तद् एवं रागानुगा साधिता । सा च श्रीकृष्ण एव मुख्या, गोप्यः कामात् इत्यादिना तस्मिन्न् एव दर्शितत्वात्, दैत्यानाम् अपि द्वेषेणापि तस्मिन्न् एवावेशलाभदर्शनात्, सिद्धिप्राप्तेश् च । नान्यत्र तु कुत्राप्य् अंशिन्य् अंशे वा । अत एवोक्तम्, तस्मात् केनाप्य् उपायेन मनः कृष्णे निवेशयेत् इत्यादि । अतस् तादृशझटित्यावेशहेतूपासनालाभाद् एव स्वयम् एकादशे वैधोपासना स्वस्मिन् नोक्ता, किन्त्व् अन्यत्र चतुर्भुजाकार एव । तत्र च शुद्धस्य रागस्य श्रीगोकुल एव दर्शनात् । तत्र तु रागानुगा मुख्यतमा, यत्र खलु स्वयं भगवान् अपि तेषां पुत्रादिभावेनैव विलसति, ये यथा मां प्रपद्यन्ते इत्यादेः, मल्लानाम् अशनिर् इत्यादेः, स्वेच्छामयस्य इत्य् अस्माच् च । ततश् च भक्तकर्तृकभोजनपायनस्नपनवीजनादिलक्षणलालनेच्छापि तस्याकृत्रिमैव जायते । साधारणभक्तिसद्भावेनैव हि— पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तद् अहं भक्त्युपहृतम् अश्नामि प्रयतात्मनः ॥ इत्युक्तम् । श्रीशुकदेवेन च तद् एतद् एवाकाङ्क्षया श्लाघितम्— पादसंवाहनं चक्रुः केचित् तस्य महात्मनः । अपरे हतपाप्मानो व्यजनैः समवीजयत् ॥ इत्यादिना । नानेन चैश्वर्यस्य हानिः, तदानीम् अपि तस्यैश्वर्यस्यान्यत्र स्फुरद्रूपत्वात्, भक्तेच्छामयत्वस्य चेशितरि प्रशंसनीयस्वभावत्वाद् एव । यथा श्रीव्रजेश्वरीबद्ध एव यमलार्जुनमोक्षं कृतवान्, तादृशैश्वर्येऽपि तस्मिन् श्रीव्रजेश्वरीवश्यतैव श्रीशुकदेवेन वन्दिता, एवं सन्दर्शिता ह्य् अङ्ग इत्यादिना । तस्माद् ये चाद्यापि तदीयरागानुगापरास् तेषाम् अपि श्रीव्रजेन्द्रनन्दनत्वादिमात्रधर्मैर् उपासना युक्ता । यथा श्रीगोवर्धनोद्धरणलब्धविस्मयान् श्रीगोपान् प्रत्युक्तं स्वयं भगवतैव विष्णुपुराणे— यदि वोऽस्ति मयि प्रीतिः श्लाघ्योऽहं भवतां यदि । तदात्मबन्धुसदृशी बुद्धिर् वः क्रियतां मयि ॥ इति । "तदार्चा बन्धुसदृशी बान्धवाः क्रियतां मयि" इति वा पाठः । तथा— नाहं देवो न गन्धर्वो न यक्षो न च दानवः । अहं वो बान्धवो जातो नातश् चिन्त्यम् अतोऽन्यथा ॥ इति । युवां मां पुत्रभावेन ब्रह्मभावेन वासकृत् इत्य् अत्र तु श्रीवसुदेवादीनाम् ऐश्वर्यज्ञानप्रधानत्वाद् द्व्यात्मिकैव भगवदनुमतिर् ज्ञेया । प्राग्जन्मन्य् अपि तयोस् तपआदिप्रधानैव भक्तिर् उक्ता । अतः श्रीव्रजेश्वर्याः पुनस् तन्मुखदृष्टवैभवत्वम् अश्लाघित्वा पुत्रस्नेहमयीं मायाद्येकपर्यायां तत्कृपाम् एव बहुमन्यमानस् तादृशभाग्यं च, श्रीवसुदेवादिकयोर् नास्तीति विस्पष्टयन् तस्याः श्रीव्रजेश्वरस्य च भाग्यं तादृशबाल्यलीलोच्छल्यमानपुत्रभावेन राजमानमतिश्लाघितवान्राजा—नन्दः किम् अकरोद् ब्रह्मन् इत्यादिद्वयेन । श्रीमुनिराजश् च तादृशतत्प्रेमैव श्लाघितवान्—एवं सन्दर्शिता ह्य् अङ्ग हरिणा इत्यादिना । तद् एवं श्रीवसुदेवदेवक्याव् उपलक्ष्य श्रीनारदोऽपि साधकान् प्रति दर्शनालिङ्गनालापैः इत्यादिना यद् उपदिष्टवान् । तत्र टीका च—यथा पुत्रोपलालनेनैव भागवतधर्मसर्वस्वनिष्पत्तेः ॥ इत्य् एषा । तथा, मापत्यबुद्धिम् अकृथाः कृष्णे सर्वेश्वरेश्वरे इति । एतद् अपि तदविरोधेन टीकायाम् एवम् अवतारितम्, यथा—ननु, पुत्रस्नेहश् चेन् मोक्षहेतुस् तर्हि सर्वेऽपि मुच्येरन्? तत्राह—मापत्यबुद्धिम् इति ॥ इत्य् एतत् । तस्मिन्न् अपत्यत्वं प्राप्तेऽपि तस्मिंस् तादृशभावनावशं गतेऽप्य् अस्ति स्वाभाविकं पारमैश्वर्यम् अधिकम् इति भावः । यद् वा, पूर्ववन्नार्षोऽडागमः, किन्त्व् अकारो निषेधे, अभावे नह्यनोन इति शब्दकोषात् । ततो निषेधद्वयाद् अपत्यबुद्धिम् एव कुरु इत्य् अर्थः । अत एव ज्ञानाज्ञानयोर् अनादरेण केवलरागानुगाया एवानुष्ठितिः प्रशस्ता, ज्ञात्वाज्ञात्वाथ ये वै माम् इत्यादिना । तस्मात् श्रीगोकुल एव रागात्मिकायाः शुद्धत्वात् तदनुगा भक्तिर् एव मुख्यतमा इति साध्व् एवोक्तम् । तद् एवम् अन्यत्रासम्भवतया रागानुगामाहात्म्यदृष्ट्या पूर्णभगवत्तादृष्ट्या च श्रीकृष्णभजनस्य माहात्म्यं महद् एव सिद्धम् । तत्रापि गोकुललीलात्मकस्य । अथ तद्भजनमात्रस्य माहात्म्यम् उपक्रमत एव यथा— मुनयः साधु पृष्टोऽहं भवद्भिर् लोकमङ्गल । यत् कृतः कृष्णसम्प्रश्नो येनात्मा सुप्रसीदति ॥ इति । तत्रैतद् वक्तव्यं—पूर्वं मनसः सुप्रसादहेतुः पृष्टः । अनेन तु श्रीकृष्णप्रश्नमात्रस्य तद्धेतुनोक्ता । न तु स वै पुंसां परो धर्मः इत्यादिना तदीयानन्तरप्रकरणेयथा महता प्रयत्नेन कर्मार्पणम् आरभ्य भक्तिनिष्ठापर्यन्त एव जाते, प्रादुर्भावान्तरभजनस्य तद्धेतुतोक्ता, तथेति । अत एवावतारान्तरकथाया अपि तदभिनिवेश एव फलम् इत्य् आह— हरेर् अद्भुतवीर्यस्य कथा लोकसुमङ्गलाः । कथयस्व महाभाग यथाहम् अखिलात्मनि ॥ कृष्णे निवेश्य निःसङ्गं मनस् त्यक्ष्ये कलेवरम् । इति । हरेस् तदवताररूपस्य । अखिलात्मनि सर्वांशिनि कृष्णे श्रीमदर्जुनसखे ॥ ॥
tad evaṁ rāgānugā sādhitā | sā ca śrī-kṛṣṇa eva mukhyā, gopyaḥ kāmāt ity-ādinā tasminn eva darśitatvāt, daityānām api dveṣeṇāpi tasminn evāveśa-lābha-darśanāt, siddhi-prāpteś ca | nānyatra tu kutrāpy aṁśiny aṁśe vā | ata evoktam, tasmāt kenāpy upāyena manaḥ kṛṣṇe niveśayet ity-ādi | atas tādṛśa-jhaṭity-āveśa-hetūpāsanā-lābhād eva svayam ekādaśe vaidhopāsanā svasmin noktā, kintv anyatra caturbhujākāra eva | tatra ca śuddhasya rāgasya śrī-gokula eva darśanāt | tatra tu rāgānugā mukhyatamā, yatra khalu svayaṁ bhagavān api teṣāṁ putrādi-bhāvenaiva vilasati, ye yathā māṁ prapadyante ity-ādeḥ, mallānām aśanir ity-ādeḥ, svecchāmayasya ity asmāc ca | tataś ca bhakta-kartṛka-bhojana-pāyana-snapana-vījanādi-lakṣaṇa-lālanecchāpi tasyākṛtrimaiva jāyate | sādhāraṇa-bhakti-sad-bhāvenaiva hi— patraṁ puṣpaṁ phalaṁ toyaṁ yo me bhaktyā prayacchati | tad ahaṁ bhakty-upahṛtam aśnāmi prayatātmanaḥ || ityuktam | śrī-śukadevena ca tad etad evākāṅkṣayā ślāghitam— pāda-saṁvāhanaṁ cakruḥ kecit tasya mahātmanaḥ | apare hata-pāpmāno vyajanaiḥ samavījayat || ity-ādinā | nānena caiśvaryasya hāniḥ, tadānīm api tasyaiśvaryasyānyatra sphurad-rūpatvāt, bhaktecchā-mayatvasya ceśitari praśaṁsanīya-svabhāvatvād eva | yathā śrī-vrajeśvarī-baddha eva yamalārjuna-mokṣaṁ kṛtavān, tādṛśaiśvarye'pi tasmin śrī-vrajeśvarī-vaśyataiva śrī-śukadevena vanditā, evaṁ sandarśitā hy aṅga ity-ādinā | tasmād ye cādyāpi tadīya-rāgānugā-parās teṣām api śrī-vrajendra-nandanatvādi-mātra-dharmair upāsanā yuktā | yathā śrī-govardhanoddharaṇa-labdha-vismayān śrī-gopān pratyuktaṁ svayaṁ bhagavataiva viṣṇu-purāṇe— yadi vo'sti mayi prītiḥ ślāghyo'haṁ bhavatāṁ yadi | tadātma-bandhu-sadṛśī buddhir vaḥ kriyatāṁ mayi || iti | "tadārcā bandhu-sadṛśī bāndhavāḥ kriyatāṁ mayi" iti vā pāṭhaḥ | tathā— nāhaṁ devo na gandharvo na yakṣo na ca dānavaḥ | ahaṁ vo bāndhavo jāto nātaś cintyam ato'nyathā || iti | yuvāṁ māṁ putra-bhāvena brahma-bhāvena vāsakṛt ity atra tu śrī-vasudevādīnām aiśvarya-jñāna-pradhānatvād dvy-ātmikaiva bhagavad-anumatir jñeyā | prāg-janmany api tayos tapa-ādi-pradhānaiva bhaktir uktā | ataḥ śrī-vrajeśvaryāḥ punas tan-mukha-dṛṣṭa-vaibhavatvam aślāghitvā putra-sneha-mayīṁ māyādy-eka-paryāyāṁ tat-kṛpām eva bahu-manyamānas tādṛśa-bhāgyaṁ ca, śrī-vasudevādikayor nāstīti vispaṣṭayan tasyāḥ śrī-vrajeśvarasya ca bhāgyaṁ tādṛśa-bālya-līlocchalyamāna-putra-bhāvena rājamānamatiślāghitavānrājā—nandaḥ kim akarod brahman ity-ādi-dvayena | śrī-munirājaś ca tādṛśa-tat-premaiva ślāghitavān—evaṁ sandarśitā hy aṅga hariṇā ity-ādinā | tad evaṁ śrī-vasudeva-devakyāv upalakṣya śrī-nārado'pi sādhakān prati darśanāliṅganālāpaiḥ ity-ādinā yad upadiṣṭavān | tatra ṭīkā ca—yathā putropalālanenaiva bhāgavata-dharma-sarvasva-niṣpatteḥ || ity eṣā | tathā, māpatya-buddhim akṛthāḥ kṛṣṇe sarveśvareśvare iti | etad api tad-avirodhena ṭīkāyām evam avatāritam, yathā—nanu, putra-snehaś cen mokṣa-hetus tarhi sarve'pi mucyeran? tatrāha—māpatya-buddhim iti || ity etat | tasminn apatyatvaṁ prāpte'pi tasmiṁs tādṛśa-bhāvanā-vaśaṁ gate'py asti svābhāvikaṁ pāramaiśvaryam adhikam iti bhāvaḥ | yad vā, pūrvavannārṣo'ḍ-āgamaḥ, kintv a-kāro niṣedhe, abhāve nahy-a-no-na iti śabda-koṣāt | tato niṣedha-dvayād apatya-buddhim eva kuru ity arthaḥ | ata eva jñānājñānayor anādareṇa kevala-rāgānugāyā evānuṣṭhitiḥ praśastā, jñātvājñātvātha ye vai mām ity-ādinā | tasmāt śrī-gokula eva rāgātmikāyāḥ śuddhatvāt tad-anugā bhaktir eva mukhyatamā iti sādhv evoktam | tad evam anyatrāsambhavatayā rāgānugā-māhātmya-dṛṣṭyā pūrṇa-bhagavattā-dṛṣṭyā ca śrī-kṛṣṇa-bhajanasya māhātmyaṁ mahad eva siddham | tatrāpi gokula-līlātmakasya | atha tad-bhajana-mātrasya māhātmyam upakramata eva yathā— munayaḥ sādhu pṛṣṭo'haṁ bhavadbhir loka-maṅgala | yat kṛtaḥ kṛṣṇa-sampraśno yenātmā suprasīdati || iti | tatraitad vaktavyaṁ—pūrvaṁ manasaḥ su-prasāda-hetuḥ pṛṣṭaḥ | anena tu śrī-kṛṣṇa-praśna-mātrasya tad-dhetunoktā | na tu sa vai puṁsāṁ paro dharmaḥ ity-ādinā tadīyānantara-prakaraṇeyathā mahatā prayatnena karmārpaṇam ārabhya bhakti-niṣṭhā-paryanta eva jāte, prādurbhāvāntara-bhajanasya tad-dhetutoktā, tatheti | ata evāvatārāntara-kathāyā api tad-abhiniveśa eva phalam ity āha— harer adbhuta-vīryasya kathā loka-sumaṅgalāḥ | kathayasva mahābhāga yathāham akhilātmani || kṛṣṇe niveśya niḥsaṅgaṁ manas tyakṣye kalevaram | iti | hares tad-avatāra-rūpasya | akhilātmani sarvāṁśini kṛṣṇe śrīmad-arjuna-sakhe || ||
Итак, рагануга обоснована. И она главная именно к шри Кришне: ибо именно в Нём она показана словами «гопи — от желания» и далее; ибо видно, что даже дайтьи вхождение и достижение обрели именно в Нём. А нигде в ином — ни в целом, ни в части. Оттого и сказано: «Потому пусть каким угодно способом поместит ум в Кришне» и далее. И именно потому, что обретено почитание, причиняющее такое мгновенное вхождение, сам Он в одиннадцатой не сказал об уставном почитании себя, а сказал о нём в ином, в четырёхруком облике; и потому, что чистая рага видна именно в шри Гокуле.\n\nТам-то рагануга и главнейшая — там, где сам Бхагаван играет с ними именно в настроении сына и прочем, по «которые как ко мне прибегают» и далее, по «борцам — молния» и далее и по «состоящего из собственного желания». Оттого у Него неискусственно рождается и желание быть лелеемым преданным — кормлением, поением, омовением, обмахиванием и прочим. Ведь уже и при обычной преданности сказано: «Лист, цветок, плод, воду кто с преданностью мне подносит, — я вкушаю то, поднесённое преданностью усердного душою». И шри Шукадева восхвалил это самое с жаждою: «Одни растирали стопы Его, великой души; иные, убившие грех, обмахивали опахалами» и далее. И этим нет ущерба владычеству: ибо и тогда то владычество проявлялось в ином, и состоять из желания преданного — во Владыке природа похвальная. Как Он, связанный самою владычицею Враджа, совершил освобождение ямала-арджун: при таком владычестве шри Шукадева восславил именно Его подвластность шри владычице Враджа — «Так ведь показана, о милый» и далее.\n\nПотому и тем, кто ныне занят её раганугою, уместно почитание одними свойствами — сыновством шри владыки Враджа и прочим. Как самим Бхагаваном сказано в Вишну-пуране в ответ пастухам, изумлённым поднятием шри Говардхана: «Если есть у вас ко мне любовь, если я вами хвалим, — то пусть будет у вас ко мне разумение как к своему родичу»; или чтение: «то почитание пусть будет как к родичу, творите меня родичем». Так же: «Не бог я, не гандхарва, не якша и не данава; я рождён вашим родичем, и не должно мыслиться иначе». А в «Вы двое не единожды — меня настроением сына или настроением брахмана» надо знать двоякое по сути одобрение Бхагавана, ибо у шри Васудевы и прочих преобладает знание владычества; и в прежнем рождении у них двоих сказана преданность, где преобладали подвиг и прочее. Оттого царь, не восхвалив мощь, виденную в устах шри владычицы Враджа, а высоко ценя именно её милость, состоящую из приязни к сыну, единственный синоним майи и прочего, — и проясняя, что такого счастья у шри Васудевы и прочих нет, — весьма восхвалил счастье её и шри владыки Враджа, сияющее настроением сына, взметаемым такими играми детства, — двоицею «Что совершил Нанда, о брахман» и далее. И царь молчальников восхвалил именно такую его любовь — «Так ведь показана, о милый, Хари» и далее.\n\nИтак, имея в виду шри Васудеву и Деваки, и шри Нарада преподал подвижникам «видением, объятием, беседою» и далее. И тика там: «Ибо самим лелеянием сына исполняется всё бхагаватское законоучение». Так же: «Не твори к Кришне, владыке владык всех, разумения как к дитяти». И это в тике приведено без противоречия тому: «Но ведь если приязнь к сыну есть причина освобождения, то освободились бы все? — на то он говорит: „не твори разумения как к дитяти“». Настроение таково: хотя Он и обрёл бытие дитятей и пришёл во власть такого представления, в Нём есть природное, превосходящее высшее владычество. Или же: как и прежде, здесь ведический звук «аṭ» приращения, но «а» — в значении запрета, отсутствия, по словарю «нахи, а, но, на»; и тогда двумя отрицаниями получается: именно твори разумение как к дитяти; таков смысл. Оттого и похвально исполнение одной рагануги, без почтения к знанию и незнанию, — «Зная или не зная меня» и далее. Потому хорошо сказано: поскольку рагатмика чиста именно в шри Гокуле, главнейшая — именно следующая ей преданность.\n\nИтак, и по невозможности того в ином, и по взгляду на славу рагануги, и по взгляду на полноту Бхагаванства, великая слава почитания шри Кришны установлена, — и в ней слава того, чья суть игра Гокулы. А славу одного лишь почитания Его он даёт уже с зачина: «О молчальники, хорошо спрошен я вами, творящими благо миру, ибо сотворён вопрос о Кришне, которым душа весьма проясняется». Здесь надо сказать вот что: прежде спрошена была причина полного прояснения ума, а здесь её причиною назван один лишь вопрос о шри Кришне, — а не так, как в последующем разделе того же, где словами «Тот воистину высший закон людей» и далее её причиною названо почитание иного явления, когда великим усилием, от поднесения деяний и до стойкости преданности, всё уже рождено. Оттого и говорит, что даже у сказания об ином нисхождении плод — именно погружение в Него: «Излагай, о великой доли, сказания о Хари, чья доблесть дивна, весьма благие для мира, — чтобы я, поместив непривязанный ум в Кришне, Атмане всего, оставил тело». «Хари» — Его в облике нисхождений; «Атмане всего» — в целом всего, в Кришне, друге шримад Арджуны.
f6f12a16ef1f · опубликовано 21 сент. 2026 г., 00:52:07 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Главенство отдано не силе явления, а тому, где Его берут своим: лелеемый как дитя, Он теряет не величие, а расстояние.