वस्तुतस् तु— श्रेयःसृतिं भक्तिम् उदस्य ते विभो क्लिश्यन्ति ये केवलबोधलब्धये । तेषाम् असौ क्लेशल एव शिष्यते नान्यद् यथा स्थूलतुषावघातिनाम् ॥ टीका च—भक्तिं विना च ज्ञानं नैव सिध्यतीत्य् आह—श्रेय इति । श्रेयसाम् अभ्युदयापवर्गलक्षणानां सृतिर् यस्याः सरस इव निर्झराणां तां, ते तव भक्तिम् उदस्य त्यक्त्वा श्रेयसां मार्गभूताम् इति वा । तेषां क्लेशलक्लेश एवावशिष्यते । अयं भावः—यथाल्पप्रमाणं धान्यं परित्यज्यान्तःकणहीनान् स्थूलधान्याभासांस् तुषान् एव येऽवघ्नन्ति, तेषां न किञ्चित् फलम् । एवं भक्तिं तुच्छीकृत्य ये केवलबोधाय प्रयतन्ते, तेषाम् अपि ॥ इत्य् एषा । अत्र विभो इतिवत् केवल शुद्ध इत्य् अपि सम्बोधनम् । असौ दृश्यमानः क्लेशलः सन्न्यासादीन्य् एवेति च ज्ञेयम् । श्रीगीतासु च—श्रीभगवान् उवाच—अमानित्वम् अदम्भित्वम् इत्यादिकं ज्ञानयोगमार्गम् उपक्रम्य, मध्ये तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् इति समाप्याह—एतज् ज्ञानम् इति प्रोक्तम् अज्ञानं यद् अतोऽन्यथा इति । ततो भक्तियोगं विना ज्ञानं न भवतीत्य् अर्थः । ततोऽन्तेऽप्य् उक्तं—मद्भक्त एतद् विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते इति । अन्यत्र च— अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप । अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि ॥ इति । अस्य सततं कीर्तयन्तो मां इत्यादिपूर्वोक्तलक्षणस्येत्य् अर्थः । अत एवास्फुटभक्तीनां मुद्गलादीनाम् अपि कृतचरी साधनभक्तिर् अनुसन्धेया ॥ ॥
vastutas tu— śreyaḥ-sṛtiṁ bhaktim udasya te vibho kliśyanti ye kevala-bodha-labdhaye | teṣām asau kleśala eva śiṣyate nānyad yathā sthūla-tuṣāvaghātinām || ṭīkā ca—bhaktiṁ vinā ca jñānaṁ naiva sidhyatīty āha—śreya iti | śreyasām abhyudayāpavarga-lakṣaṇānāṁ sṛtir yasyāḥ sarasa iva nirjharāṇāṁ tāṁ, te tava bhaktim udasya tyaktvā śreyasāṁ mārga-bhūtām iti vā | teṣāṁ kleśalakleśa evāvaśiṣyate | ayaṁ bhāvaḥ—yathālpa-pramāṇaṁ dhānyaṁ parityajyāntaḥ-kaṇa-hīnān sthūla-dhānyābhāsāṁs tuṣān eva ye'vaghnanti, teṣāṁ na kiñcit phalam | evaṁ bhaktiṁ tucchīkṛtya ye kevala-bodhāya prayatante, teṣām api || ity eṣā | atra vibho itivat kevala śuddha ity api sambodhanam | asau dṛśyamānaḥ kleśalaḥ sannyāsādīny eveti ca jñeyam | śrī-gītāsu ca—śrī-bhagavān uvāca—amānitvam adambhitvam ity-ādikaṁ jñāna-yoga-mārgam upakramya, madhye tattva-jñānārtha-darśanam iti samāpyāha—etaj jñānam iti proktam ajñānaṁ yad ato'nyathā iti | tato bhakti-yogaṁ vinā jñānaṁ na bhavatīty arthaḥ | tato'nte'py uktaṁ—mad-bhakta etad vijñāya mad-bhāvāyopapadyate iti | anyatra ca— aśraddadhānāḥ puruṣā dharmasyāsya parantapa | aprāpya māṁ nivartante mṛtyu-saṁsāra-vartmani || iti | asya satataṁ kīrtayanto māṁ ity-ādi-pūrvokta-lakṣaṇasyety arthaḥ | ata evāsphuṭa-bhaktīnāṁ mudgalādīnām api kṛta-carī sādhana-bhaktir anusandheyā || ||
По существу же: «Кто, отвергнув преданность тебе, стезю к благу, о вездесущий, мучится ради обретения одного лишь постижения, — тем остаётся один мучительный труд, и ничего иного, как молотящим грубую шелуху».
И тика: «Он говорит, что без преданности знание и вовсе не достигается: „к благу“. Та, от которой блага — возвышение и избавление — текут, как потоки из озера; её, твою преданность, отвергнув, то есть оставив; или же: ставшую путём к благам. У них „клешала“ — остаётся один труд. Таково разумение: как те, кто, оставив малое количество зерна, молотят одну шелуху, лишённую зерна внутри и лишь кажущуюся грубым зерном, — у тех нет никакого плода; так и у тех, кто, сочтя преданность ничтожною, усердствует ради одного постижения». Здесь, как и «о вездесущий», обращением служит и «о единственный, о чистый». И надо знать, что видимый «мучительный труд» — это и есть санньяса и прочее.
И в шри Гитах шри Бхагаван, начав путь сопряжения со знанием словами «несамомнение, нелицемерие» и далее и завершив его посреди словами «усмотрение цели знания истины», говорит: «Это названо знанием; незнание — что иначе». То есть без сопряжения с преданностью знания не бывает. Оттого и в конце сказано: «Мой преданный, уведав это, становится причастен моему бытию». И в другом месте: «Неверующие в этот закон люди, о каратель врагов, не достигнув меня, возвращаются на путь смерти и самсары». «Этот» — то есть имеющий прежде сказанный признак: «всегда славящие меня» и далее. Оттого и у тех, чья преданность неявна, — у Мудгалы и прочих, — надо предполагать преданность-средство, совершённую прежде.
6c86ab7047cf · опубликовано 21 сент. 2026 г., 00:52:07 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Шелуха похожа на зерно и оттого обманывает молотильщика. Различить их можно только по плоду — и потому спор ведётся не о достоинстве знания, а о том, что в нём внутри.