaivaобликом именно
चिन्तयन्तिcintayantiмыслят,
आकारैक्यात्ākāraikyātоблика единством,
शिलाśilā«камня
बुद्धिःbuddhiḥразумение
कृताkṛtāсотворено
किंkiṁчто
वाvāли
प्रतिमायांpratimāyāṁв изваянии
हरेर्harerХари
मयाmayāмною?»
इतिitiтак —
भावनान्तरेbhāvanāntareв ином представлении
दोषdoṣaпорока
श्रवणाच्śravaṇācслышанностью
चcaже.
एवम्evamТак
एवevaименно
श्रीśrīшри
भगवताbhagavatāБхагаваном
चलाचलेतिcalācaleti«подвижное, неподвижное» — так
द्विविधाdvividhāдвоякая
प्रतिष्ठाpratiṣṭhāустановка —
जीवjīvaживого
मन्दिरम्mandiramхрам»
इत्य्ityтак
उक्तम्uktamсказано.
प्रतिष्ठाpratiṣṭhā«Установка» —
प्रतिमाpratimāизваяние;
जीवस्यjīvasya«живого» —
जीवयितुःjīvayituḥоживляющего,
परमात्मनोparamātmanoПараматмана,
ममmamaменя,
मन्दिरंmandiraṁ«храм» —
मद्madмоих
अङ्गaṅgaчленов,
प्रत्यङ्गैर्pratyaṅgairподчленов
एकाकारतास्पदम्ekākāratāspadamединообразия прибежище —
इत्य्ityтаков
अर्थःarthaḥсмысл.
यद्yadИли
वाvāже:
प्रतिष्ठाpratiṣṭhāустановки
लक्षणेनlakṣaṇenaпризнак имеющим
कर्मणाkarmaṇāобрядом
पूर्वोक्ताpūrvoktāпрежде сказанное
प्रतिमाpratimāизваяние
ममmamaмоим
तद्tadтого
आस्पदंāspadaṁприбежищем
भवतीत्य्bhavatītyстановится — таков
अर्थःarthaḥсмысл.
तथाtathāТак
चcaже
श्रीśrīв шри
हयशीर्षhayaśīrṣaХаяширша-
पञ्चरात्रेpañcarātreпанчаратре,
श्रीśrīшри
मूर्तिmūrtiмурти
प्रतिष्ठाpratiṣṭhāустановки
प्रसङ्गेprasaṅgeпри случае,
विष्णोviṣṇo«о Вишну,
सन्निहितोsannihitoприсутствующим
भवbhavaбудь»
इतिitiтак —
सान्निध्यsānnidhyaприсутствия
करणkaraṇaтворящей
मन्त्रmantraмантры
विशेषानन्तरंviśeṣānantaraṁособой сразу после —
मन्त्रान्तरम्mantrāntaramиная мантра:
यच्yac«которая
चcaже
तेteтвоя
परमंparamaṁвысшая
तत्त्वंtattvaṁистина,
यच्yacкоторое
चcaже
ज्ञानjñānaиз знания
मयंmayaṁсостоящее
वपुःvapuḥтело, —
Литературный перевод

Так же и то, что при умственном и прочем почитании оно сопряжено с бывшими прежде Его свитою и играми, — не выдумка, а соответствует действительности. Ибо те игры и та свита, что явились во время Его явления, таковыми же и неявленно вечно пребывают в Его обители, числом без счёта. А асуры там не одушевлены: их надо знать подобными механическим изваяниям. Так в «забавами» и далее, подобно «пряталками, постройкою мостов, обезьяньими прыжками и прочим», — ибо тем и тем играм с любопытством подражают разные проявления. В шри Бхагават-сандарбхе и прочем это показано с доводом.

Затем слава умственного почитания — как речение шри Нараяны в Нарада-панчаратре, в «Это умственное сопряжение, уносящее старость, недуг и страх» и далее: «А кто, о великого разума, хоть однажды сотворит его с высшею преданностью, по возглашённому порядку устава, — им я доволен, о молчальник». И кое-где оно бывает и самостоятельным: ибо образ, состоящий из ума, предписан восьмым, самостоятельно, — и по слову «или» в речении Авирхотры: «в изображении и прочем или же в сердце, какими найдутся принадлежностями».

Затем рассматриваются места почитания; они разновидны. Шалаграму и прочее надо мыслить вместилищем того и того облика Бхагавана — по инаковости облика и по сказанному «Где шалаграма-камень, там присутствует Хари» и далее. И там вместилище Бхагавана именно в своём желанном облике хорошо даёт совершенство, ибо в нём Он является без усилия, — по сказанному «тем образом, который ему любезен». А у шри Кришны и прочих великое вместилище — поле Матхуры и прочие, по сказанному «Матхура, где всегда присутствует Бхагаван Хари» и далее; и потому, что Матхура, Вриндаван и прочие известны в шри Гопала-тапани и прочем как созерцаемое величие тех и тех мантр. А в ином вместилище поля Матхуры и прочие проявляют созерцанием и в них мыслят Бхагавана.

В шримат изваянии же Его мыслят именно как имеющего тот самый облик, по единству облика, — и потому, что при ином представлении слышится порок: «Не сотворил ли я в изваянии Хари разумения камня?» Так и сказано шри Бхагаваном: «Двоякая установка, подвижная и неподвижная, — храм живого». «Установка» — изваяние; «живого» — оживляющего, Параматмана, меня; «храм» — прибежище единообразия с моими членами и подчленами; таков смысл. Или: обрядом, имеющим признаком установку, прежде названное изваяние становится тем моим прибежищем; таков смысл. Так и в шри Хаяширша-панчаратре, при случае установки шри мурти, сразу после особой мантры, творящей присутствие, — «О Вишну, будь присутствующим», — иная мантра: «Та твоя высшая истина и то тело, что состоит из знания, —

Версия

575864464594 · опубликовано 21 сент. 2026 г., 00:52:07 UTC

Доступно наRU

Листайте стихи клавишами