यो मां समर्चयेन् नित्यम् एकान्तं भावम् आश्रितः । विनिन्दन् देवम् ईशानं स याति नरकं ध्रुवम् ॥ इति । दृष्टं च तथा चित्रकेतुचरिते । श्रीकपिलदेवेन साधारणानाम् अपि प्राणिनाम् अवमानादिकं निन्दितं, किम् उत तद्विधानाम् । तथा हि— अहं सर्वेषु भूतेषु भूतात्मावस्थितः सदा । तम् अवज्ञाय मां मर्त्यः कुरुतेऽर्चाविडम्बनम् ॥ भूतेषु वक्ष्यमाणरीत्या अप्राणभृज्जीवम् आरभ्य भगवदर्पितात्मजीवपर्यन्तेषु । भूतात्मा तदन्तर्यामी । तंमाम् अवज्ञाय, तेषाम् अवज्ञया तदधिष्ठानकस्य ममैवावज्ञां कृत्वेत्य् अर्थः । ततस् तां कृत्वा योऽर्चां मत्प्रतिमां कुरुते, स तद्विडम्बनं तस्या अवज्ञाम् एव कुरुत इत्य् अर्थः । यतः— यो मां सर्वेषु भूतेषु सन्तम् आत्मानम् ईश्वरम् । हित्वार्चां भजते मौढ्याद् भस्मन्य् एव जुहोति सः ॥ मौढ्यात् शैली दारुमयी वा काचित् प्रतिमेयम् इति मूढबुद्धित्वाद् यः सर्वेषु भूतेषु वर्तमानं परमात्मानम् ईश्वरं मां हित्वा तस्या मयैक्यं अविभाव्य अर्चां मदीयां प्रतिमां भजते, केवललोकरीतिदृष्ट्या तस्यै जलादिकम् अर्पयति । यथाग्निपुराणे दशरथमारितपुत्रस्य तपस्विनो विलापे— शिलाबुद्धिः कृता किं वा प्रतिमायां हरेर् मया । किं मया पथि दृष्टस्य विष्णुभक्तस्य कर्हिचित् ॥ तन्मुद्राङ्कितदेहस्य चेतसानादरः कृतः । येन कर्मविपाकेन पुत्रशोको ममेदृशः ॥ इति । यथा चोक्तं— अर्च्ये विष्णौ शिलाधीर् गुरुषु नरमतिर् वैष्णवे जातिबुद्धिर् विष्णोर् वा वैष्णवानां कलिमलमथने पादतीर्थेऽम्बुबुद्धिः । श्रीविष्णोर् नाम्नि मन्त्रे सकलकलुषहे शब्दसामान्यबुद्धिर् विष्णौ सर्वेश्वरेशे तदितरसमधीर् यस्य वा नारकी सः ॥ इति । तस्य च मूढस्य मद्दृष्ट्यभावात् सर्वभूतावज्ञापि भवति । ततस् तद्दोषेण भस्मनि यथा जुहोति कश्चित्, तथा तस्याश्रद्दधानस्य फलाभाव इत्य् अर्थः । ये शास्त्रविधिम् उत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विताः इत्याद्युक्तरीत्या लोकपरम्परामात्रजाते यत्किञ्चिच्छ्रद्धासद्भावे तु कनिष्ठभागवतत्वम् एव । अर्चायाम् एव हरये पूजां यः श्रद्धयेहते । न तद्भक्तेषु चान्येषु स भक्तः प्राकृतः स्मृतः ॥ इत्य् उक्तेः । यद्यपि यथाकथञ्चिद् भजनस्यैवावश्यकफलावसानतास्त्य् एव, तथापि झटिति न भवतीत्य् एव तथोक्तम् । वक्ष्यते च साफल्यम्—अर्चादाव् अर्चयेत् तावत् इत्यादिना । अवज्ञामात्रस्य तादृशत्वे सुतरां तु— द्विषतः परकाये मां मानिनो भिन्नदर्शिनः । भूतेषु बद्धवैरस्य न मनः शान्तिम् ऋच्छति ॥ इत्य् उक्तेः । भिन्नदर्शिनः सर्वत्रान्तर्याम्येकदृष्टिरहितस्य, अत एव मानिन अत एव बद्धवैरस्य च । तथा च महाभारते— पितेव पुत्रं करुणो नोद्वेजयति यो जनः । विशुद्धस्य हृषीकेशस् तस्य तूर्णं प्रसीदति ॥ किं च— अहम् उच्चावचैर् द्रव्यैः क्रिययोत्पन्नयानघे । नैव तुष्येऽर्चितोऽर्चायां भूतग्रामावमानिनः ॥
yo māṁ samarcayen nityam ekāntaṁ bhāvam āśritaḥ | vinindan devam īśānaṁ sa yāti narakaṁ dhruvam || iti | dṛṣṭaṁ ca tathā citraketu-carite | śrī-kapila-devena sādhāraṇānām api prāṇinām avamānādikaṁ ninditaṁ, kim uta tad-vidhānām | tathā hi— ahaṁ sarveṣu bhūteṣu bhūtātmāvasthitaḥ sadā | tam avajñāya māṁ martyaḥ kurute'rcā-viḍambanam || bhūteṣu vakṣyamāṇa-rītyā aprāṇa-bhṛj-jīvam ārabhya bhagavad-arpitātma-jīva-paryanteṣu | bhūtātmā tad-antaryāmī | taṁmām avajñāya, teṣām avajñayā tad-adhiṣṭhānakasya mamaivāvajñāṁ kṛtvety arthaḥ | tatas tāṁ kṛtvā yo'rcāṁ mat-pratimāṁ kurute, sa tad-viḍambanaṁ tasyā avajñām eva kuruta ity arthaḥ | yataḥ— yo māṁ sarveṣu bhūteṣu santam ātmānam īśvaram | hitvārcāṁ bhajate mauḍhyād bhasmany eva juhoti saḥ || mauḍhyāt śailī dārumayī vā kācit pratimeyam iti mūḍha-buddhitvād yaḥ sarveṣu bhūteṣu vartamānaṁ paramātmānam īśvaraṁ māṁ hitvā tasyā mayaikyaṁ avibhāvya arcāṁ madīyāṁ pratimāṁ bhajate, kevala-loka-rīti-dṛṣṭyā tasyai jalādikam arpayati | yathāgni-purāṇe daśaratha-mārita-putrasya tapasvino vilāpe— śilā-buddhiḥ kṛtā kiṁ vā pratimāyāṁ harer mayā | kiṁ mayā pathi dṛṣṭasya viṣṇu-bhaktasya karhicit || tan-mudrāṅkita-dehasya cetasānādaraḥ kṛtaḥ | yena karma-vipākena putra-śoko mamedṛśaḥ || iti | yathā coktaṁ— arcye viṣṇau śilā-dhīr guruṣu nara-matir vaiṣṇave jāti-buddhir viṣṇor vā vaiṣṇavānāṁ kali-mala-mathane pāda-tīrthe'mbu-buddhiḥ | śrī-viṣṇor nāmni mantre sakala-kaluṣa-he śabda-sāmānya-buddhir viṣṇau sarveśvareśe tad-itara-sama-dhīr yasya vā nārakī saḥ || iti | tasya ca mūḍhasya mad-dṛṣṭy-abhāvāt sarva-bhūtāvajñāpi bhavati | tatas tad-doṣeṇa bhasmani yathā juhoti kaścit, tathā tasyāśraddadhānasya phalābhāva ity arthaḥ | ye śāstra-vidhim utsṛjya yajante śraddhayānvitāḥ ity-ādy-ukta-rītyā loka-paramparā-mātra-jāte yat-kiñcic-chraddhā-sad-bhāve tu kaniṣṭha-bhāgavatatvam eva | arcāyām eva haraye pūjāṁ yaḥ śraddhayehate | na tad-bhakteṣu cānyeṣu sa bhaktaḥ prākṛtaḥ smṛtaḥ || ity ukteḥ | yadyapi yathā-kathañcid bhajanasyaivāvaśyaka-phalāvasānatāsty eva, tathāpi jhaṭiti na bhavatīty eva tathoktam | vakṣyate ca sāphalyam—arcādāv arcayet tāvat ity-ādinā | avajñā-mātrasya tādṛśatve sutarāṁ tu— dviṣataḥ para-kāye māṁ mānino bhinna-darśinaḥ | bhūteṣu baddha-vairasya na manaḥ śāntim ṛcchati || ity ukteḥ | bhinna-darśinaḥ sarvatrāntaryāmy-eka-dṛṣṭi-rahitasya, ata eva mānina ata eva baddha-vairasya ca | tathā ca mahābhārate— piteva putraṁ karuṇo nodvejayati yo janaḥ | viśuddhasya hṛṣīkeśas tasya tūrṇaṁ prasīdati || kiṁ ca— aham uccāvacair dravyaiḥ kriyayotpannayānaghe | naiva tuṣye'rcito'rcāyāṁ bhūta-grāmāvamāninaḥ ||
«Кто, приняв исключительное настроение, всегда почитал бы меня, но хулил бога Ишану, — тот непременно идёт в ад». И так же видано в житии Читракету. Шри Капила-дева осудил унижение и прочее даже в отношении обычных живых существ, — что уж говорить о подобных им. А именно: «Я всегда пребываю во всех существах как душа существ; презрев его — меня, — смертный совершает осмеяние образа».
«В существах» — тем способом, о котором будет сказано: начиная с живого, не носящего дыхания, и до живого, отдавшего себя Бхагавану. «Душа существ» — их внутренний правитель. «Презрев его — меня» — то есть, презрев их, совершив тем самым презрение ко мне, их вместилищу. И затем, совершив это, кто почитает образ, моё изваяние, — тот совершает его осмеяние, презрение к нему. Вот смысл. Ибо: «Кто, оставив меня, Владыку, себя, сущего во всех существах, чтит по глупости образ, — тот возливает в пепел».
«По глупости» — с глупым разумением: «это-де какое-то каменное или деревянное изваяние»; кто, оставив меня, высшего себя, Владыку, пребывающего во всех существах, не помыслив его единства со мною, чтит мой образ, изваяние, — тот подносит ему воду и прочее одним лишь взглядом мирского обычая. Как в Агни-пуране, в плаче подвижника, чей сын был убит Дашаратхою: «Не сделал ли я изваянию Хари разумение камня? Не оказал ли я когда-либо сознанием непочтения преданному Вишну, встреченному в пути, чьё тело отмечено его знаками, — что от созревания такого деяния таково моё горе по сыне?» И как сказано: «У кого мысль о камне — о почитаемом Вишну, мысль о человеке — об учителях, мысль о роде — о вайшнаве, мысль о воде — о святыне-воде стоп Вишну или вайшнавов, сбивающей скверну Кали, мысль об обычном звуке — об имени и мантре шри Вишну, губящих всякую скверну, мысль о равенстве иных — о Вишну, владыке всех владык, — тот обитатель ада».
А у того глупца, оттого что нет в нём видения меня, бывает и презрение ко всем существам. И затем, из-за этого изъяна, как возливают в пепел, так у него, неверующего, нет и плода. Вот смысл. А там, где по сказанному «Которые, отбросив устав шастры, жертвуют, наделённые верою» и далее есть хоть какая-то вера, рождённая одною лишь мирскою преемственностью, — там уже есть бытие младшим бхагаватою, по сказанному: «Кто с верою совершает почитание Хари только в образе, а не в его преданных и в иных, — тот помнится пракритическим преданным».
Хотя у всякого почитания, как бы оно ни совершалось, непременно есть завершение плодом, — но оно не бывает тотчас, и потому сказано так. А о его плодоносности будет сказано: «Пусть пока почитает в образе и прочем» и далее. Если же таково одно лишь презрение, то тем более: «У ненавидящего меня в другом теле, высокомерного, зрящего раздельно, связанного враждою к существам, ум не достигает покоя». «Зрящего раздельно» — лишённого единого видения внутреннего правителя везде; оттого-то и высокомерного, оттого-то и связанного враждою. Так же и в Махабхарате: «Человеку, который, сострадательный, не тревожит другого, как отец сына, — ему, вполне чистому, скоро благоволит Хришикеша». И далее: «Высокими и низкими вещами, произведёнными обрядом, о безгрешная, я вовсе не доволен, почтённый в образе, — если он презирает сонм существ».
3a4998038416 · опубликовано 21 сент. 2026 г., 00:52:07 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Образ и существа здесь связаны одним узлом: тот, кто не видит Его в живом, не видит Его и в изваянии — и подносит воду камню.