श्रीभगवत्समर्पितकर्मणोऽप्य् अनादरेण तु दर्शितम्—तस्माद् एकेन मनसा इत्यादि । श्रीगीतोपनिषत्सु च भक्त्यसामर्थ्य एव तद् विहितम्— मय्य् एव मन आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेशय निवसिष्यसि मय्य् एव अत ऊर्ध्वं न संशयः अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् अभ्यासयोगेन ततो माम् इच्छाप्तुं धनंजय अभ्यासेऽप्य् असमर्थोऽसि मत्कर्मपरमो भव मदर्थम् अपि कर्माणि कुर्वन् सिद्धिम् अवाप्स्यसि अथैतद् अप्य् अशक्तोऽसि कर्तुं मद्योगम् आश्रितः सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान् ॥ अत्र पाद्मे कार्त्तिकमाहात्म्येतिहासोऽनुसन्धेयः । यथा—चोलदेशराजस्य कस्यचिद् विष्णुदासनाम्ना विप्रेण शुद्धम् अर्चनम् एव कुर्वता सह कस्य पूर्वं भगवत्प्राप्तिः स्याद् इति स्पर्धया बहून् यज्ञान् भगवदर्पितान् अपि सुष्ठु विदधतो न भगवत्प्राप्तिर् अभूत्, किन्तु विप्रस्य भगवत्प्राप्तौ दृष्टायां तान् परित्यज्य— यत् स्पर्धया मया चैतद् यज्ञदानादिकं कृतम् । स विष्णुरूपधृग् विप्रो याति वैकुण्ठमन्दिरम् ॥ तस्माद् दानैश् च यज्ञैश् च नैव विष्णुः प्रसीदति । भक्तिर् एव परं तस्य निदानं तोषणे मतम् ॥ इति मुद्गलं प्रत्य् उक्ता । विष्णौ भक्तिं स्थिरां देहि मनोवाक्कायकर्मणा । त्रिर् उच्चैर् व्याजहारासौ होमकुण्डाग्रतः स्थितः ॥ इत्य् उक्त्वा शुद्धभक्तिशरणताम् एव मुहुर् दैन्येनाङ्गीकृत्य होमकुण्डे देहं त्यजतः पश्चाद् एव तत्प्राप्तिर् इति । योगानादरेणाह— युञ्जानानाम् अभक्तानां प्राणायामादिभिर् मनः । अक्षीणवासनं राजन् दृश्यते क्वचिदुत्थितम् ॥ उत्थितं विषयाभिमुखम् ॥ ॥
śrī-bhagavat-samarpita-karmaṇo'py anādareṇa tu darśitam—tasmād ekena manasā ity-ādi | śrī-gītopaniṣatsu ca bhakty-asāmarthya eva tad vihitam— mayy eva mana ādhatsva mayi buddhiṁ niveśaya nivasiṣyasi mayy eva ata ūrdhvaṁ na saṁśayaḥ atha cittaṁ samādhātuṁ na śaknoṣi mayi sthiram abhyāsa-yogena tato mām icchāptuṁ dhanaṁjaya abhyāse'py asamartho'si mat-karma-paramo bhava mad-artham api karmāṇi kurvan siddhim avāpsyasi athaitad apy aśakto'si kartuṁ mad-yogam āśritaḥ sarva-karma-phala-tyāgaṁ tataḥ kuru yatātmavān || atra pādme kārttika-māhātmyetihāso'nusandheyaḥ | yathā—cola-deśa-rājasya kasyacid viṣṇu-dāsa-nāmnā vipreṇa śuddham arcanam eva kurvatā saha kasya pūrvaṁ bhagavat-prāptiḥ syād iti spardhayā bahūn yajñān bhagavad-arpitān api suṣṭhu vidadhato na bhagavat-prāptir abhūt, kintu viprasya bhagavat-prāptau dṛṣṭāyāṁ tān parityajya— yat spardhayā mayā caitad yajña-dānādikaṁ kṛtam | sa viṣṇu-rūpa-dhṛg vipro yāti vaikuṇṭha-mandiram || tasmād dānaiś ca yajñaiś ca naiva viṣṇuḥ prasīdati | bhaktir eva paraṁ tasya nidānaṁ toṣaṇe matam || iti mudgalaṁ praty uktā | viṣṇau bhaktiṁ sthirāṁ dehi mano-vāk-kāya-karmaṇā | trir uccair vyājahārāsau homa-kuṇḍāgrataḥ sthitaḥ || ity uktvā śuddha-bhakti-śaraṇatām eva muhur dainyenāṅgīkṛtya homa-kuṇḍe dehaṁ tyajataḥ paścād eva tat-prāptir iti | yogānādareṇāha— yuñjānānām abhaktānāṁ prāṇāyāmādibhir manaḥ | akṣīṇa-vāsanaṁ rājan dṛśyate kvacidutthitam || utthitaṁ viṣayābhimukham || ||
А небрежение даже деянием, посвящённым шри Бхагавану, показано в «Потому одним умом» и далее. И в шри Гите-упанишадах то предписано лишь при неспособности к преданности: «Вложи ум в меня, помести в меня разум; и впредь пребудешь во мне — нет сомнения. Если же не можешь твёрдо сосредоточить на мне сознание, тогда пожелай достичь меня сопряжением упражнения, о Дхананджая. Если и к упражнению неспособен, — будь тем, для кого деяние ради меня превыше всего: совершая деяния ради меня, обретёшь совершенство. А если и этого сделать не можешь, — тогда, приняв прибежище моего сопряжения, владея собою, соверши оставление плода всех деяний».
Здесь надо иметь в виду сказание о величии карттики в Падме. А именно: у некоего царя страны Чола с випрою по имени Вишну-даса, совершавшим одно лишь чистое почитание, вышло соревнование — кто из них прежде обретёт Бхагавана; и хотя царь исправно совершил многие жертвы, даже посвящённые Бхагавану, обретения Бхагавана у него не было. Увидев же, что випра его обрёл, он оставил их и сказал Мудгале: «Всё это — жертву, дарение и прочее — я совершил из соревнования; а тот випра, носящий облик Вишну, идёт в обитель Вайкунтхи. Потому ни дарениями, ни жертвами Вишну вовсе не благоволит: высшим основанием его удовлетворения мыслится именно преданность». И, стоя перед жертвенным очагом, он трижды громко возгласил: «Дай мне твёрдую преданность Вишну деянием ума, речи и тела»; так сказав и снова и снова со смирением приняв прибежищем именно чистую преданность, он оставил тело в жертвенном очаге — и лишь после того обрёл его.
А пренебрегая йогою, он говорит: «У сопрягающихся, но непреданных ум, у которого впечатления не истощены, о царь, иногда виден поднявшимся» — то есть обращённым к предметам.
ff8c822ac560 · опубликовано 21 сент. 2026 г., 00:52:07 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Лестница Гиты читается снизу вверх лишь при неспособности: каждая следующая ступень — уступка, а не замена. Царь и понял это, только проиграв состязание.