अथ पूर्ववत् क्रमसोपानरीत्या सुखलभ्यं गुणपरिकरसेवालीलास्मरणं चानुसन्धेयम् । तद् इदं स्मरणं पञ्चविधम्—यत् किञ्चिद् अनुसन्धानं स्मरणम् । सर्वतश् चित्तम् आकृष्य सामान्याकारेण मनोधारणं धारणा । विशेषतो रूपादिविचिन्तनं ध्यानम् । अमृतधारावद् अविच्छिन्नं तद् ध्रुवानुस्मृतिः । ध्येयमात्रस्फुरणं समाधिर् इति । तत्र स्मरणम्— येन केनाप्य् उपायेन स्मृतो नारायणोऽव्ययः । अपि पातकयुक्तस्य प्रसन्नः स्यान् न संशयः ॥ इति बृहन्नारदीयादौ । धारणा— विषयान् ध्यायतश् चित्तं विषयेषु विसज्जते । माम् अनुस्मरतश् चित्तं मय्य् एव प्रविलीयते ॥ इत्यादौ । ध्यानम्— भगवच्चरणद्वन्द्वध्यानं निर्द्वन्द्वम् ईरितम् । पापिनोऽपि प्रसङ्गेन विहितं सुहितं परम् ॥ इति नारसिंहादौ । तत्र निर्द्वन्द्वं शीतोष्णादिमयदुःखपरम्परातीतम् । ईरितं शास्त्रविहितम् । तच् च पापिनोऽपिप्रसङ्गेनापिपरम् उत्कृष्टं सुहितं विहितं तत्रैवेत्य् अर्थः । ध्रुवानुस्मृतिश्च—मद्गुणस्मृतिमात्रेण इत्यादौ, त्रिभुवनविभवहेतवेऽप्य् अकुण्ठस्मृतिः इत्यादौ च । एषैव श्रीरामानुजभगवत्पादैः प्रथमसूत्रे दर्शितास्ति । समाधिम् आह— तयोर् आगमनं साक्षाद् ईशयोर् जगदात्मनोः । न वेद रुद्धधीवृत्तिर् आत्मानं विश्वम् एव च ॥ तयो रुद्रतत्पत्न्योः । भगवदंशतच्छक्तित्वात् जगदात्मनोः तत्प्रवर्तकयोर् अपि । तत्र हेतुः—रुद्धधीवृत्तिर् भगवदाविष्टचित्तः, भक्तिं परां भगवति लब्धवान् इति पूर्वोक्तेः । तस्माद् असम्प्रज्ञातनाम्नो ब्रह्मसमाधितो भिन्न एवासौ ॥ ॥
atha pūrvavat krama-sopāna-rītyā sukha-labhyaṁ guṇa-parikara-sevā-līlā-smaraṇaṁ cānusandheyam | tad idaṁ smaraṇaṁ pañca-vidham—yat kiñcid anusandhānaṁ smaraṇam | sarvataś cittam ākṛṣya sāmānyākāreṇa mano-dhāraṇaṁ dhāraṇā | viśeṣato rūpādi-vicintanaṁ dhyānam | amṛta-dhārāvad avicchinnaṁ tad dhruvānusmṛtiḥ | dhyeya-mātra-sphuraṇaṁ samādhir iti | tatra smaraṇam— yena kenāpy upāyena smṛto nārāyaṇo'vyayaḥ | api pātaka-yuktasya prasannaḥ syān na saṁśayaḥ || iti bṛhan-nāradīyādau | dhāraṇā— viṣayān dhyāyataś cittaṁ viṣayeṣu visajjate | mām anusmarataś cittaṁ mayy eva pravilīyate || ity-ādau | dhyānam— bhagavac-caraṇa-dvandva-dhyānaṁ nirdvandvam īritam | pāpino'pi prasaṅgena vihitaṁ suhitaṁ param || iti nārasiṁhādau | tatra nirdvandvaṁ śītoṣṇādi-maya-duḥkha-paramparātītam | īritaṁ śāstra-vihitam | tac ca pāpino'piprasaṅgenāpiparam utkṛṣṭaṁ suhitaṁ vihitaṁ tatraivety arthaḥ | dhruvānusmṛtiśca—mad-guṇa-smṛti-mātreṇa ity-ādau, tribhuvana-vibhava-hetave'py akuṇṭha-smṛtiḥ ity-ādau ca | eṣaiva śrī-rāmānuja-bhagavat-pādaiḥ prathama-sūtre darśitāsti | samādhim āha— tayor āgamanaṁ sākṣād īśayor jagad-ātmanoḥ | na veda ruddha-dhī-vṛttir ātmānaṁ viśvam eva ca || tayo rudra-tat-patnyoḥ | bhagavad-aṁśa-tac-chaktitvāt jagad-ātmanoḥ tat-pravartakayor api | tatra hetuḥ—ruddha-dhī-vṛttir bhagavad-āviṣṭa-cittaḥ, bhaktiṁ parāṁ bhagavati labdhavān iti pūrvokteḥ | tasmād asamprajñāta-nāmno brahma-samādhito bhinna evāsau || ||
Затем, как и прежде, лестницею постепенности надо иметь в виду легко обретаемое памятование качеств, свиты, служения и игр. И памятование это пяти родов: какое-либо исследование — памятование; отвлечь сознание отовсюду и удержать ум в общем виде — дхарана; особо помышлять облик и прочее — дхьяна; непрерывное, как поток нектара, — неотступное памятование; проявление одного созерцаемого — самадхи. Памятование: «Каким бы то ни было способом памятуемый нетленный Нараяна был бы милостив даже к наделённому грехом, нет сомнения» — в Брихан-нарадии и прочем. Дхарана: «У созерцающего предметы сознание увязает в предметах; у памятующего меня сознание растворяется именно во мне» и далее. Дхьяна: «Созерцание двух стоп Бхагавана изречено как свободное от двойственности; оно предписано и грешнику, попутно, — благотворное, высшее» — в Нарасимхе и прочем. «Вне двойственности» — превзошедшее череду страданий из холода, жара и прочего; «изречено» — предписано писанием; и оно предписано там же и грешнику, и попутно, — высшее, превосходное, благотворное; таков смысл. Неотступное памятование — в «одним памятованием моих качеств» и далее, и в «не притупляющий памятования даже ради могущества над тремя мирами» и далее; оно же показано шри Рамануджею, стопами Бхагавана, в первой сутре. Самадхи он говорит: «Он не знал ни о непосредственном приходе их двоих, владык, душ мира, ни себя, ни вселенной, — тот, у кого движения разума остановлены». «Их двоих» — Рудры и его супруги; «душ мира» — ибо они часть Бхагавана и Его сила и они же движут мир. Причина тому: «у кого движения разума остановлены» — чьё сознание наполнено Бхагаваном, по прежде сказанному «обрёл высшую преданность Бхагавану». Потому это отлично от самадхи в брахмане, именуемого асампраджнятою.
b91a04fd7141 · опубликовано 21 сент. 2026 г., 00:52:07 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Лестница расписана до самадхи, но на верхней ступени стоит не пустота: сознание остановлено тем, что его заняло.