ततः सत्सङ्गस्यैव तत्र निदानत्वं सिद्धम् । तच् च युक्तम्, अनादिसिद्धतज्ज्ञानमयतद्वैमुख्यवताम् अन्यथा हि तदसम्भवः । तद् उक्तम्— तर्कोऽप्रतिष्ठः श्रुतयो विभिन्ना नासाव् ऋषिर् यस्य मतं न भिन्नम् । धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायां महाजनो येन गतः स पन्थाः ॥ तथैव श्रीप्रह्लादवाक्यम्— मतिर् न कृष्णे परतः स्वतो वा मिथोऽभिपद्येत गृहव्रतानाम् । इत्य् उपक्रम्य— नैषां मतिस् तावद् उरुक्रमाङ्घ्रिं स्पृशत्य् अनर्थापगमो यदर्थः । महीयसां पादरजोऽभिषेकं निष्किञ्चनानां न वृणीत यावत् ॥ तथा तद्विमुखकर्मादिभिस् तत्साम्मुख्यप्रतिपत्तेश् चात्यान्तायोगः, अन्यत्र धर्माद् अन्यत्राधर्माद् अन्यत्रास्मात्कृताकृताद् अन्यत्र भूताच् च भव्याच् च इति श्रुत्यादेः । तम् एतम् आत्मानं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसानशकेन इति श्रुत्यादिकं तु तत्साम्मुख्येनैव प्रयुक्तानि कर्माण्य् अभिदधाति । तर्हि तद् एव साम्मुख्यं कथं स्याद् इति पुनर् अपि हेतुर् एव प्रष्टव्यः स्यात् । अथ भगवत्कृपैव तत्साम्मुख्ये प्राथमिकं कारणम् इति च गौणम् । सा हि संसारदुरन्तानन्तसन्तापसन्तप्तेष्व् अपि तद्विमुखेषु स्वतन्त्रा न प्रवर्तते, तदसम्भवात् । कृपारूपश् चेतोविकारो हि परदुःखस्य स्वचेतसि स्पर्शे सत्य् एव जायते । तस्य तु सदा परमानन्दैकरसत्वेनापहतकल्मषत्वेन च श्रुतौ जीवविलक्षणत्वसाधनात् तेजोमालिनस् तिमिरायोगवत् तच्चेतस्य् अपि तमोमयदुःखस्पर्शनासम्भवेन तत्र तस्या जन्मासम्भवः । अत एव सर्वदा विराजमानेऽपि कर्तुम् अकर्तुम् अन्यथा कर्तुं समर्थे तस्मिंस् तद्विमुखानां न संसारसन्तापशान्तिः । अतः सत्कृपैकावशिष्यते । सन्तोऽपि तदानीं यद्यपि सांसारिकदुःखैर् न स्पृश्यन्त एव, तथापि लब्धजागराः स्वप्नदुःखवत्त्वे कदाचित् स्मरेयुर् अपीत्य् अतस् तेषां संसारिकेऽपि कृपा भवति, यथा श्रीनारदस्य नलकूवरमणिग्रीवयोः । तस्मात् प्रस्तुतेऽपि संसारिकदुःखस्य तद्धेतुत्वाभावात् । परमेश्वरकृपा तु स एवात्र मम शरणम् इत्यादिदैन्यात्मिकाभक्तिसम्बन्धेनैव जायते, यथा गजेन्द्रादौ, व्यतिरेके नारक्यादौ । भक्तिर् हि भक्तकोटिप्रविष्टतदार्द्रीभावयितृतच्छक्तिविशेष इति विवृतं विवरिष्यते च । दैन्यसम्बन्धेन च साधिकम् उच्छलिता भवतीति तत्र तदाधिक्यम् । तस्माद् या कृपा तस्य सत्सु वर्तते सा सत्सङ्गवाहनैव वा सत्कृपावाहनैव वा सती जीवान्तरे सङ्क्रमते, न स्वतन्त्रेति स्थितम् । तथैव चाहुः— स्वयं समुत्तीर्य सुदुस्तरं द्युमन् भवार्णवं भीमम् अदभ्रसौहृदाः । भवत्पदाम्भोरुहनावम् अत्र ते निधाय याताः सदनुग्रहो भवान् ॥ हे द्युमन् स्वप्रकाश! भवत्पदाम्भोरुहलक्षणा या नौर् भवार्णवतरणोपायस् ताम् अत्र भवार्णवपारे निधाय उत्तरोत्तरजनेषु प्रकाश्येत्य् अर्थः । ननु कथं तां न स्वयं प्रकाशयामि? कथम् इव तेषाम् अपेक्षा? तत्राह—सद्भिर् एव द्वारभूतैर् अन्यान् अनुगृह्णाति यः, स सदनुग्रहो भवान् इति । यद् वा, सन्त एवानुग्रहो यस्य सः । तवानुग्रहो यः प्रापञ्चिके चरति, स तदाकारतयैव चरति, नान्यरूपतयेत्य् अर्थः । तथोक्तं श्रीरुद्रगीते— अथानघाङ्घ्रेस् तव कीर्तितीर्थयोर् अन्तर्बहिःस्नानविधूतपाप्मनाम् । भूतेष्व् अनुक्रोशसुसत्त्वशीलिनां स्यात् सङ्गमोऽनुग्रह एष नस् तव ॥ इति । सत्स्व् अनुग्रहो यस्येति व्याख्यानेऽपि तद्विमुखेष्व् असत्सु तवानुग्रहो नास्तीति प्राप्तेः सद्द्वारैव तत् प्रकाशनम् उचितम् इत्य् एवायाति । तद् एवं— जायमानं हि पुरुषं यं पश्येन् मधुसूदनः । सात्त्विकस् तु स विज्ञेयो भवेन् मोक्षार्थनिश्चितः ॥ इति मोक्षधर्मवचनम् अपि सत्सङ्गानन्तरजन्मपरम् एव बोद्धव्यम् । ॥
tataḥ sat-saṅgasyaiva tatra nidānatvaṁ siddham | tac ca yuktam, anādi-siddha-taj-jñāna-maya-tad-vaimukhyavatām anyathā hi tad-asambhavaḥ | tad uktam— tarko'pratiṣṭhaḥ śrutayo vibhinnā nāsāv ṛṣir yasya mataṁ na bhinnam | dharmasya tattvaṁ nihitaṁ guhāyāṁ mahājano yena gataḥ sa panthāḥ || tathaiva śrī-prahlāda-vākyam— matir na kṛṣṇe parataḥ svato vā mitho'bhipadyeta gṛha-vratānām | ity upakramya— naiṣāṁ matis tāvad urukramāṅghriṁ spṛśaty anarthāpagamo yad-arthaḥ | mahīyasāṁ pāda-rajo-'bhiṣekaṁ niṣkiñcanānāṁ na vṛṇīta yāvat || tathā tad-vimukha-karmādibhis tat-sāmmukhya-pratipatteś cātyāntāyogaḥ, anyatra dharmād anyatrādharmād anyatrāsmātkṛtākṛtād anyatra bhūtāc ca bhavyāc ca iti śruty-ādeḥ | tam etam ātmānaṁ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti yajñena dānena tapasānaśakena iti śruty-ādikaṁ tu tat-sāmmukhyenaiva prayuktāni karmāṇy abhidadhāti | tarhi tad eva sāmmukhyaṁ kathaṁ syād iti punar api hetur eva praṣṭavyaḥ syāt | atha bhagavat-kṛpaiva tat-sāmmukhye prāthamikaṁ kāraṇam iti ca gauṇam | sā hi saṁsāra-durantānanta-santāpa-santapteṣv api tad-vimukheṣu svatantrā na pravartate, tad-asambhavāt | kṛpā-rūpaś ceto-vikāro hi para-duḥkhasya sva-cetasi sparśe saty eva jāyate | tasya tu sadā paramānandaika-rasatvenāpahata-kalmaṣatvena ca śrutau jīva-vilakṣaṇatva-sādhanāt tejo-mālinas timirāyogavat tac-cetasy api tamo-maya-duḥkha-sparśanāsambhavena tatra tasyā janmāsambhavaḥ | ata eva sarvadā virājamāne'pi kartum akartum anyathā kartuṁ samarthe tasmiṁs tad-vimukhānāṁ na saṁsāra-santāpa-śāntiḥ | ataḥ sat-kṛpaikāvaśiṣyate | santo'pi tadānīṁ yadyapi sāṁsārika-duḥkhair na spṛśyanta eva, tathāpi labdha-jāgarāḥ svapna-duḥkhavattve kadācit smareyur apīty atas teṣāṁ saṁsārike'pi kṛpā bhavati, yathā śrī-nāradasya nalakūvara-maṇigrīvayoḥ | tasmāt prastute'pi saṁsārika-duḥkhasya tad-dhetutvābhāvāt | parameśvara-kṛpā tu sa evātra mama śaraṇam ity-ādi-dainyātmikā-bhakti-sambandhenaiva jāyate, yathā gajendrādau, vyatireke nārakyādau | bhaktir hi bhakta-koṭi-praviṣṭa-tad-ārdrībhāvayitṛ-tac-chakti-viśeṣa iti vivṛtaṁ vivariṣyate ca | dainya-sambandhena ca sādhikam ucchalitā bhavatīti tatra tad-ādhikyam | tasmād yā kṛpā tasya satsu vartate sā sat-saṅga-vāhanaiva vā sat-kṛpā-vāhanaiva vā satī jīvāntare saṅkramate, na svatantreti sthitam | tathaiva cāhuḥ— svayaṁ samuttīrya sudustaraṁ dyuman bhavārṇavaṁ bhīmam adabhra-sauhṛdāḥ | bhavat-padāmbhoruha-nāvam atra te nidhāya yātāḥ sad-anugraho bhavān || he dyuman sva-prakāśa! bhavat-padāmbhoruha-lakṣaṇā yā naur bhavārṇava-taraṇopāyas tām atra bhavārṇava-pāre nidhāya uttarottara-janeṣu prakāśyety arthaḥ | nanu kathaṁ tāṁ na svayaṁ prakāśayāmi? katham iva teṣām apekṣā? tatrāha—sadbhir eva dvāra-bhūtair anyān anugṛhṇāti yaḥ, sa sad-anugraho bhavān iti | yad vā, santa evānugraho yasya saḥ | tavānugraho yaḥ prāpañcike carati, sa tad-ākāratayaiva carati, nānya-rūpatayety arthaḥ | tathoktaṁ śrī-rudra-gīte— athānaghāṅghres tava kīrti-tīrthayor antar-bahiḥ-snāna-vidhūta-pāpmanām | bhūteṣv anukrośa-susattva-śīlināṁ syāt saṅgamo'nugraha eṣa nas tava || iti | satsv anugraho yasyeti vyākhyāne'pi tad-vimukheṣv asatsu tavānugraho nāstīti prāpteḥ sad-dvāraiva tat prakāśanam ucitam ity evāyāti | tad evaṁ— jāyamānaṁ hi puruṣaṁ yaṁ paśyen madhusūdanaḥ | sāttvikas tu sa vijñeyo bhaven mokṣārtha-niścitaḥ || iti mokṣa-dharma-vacanam api sat-saṅgānantara-janma-param eva boddhavyam | ||
Оттого установлено, что основание там — именно общение с благими. И это уместно: у тех, чья отвращённость от него полна безначально установленным знанием о нём, иначе оно и невозможно. О том сказано: «Довод неустойчив, шрути различны, и не тот риши, чьё мнение не отлично; истина закона сокрыта в тайнике — путь тот, которым прошёл великий народ». Так же и речение шри Прахлады: начав с «У тех, чей обет — дом, мысль о Кришне не обретается ни от иного, ни от себя, ни взаимно», — «Не коснётся их мысль стопы широко шагающего, чья цель — уход бедствий, доколе они не изберут омовения пылью стоп величайших, ничего не имеющих».
Так же и обретение обращённости к нему через деяния и прочее у отвращённых от него совершенно неуместно — по шрути «помимо закона, помимо беззакония, помимо этого сделанного и несделанного, помимо бывшего и будущего» и прочему. А «Его-то, этого себя, брахманы желают познать изучением Веды, жертвою, дарением, подвижничеством, постом» и прочее говорит о деяниях, применённых уже при обращённости к нему. И тогда снова пришлось бы спрашивать о причине: как же возникает сама эта обращённость?
А что первою причиною обращённости к нему будто бы служит сама милость Бхагавана, — это второстепенно. Ведь она не действует самостоятельно даже к отвращённым от него, палимым неодолимыми и бесконечными жарами самсары, — это невозможно. Ибо изменение сознания, имеющее облик милости, рождается лишь тогда, когда чужое страдание коснулось своего сознания; а у него, который всегда есть единый вкус высшего блаженства и у которого скверна отбита, — и чья отличность от живого доказана в шрути, — касание страдания, полного тьмы, в его сознании невозможно, как невозможна тьма у увенчанного светом; потому невозможно там и рождение её. Оттого, хотя он всегда сияет и способен сделать, не сделать и сделать иначе, — у отвращённых от него нет утишения жара самсары. Значит, остаётся одна лишь милость благих.
И благие тогда, хотя самсарные страдания их и не касаются, — всё же, как пробудившиеся, могут иногда вспомнить их, подобных страданию во сне; оттого у них бывает милость и к самсарному, — как у шри Нарады к Налакуваре и Маниигриве. Потому и в рассматриваемом случае самсарное страдание причиною тому не бывает. А милость высшего Владыки рождается именно через связь с преданностью, состоящею в смирении — «он один здесь моё прибежище» и далее, — как у Гаджендры и прочих, а от противного — у адских и прочих. Преданность ведь есть та особая его сила, что размягчает его к вошедшему в разряд преданных; это раскрыто и ещё будет раскрыто. А связью со смирением она вспыхивает с избытком, и потому там её преизбыток.
Потому установлено: та милость, что пребывает у него к благим, переходит в иного живого не самостоятельно, а лишь повозкою общения с благими или повозкою милости благих. Так и говорят: «Сами переправившись через весьма непреодолимый, страшный океан бытия, о сияющий, они, не скудные дружеством, положили здесь ладью твоих лотосных стоп и ушли; ты милуешь благими». То есть: о сияющий, самосветный! ту ладью, отличаемую как твои лотосные стопы, — средство переправы через океан бытия, — они положили здесь, на берегу океана бытия, явив её в людях последующих и последующих. «Но почему я не являю её сам? Зачем будто нужны они?» — на то он говорит: тот, кто милует иных именно благими, ставшими дверью, — ты, милующий благими. Или же: тот, у кого милость — сами благие; то есть твоя милость, ходящая в мирском, ходит именно в их облике, а не в ином. Так же сказано и в шри Рудра-гите: «И да будет у нас общение с теми, кто стряхнул грех омовением внутри и снаружи в святыне твоей славы, о безгрешностопый, кто отличается состраданием к существам и благим бытием: вот нам твоя милость». И при толковании «у кого милость к благим» выходит то же: раз у отвращённых от него, у неблагих, твоей милости нет, — уместно, чтобы являлась она именно дверью благих.
Итак, и речение Мокша-дхармы «Человека, которого Мадхусудана увидел бы рождающимся, должно знать саттвическим: он решён к цели освобождения» надо понимать как относящееся к рождению после общения с благими.
e691eb73028d · опубликовано 21 сент. 2026 г., 00:52:07 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Довод резкий: у Того, кто есть сплошное блаженство, чужая боль не может коснуться сознания, — и потому милость приходит через тех, кто эту боль помнит, как помнят сон после пробуждения.