Шат-сандарбха
Сандарбха пятая. Бхакти: чем Его достигают5.168Джива Госвами
774 / 1405
Linux
Листать
Шат-сандарбха · 5.168
॥
Деванагари

अत एवाह— नालं द्विजत्वं देवत्वम् ऋषित्वं वासुरात्मजाः । प्रीणनाय मुकुन्दस्य न वृत्तं न बहुज्ञता ॥ न दानं न तपो नेज्या न शौचं न व्रतानि च । प्रीयतेऽमलया भक्त्या हरिर् अन्यद् विडम्बनम् ॥ अमलया निष्कामया । विडम्बनं नटनमात्रम् । अतः सकामभक्तस्यापि भक्तेर् नटनमात्रतात्पर्येण भक्त्यनुकरणमात्रत्वात् । यथा परेषाम् अपि नटानां क्वचित् तदनुकरणं तथैवेति । तत्र सकामत्वम् ऐहिकं पारलौकिकं चेति द्विविधम्। तत् सर्वम् एव निषिध्यते श्रीनागपत्नीवचनादौ—न पारमेष्ठ्यं न महेन्द्रधिष्ण्यम् इत्यादिना । तस्माद् वैवस्वतमनुपुत्रस्य पृषध्रस्य तु मुमुक्षोर् अपि एकान्तित्वव्यपदेशो गौण एव बोद्धव्यः । मा मां प्रलोभयोत्पत्त्या सक्तंकामेषु तैर् वरैः । तत्सङ्गभीतो निर्विण्णो मुमुक्षुस् त्वाम् उपाश्रितः ॥ इत्य् अत्र श्रीप्रह्लादवाक्ये मुमुक्षा तु कामत्यागेच्छैव । यदि दास्यसि मे कामान् वरांस् त्वं वरदर्षभ । कामानां हृद्य् असंरोहं भवतस् तु वृणे वरम् ॥ इति वक्षमाणात् । भक्तियोगस्य तत् सर्वम् अन्तरायतयार्भकः इति श्रीनारदेन प्राग् उक्तत्वाच् च । एवं श्रीमदम्बरीषस्य यज्ञविधानम् अपि लोकसङ्ग्रहार्थकम् एव ज्ञेयम् । तम् उद्दिश्याप्य् एकान्तभक्तिभावेनेत्य् उक्तम् अस्ति । तत्र चैहिकं निष्कामत्वं भक्त्या जीविकाप्रतिष्ठाद्युपार्जनं यत् तदभावमयम् अपि बोद्धव्यम् । विष्णुं यो नोपजीवति इति गारुडे शुद्धभक्तलक्षणात् । मौनव्रतश्रुततपोऽध्ययनस्वधर्म व्याख्यारहोजपसमाधय आपवर्ग्याः । प्रायः परं पुरुष ते त्व् अजितेन्द्रियाणां वार्ता भवन्त्य् उत न वात्र तु दाम्भिकानाम् ॥ इति श्रीप्रह्लादवाक्यवत् । मौनादय एवाजितेन्द्रियाणां वार्ता जीवनोपाया भवन्ति । दाम्भिकानां तु वार्ता अपि भवन्ति न वा दम्भस्यानियतफलत्वाद् इत्य् अर्थः । अत एवोक्तं— आराधनं भगवत ईहमाना निराशिषः । ये तु नेच्छन्त्य् अपि परं ते स्वार्थकुशलाः स्मृताः ॥ इति । परं मोक्षम् अपि इति टीका च । तस्मात् साधूक्तं—नालं द्विजत्वम् इत्यादि ॥ ॥

Транслитерация (IAST)

ata evāha— nālaṁ dvijatvaṁ devatvam ṛṣitvaṁ vāsurātmajāḥ | prīṇanāya mukundasya na vṛttaṁ na bahu-jñatā || na dānaṁ na tapo nejyā na śaucaṁ na vratāni ca | prīyate'malayā bhaktyā harir anyad viḍambanam || amalayā niṣkāmayā | viḍambanaṁ naṭana-mātram | ataḥ sakāma-bhaktasyāpi bhakter naṭana-mātra-tātparyeṇa bhakty-anukaraṇa-mātratvāt | yathā pareṣām api naṭānāṁ kvacit tad-anukaraṇaṁ tathaiveti | tatra sakāmatvam aihikaṁ pāralaukikaṁ ceti dvividham| tat sarvam eva niṣidhyate śrī-nāgapatnī-vacanādau—na pārameṣṭhyaṁ na mahendra-dhiṣṇyam ity-ādinā | tasmād vaivasvata-manu-putrasya pṛṣadhrasya tu mumukṣor api ekāntitva-vyapadeśo gauṇa eva boddhavyaḥ | mā māṁ pralobhayotpattyā saktaṁkāmeṣu tair varaiḥ | tat-saṅga-bhīto nirviṇṇo mumukṣus tvām upāśritaḥ || ity atra śrī-prahlāda-vākye mumukṣā tu kāma-tyāgecchaiva | yadi dāsyasi me kāmān varāṁs tvaṁ varadarṣabha | kāmānāṁ hṛdy asaṁrohaṁ bhavatas tu vṛṇe varam || iti vakṣamāṇāt | bhakti-yogasya tat sarvam antarāyatayārbhakaḥ iti śrī-nāradena prāg uktatvāc ca | evaṁ śrīmad-ambarīṣasya yajña-vidhānam api loka-saṅgrahārthakam eva jñeyam | tam uddiśyāpy ekānta-bhakti-bhāvenety uktam asti | tatra caihikaṁ niṣkāmatvaṁ bhaktyā jīvikā-pratiṣṭhādy-upārjanaṁ yat tad-abhāva-mayam api boddhavyam | viṣṇuṁ yo nopajīvati iti gāruḍe śuddha-bhakta-lakṣaṇāt | mauna-vrata-śruta-tapo-'dhyayana-sva-dharma- vyākhyā-raho-japa-samādhaya āpavargyāḥ | prāyaḥ paraṁ puruṣa te tv ajitendriyāṇāṁ vārtā bhavanty uta na vātra tu dāmbhikānām || iti śrī-prahlāda-vākyavat | maunādaya evājitendriyāṇāṁ vārtā jīvanopāyā bhavanti | dāmbhikānāṁ tu vārtā api bhavanti na vā dambhasyāniyata-phalatvād ity arthaḥ | ata evoktaṁ— ārādhanaṁ bhagavata īhamānā nirāśiṣaḥ | ye tu necchanty api paraṁ te svārtha-kuśalāḥ smṛtāḥ || iti | paraṁ mokṣam api iti ṭīkā ca | tasmāt sādhūktaṁ—nālaṁ dvijatvam ity-ādi || ||

Пословный перевод
СанскритIASTЗначение
अतataОттого
एवाहevāhaименно говорит:
नालंnālaṁ«не довольно
द्विजत्वंdvijatvaṁдваждырождённости,
देवत्वम्devatvamбожественности,
ऋषित्वंṛṣitvaṁриши-бытия,
वासुरात्मजाःvāsurātmajāḥо сыны асуров,
प्रीणनायprīṇanāyaдля удовлетворения
मुकुन्दस्यmukundasyaМукунды;
नnaне
वृत्तंvṛttaṁповедение,
नnaне
बहुbahuмного-
ज्ञताjñatāзнание;
नnaне
दानंdānaṁдарение,
नnaне
तपोtapoподвижничество,
नेज्याnejyāне жертва,
नnaне
शौचंśaucaṁчистота,
नnaне
व्रतानिvratāniобеты
चcaже;
प्रीयतेऽमलयाprīyate'malayāрадуется незапятнанною
भक्त्याbhaktyāпреданностью
हरिर्harirХари,
अन्यद्anyadиное —
विडम्बनम्viḍambanamлицедейство».
अमलयाamalayā«Незапятнанною» —
निष्कामयाniṣkāmayāбескорыстною.
विडम्बनंviḍambanaṁ«Лицедейство» —
नटनnaṭanaпредставления
मात्रम्mātramлишь.
अतःataḥОттого
सकामsakāmaс желанием
भक्तस्यापिbhaktasyāpiпреданного также
भक्तेर्bhakterпреданность
नटनnaṭanaпредставления
मात्रmātraлишь
तात्पर्येणtātparyeṇaустремлением,
भक्त्य्bhaktyпреданности
अनुकरणanukaraṇaподражанием
मात्रत्वात्mātratvātлишь бытием.
यथाyathāКак
परेषाम्pareṣāmиных
अपिapiтакже,
नटानांnaṭānāṁлицедеев,
क्वचित्kvacitкое-где
तद्tadему
अनुकरणंanukaraṇaṁподражание, —
तथैवेतिtathaivetiтак же именно — так.
तत्रtatraТам
सकामत्वम्sakāmatvamжеланий имение —
ऐहिकंaihikaṁздешнее,
पारलौकिकंpāralaukikaṁпотустороннее
चेतिcetiи — так —
द्विविधम्dvividhamдвояко.
तत्tatТо
सर्वम्sarvamвсё
एवevaименно
निषिध्यतेniṣidhyateотвергается
श्रीśrīв шри
नागपत्नीnāgapatnīнагов жён
वचनादौvacanādauречении и прочем —
नna«не
पारमेष्ठ्यंpārameṣṭhyaṁПарамештхина сан,
नnaне
महेन्द्रmahendraвеликого Индры
धिष्ण्यम्dhiṣṇyamобитель»
इत्य्ityтак
आदिनाādināи прочим.
तस्माद्tasmādПотому
वैवस्वतvaivasvataВайвасваты
मनुmanuМану
पुत्रस्यputrasyaсына
पृषध्रस्यpṛṣadhrasyaПришадхры,
तुtuже,
मुमुक्षोर्mumukṣorжаждущего освобождения,
अपिapiтакже,
एकान्तित्वekāntitvaисключительностью
व्यपदेशोvyapadeśoименование
गौणgauṇaпереносное
एवevaименно
बोद्धव्यःboddhavyaḥдолжно быть понято.
माmā«Не
मांmāṁменя
प्रलोभयोत्पत्त्याpralobhayotpattyāпрельщай рождением,
सक्तंsaktaṁпривязанного
कामेषुkāmeṣuк желаниям,
तैर्tairтеми
वरैःvaraiḥдарами;
तत्tatс ними
सङ्गsaṅgaобщения
भीतोbhītoбоящийся,
निर्विण्णोnirviṇṇoотвратившийся,
मुमुक्षुस्mumukṣusосвобождения жаждущий,
त्वाम्tvāmк тебе
उपाश्रितःupāśritaḥприбегший»
इत्य्ityтак —
अत्रatraздесь,
श्रीśrīв шри
प्रह्लादprahlādaПрахлады
वाक्येvākyeречении,
मुमुक्षाmumukṣāжажда освобождения
तुtuже —
कामkāmaжеланий
त्यागेच्छैवtyāgecchaivaоставления желание именно.
यदिyadi«Если
दास्यसिdāsyasiдашь
मेmeмне
कामान्kāmānжелания,
वरांस्varāṁsдары,
त्वंtvaṁты,
वरदर्षभvaradarṣabhaо бык среди дарителей, —
कामानांkāmānāṁжеланий
हृद्य्hṛdyв сердце
असंरोहंasaṁrohaṁнепрорастание
भवतस्bhavatasу тебя
तुtuже
वृणेvṛṇeизбираю
वरम्varamдаром»
इतिitiтак
वक्षमाणात्vakṣamāṇātимеющим быть сказанным.
भक्तिbhakti«Преданности
योगस्यyogasyaсопряжению
तत्tatто
सर्वम्sarvamвсё
अन्तरायतयार्भकःantarāyatayārbhakaḥпрепятствием — так дитя»
इतिitiтак —
श्रीśrīшри
नारदेनnāradenaНарадою
प्राग्prāgпрежде
उक्तत्वाच्uktatvācсказанностью
चcaже.
एवंevaṁТак
श्रीमद्śrīmadшримад
अम्बरीषस्यambarīṣasyaАмбариши
यज्ञyajñaжертвы
विधानम्vidhānamсовершение
अपिapiтакже
लोकlokaмира
सङ्ग्रहार्थकम्saṅgrahārthakamсобирания ради
एवevaименно
ज्ञेयम्jñeyamдолжно знать.
तम्tamЕго
उद्दिश्याप्य्uddiśyāpyимея в виду также,
एकान्तekāntaисключительной
भक्तिbhaktiпреданности
भावेनेत्य्bhāvenetyнастроением — так
उक्तम्uktamсказано
अस्तिastiесть.
तत्रtatraТам
चैहिकंcaihikaṁже здешнее
निष्कामत्वंniṣkāmatvaṁбескорыстие —
भक्त्याbhaktyāпреданностью
जीविकाjīvikāпропитания,
प्रतिष्ठाद्य्pratiṣṭhādyположения и прочего
उपार्जनंupārjanaṁдобывание
यत्yatкоторое, —
तद्tadтого
अभावabhāvaотсутствия
मयम्mayamполное
अपिapiтакже
बोद्धव्यम्boddhavyamдолжно быть понято.
विष्णुंviṣṇuṁ«Вишну
योyoкоторый
नोपजीवतिnopajīvatiне кормится»
इतिitiтак —
गारुडेgāruḍeв Гаруде
शुद्धśuddhaчистого
भक्तbhaktaпреданного
लक्षणात्lakṣaṇātопределением.
मौनmauna«Молчание,
व्रतvrataобет,
श्रुतśrutaучёность,
तपोtapoподвижничество,
ऽध्ययन'dhyayanaизучение,
स्वsvaсвоего
धर्मdharmaзакона
व्याख्याvyākhyāтолкование,
रहोrahoуединённый
जपjapaшёпот,
समाधयsamādhayaсосредоточения —
आपवर्ग्याःāpavargyāḥк избавлению ведущие;
प्रायःprāyaḥбольшею частью
परंparaṁно,
पुरुषpuruṣaо Пуруша,
तेteтвои, —
त्व्tvже
अजितेन्द्रियाणांajitendriyāṇāṁне победивших чувства
वार्ताvārtāпромысел
भवन्त्य्bhavantyбывают;
उतutaили
नnaне
वात्रvātraже здесь —
तुtuже
दाम्भिकानाम्dāmbhikānāmу лицемеров»
इतिitiтак —
श्रीśrīшри
प्रह्लादprahlādaПрахлады
वाक्यवत्vākyavatречению подобно.
मौनादयmaunādayaМолчание и прочие
एवाजितेन्द्रियाणांevājitendriyāṇāṁименно не победивших чувства
वार्ताvārtāпромыслом,
जीवनोपायाjīvanopāyāжизни средством
भवन्तिbhavantiбывают.
दाम्भिकानांdāmbhikānāṁУ лицемеров
तुtuже
वार्ताvārtāпромыслом
अपिapiтакже
भवन्तिbhavantiбывают
नnaне
वाvāили, —
दम्भस्यानियतdambhasyāniyataлицемерия неопределённым
फलत्वाद्phalatvādплодом бытием —
इत्य्ityтаков
अर्थःarthaḥсмысл.
अतataОттого
एवोक्तंevoktaṁименно сказано:
आराधनंārādhanaṁ«почитания
भगवतbhagavataБхагавана
ईहमानाīhamānāищущие,
निराशिषःnirāśiṣaḥбез благословений, —
येyeкоторые
तुtuже
नेच्छन्त्य्necchantyне желают
अपिapiдаже
परंparaṁвысшего, —
तेteте
स्वार्थsvārthaсвоей цели
कुशलाःkuśalāḥискусниками
स्मृताःsmṛtāḥпомнятся»
इतिitiтак.
परंparaṁ«Высшего» —
मोक्षम्mokṣamосвобождения
अपिapiдаже —
इतिitiтак
टीकाṭīkāтика
चcaже.
तस्मात्tasmātПотому
साधूक्तंsādhūktaṁхорошо сказано:
नालंnālaṁ«не довольно
द्विजत्वम्dvijatvamдваждырождённости»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее.
Литературный перевод

Оттого он и говорит: «Не довольно для удовлетворения Мукунды ни дваждырождённости, ни божественности, ни звания риши, о сыны асуров; ни поведения, ни многознания; ни дарения, ни подвижничества, ни жертвы, ни чистоты, ни обетов: Хари радуется незапятнанною преданностью, а иное — лицедейство». «Незапятнанною» — бескорыстною. «Лицедейство» — одно представление; ибо и у преданного с желаниями преданность устремлена лишь к представлению и есть лишь подражание преданности — как и у прочих лицедеев кое-где бывает такое подражание.

Желания при этом двояки: здешние и потусторонние; и всё это отвергается в речении шри жён нагов и прочем — «Ни сана Парамештхина, ни обители великого Индры» и далее. Потому и именование Пришадхры, сына Вайвасваты Ману, исключительным — при том что он жаждал освобождения — надо понимать переносно. А в речении шри Прахлады «Не прельщай меня, привязанного к желаниям, теми дарами рождения: я, боясь общения с ними, отвратившись, жаждая освобождения, прибег к тебе» жажда освобождения есть именно желание оставить желания, — как видно из того, что будет сказано: «Если дашь мне желания и дары, о бык среди дарителей, — я избираю даром непрорастание желаний в сердце»; и потому, что шри Нарада прежде сказал: «Всё это, дитя, препятствие сопряжению преданности».

Так же надо понимать, что и совершение жертвы шримад Амбаришею было лишь ради собирания мира; и о нём тоже сказано, что он совершал её с настроением исключительной преданности. А здешнее бескорыстие надо понимать и как полное отсутствие того добывания пропитания, положения и прочего преданностью, — по определению чистого преданного в Гаруде: «Кто не кормится Вишну». Как в речении шри Прахлады: «Молчание, обет, учёность, подвижничество, изучение, толкование своего закона, уединённый шёпот, сосредоточения — они ведут к избавлению; но большею частью, о Пуруша, они у не победивших чувства становятся промыслом; а у лицемеров, пожалуй, и промыслом не становятся». То есть: молчание и прочее у не победивших чувства становятся промыслом, средством к жизни; а у лицемеров бывают промыслом или не бывают — ибо плод лицемерия ненадёжен.

Оттого и сказано: «Те, кто ищет почитания Бхагавана без всяких благословений и не желает даже высшего, — те помнятся искусниками в своей цели»; «высшего» — даже освобождения, говорит тика. Потому хорошо сказано: «Не довольно дваждырождённости» и далее.

Версия

c5cf074cb0c4 · опубликовано 21 сент. 2026 г., 00:52:07 UTC

Доступно наRU

Листайте стихи клавишами