अर्थपञ्चकविद् विप्रो महाभागवतः स्मृतः ॥ इति पाद्मोत्तरखण्डवचनम् । महत्त्वं तु अर्चनमार्गपराणां मध्य एव ज्ञेयम्, असिद्धप्रेमत्वात् । अत्र तापादिपञ्चसंस्कारादितापः पुण्ड्रं तथा नाम इत्यादिना तत्रैव दर्शितम् । नवेज्याकर्मकारकत्वं चानेन वचनेन दृश्यते— अर्चनं मन्त्रपठनं योगो यागो हि वन्दनम् । नामसङ्कीर्तनं सेवा तच्चिह्नेर् अङ्कनं तथा ॥ तदीयाराधनं चेज्या नवधा भिद्यते शुभे । नवकर्मविधानेज्या विप्राणां सततं स्मृता ॥ इति । अर्थपञ्चकवित्त्वं तु— उपास्यः श्रीभगवान्, तत् परमं पदं, तद्द्रव्यं, तन्मन्त्रः, जीवात्मा चेति पञ्चतत्त्वज्ञातृत्वम् । तच् च श्रीहायशीर्षे विवृतं सङ्क्षिप्य लिख्यते— एक एवेश्वरः कृष्णः सच्चिदानन्दविग्रहः । पुण्डरीकविशालाक्षः कृष्णच्छुरितमूर्धजः ॥ वैकुण्ठाधिपतिर् देव्या लीलया चित्स्वरूपया । स्वर्णकान्त्या विशालाक्ष्या स्वभावाद् गाढम् आश्रितः ॥ नित्यः सर्वगतः पूर्णो व्यापकः सर्वकारणम् । वेदगुह्यो गभीरात्मा नानाशक्त्युदयो नरः ॥ इत्यादि । स्थानतत्त्वम् अतो वक्ष्ये प्रकृतेः परम् अव्ययम् । शुद्धसत्त्वमयं सूर्यचन्द्रकोटिसमप्रभम् ॥ चिन्तामणिमयं साक्षात् सच्चिदानन्दलक्षणम् । आधारं सर्वभूतानां सर्वप्रलयवर्जितम् ॥ इत्यादि । द्रव्यतत्त्वं शृणु ब्रह्मन् प्रवक्ष्यामि समासतः । सर्वभोगप्रदा यत्र पादपाः कल्पपादपाः ॥ भवन्ति तादृशा वल्ल्यस् तद्भवं चापि तादृशम् । गन्धरूपं स्वादुरूपं द्रव्यं पुष्पादिकं च यत् ॥ हेयांशानाम् अभावाच् च रसरूपं भवेद् धि तत् । त्वग्बीजं चैव हेयांशं कठिनांशं च यद् भवेत् ॥ सर्वं तद् भौतिकं विद्धि न ह्य् अभूतमयं च तत् । रसस्य योगतो ब्रह्मन् भौतिकं स्वादुवद् भवेत् ॥ तस्मात् साध्यो रसो ब्रह्मन् रसः स्याद् व्यापकः परः । रसवद् भौतिकं द्रव्यम् अत्र स्याद् रसरूपकम् ॥ इति । वाच्यत्वं वाचकत्वं च देवतन्मन्त्रयोर् इह । अभेदेनोच्यते ब्रह्मंस् तत्त्वविद्भिर् विचारितः ॥ इत्यादि । मरुत्सागरसंयोगे तरङ्गात् कणिका यथा । जायन्ते तत्स्वरूपाश् च तदुपाधिसमावृताः ॥ आश्लेषाद् उभयोस् तद्वद् आत्मनश् च सहस्रशः । सञ्जाताः सर्वतो ब्रह्मन् मूर्तामूर्तस्वरूपतः ॥ इत्याद्य् अपि । किन्तु श्रीभगवदाविर्भावादिषु स्वस्वोपासनाशास्त्रानुसारेणापरोऽपि विशेषः कश्चिज् ज्ञेयः । जीवनिरूपणं चेदम्—न घटत उद्भवः इत्याद्यनुसारेणोपाधिसहितम् एव कृतम् । निरुपाधिकं तु— विष्णुशक्तिः परा प्रोक्ता क्षेत्रज्ञाख्या तथापरा । अविद्याकर्मसंज्ञान्या तृतीया शक्तिर् इष्यते ॥ इति विष्णुपुराणानुसारेण । तथा— अपरेयम् इतस् त्व् अन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् । जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् ॥ इति । ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः इति च गीतानुसारेण, तथा— यत् तटस्थं तु चिद्रूपं स्वसंवेद्याद् विनिर्गतम् । रञ्जितं गुणरागेण स जीव इति कथ्यते ॥ इति श्रीनारदपञ्चरात्रानुसारेण ज्ञेयम् ॥ ॥
artha-pañcaka-vid vipro mahā-bhāgavataḥ smṛtaḥ || iti pādmottara-khaṇḍa-vacanam | mahattvaṁ tu arcana-mārga-parāṇāṁ madhya eva jñeyam, asiddha-prematvāt | atra tāpādi-pañca-saṁskārāditāpaḥ puṇḍraṁ tathā nāma ity-ādinā tatraiva darśitam | navejyā-karma-kārakatvaṁ cānena vacanena dṛśyate— arcanaṁ mantra-paṭhanaṁ yogo yāgo hi vandanam | nāma-saṅkīrtanaṁ sevā tac-cihner aṅkanaṁ tathā || tadīyārādhanaṁ cejyā navadhā bhidyate śubhe | nava-karma-vidhānejyā viprāṇāṁ satataṁ smṛtā || iti | artha-pañcaka-vittvaṁ tu— upāsyaḥ śrī-bhagavān, tat paramaṁ padaṁ, tad-dravyaṁ, tan-mantraḥ, jīvātmā ceti pañca-tattva-jñātṛtvam | tac ca śrī-hāyaśīrṣe vivṛtaṁ saṅkṣipya likhyate— eka eveśvaraḥ kṛṣṇaḥ sac-cid-ānanda-vigrahaḥ | puṇḍarīka-viśālākṣaḥ kṛṣṇa-cchurita-mūrdhajaḥ || vaikuṇṭhādhipatir devyā līlayā cit-svarūpayā | svarṇa-kāntyā viśālākṣyā svabhāvād gāḍham āśritaḥ || nityaḥ sarvagataḥ pūrṇo vyāpakaḥ sarva-kāraṇam | veda-guhyo gabhīrātmā nānā-śakty-udayo naraḥ || ity-ādi | sthāna-tattvam ato vakṣye prakṛteḥ param avyayam | śuddha-sattva-mayaṁ sūrya-candra-koṭi-sama-prabham || cintāmaṇi-mayaṁ sākṣāt sac-cid-ānanda-lakṣaṇam | ādhāraṁ sarva-bhūtānāṁ sarva-pralaya-varjitam || ity-ādi | dravya-tattvaṁ śṛṇu brahman pravakṣyāmi samāsataḥ | sarva-bhoga-pradā yatra pādapāḥ kalpa-pādapāḥ || bhavanti tādṛśā vallyas tad-bhavaṁ cāpi tādṛśam | gandha-rūpaṁ svādu-rūpaṁ dravyaṁ puṣpādikaṁ ca yat || heyāṁśānām abhāvāc ca rasa-rūpaṁ bhaved dhi tat | tvag-bījaṁ caiva heyāṁśaṁ kaṭhināṁśaṁ ca yad bhavet || sarvaṁ tad bhautikaṁ viddhi na hy abhūtamayaṁ ca tat | rasasya yogato brahman bhautikaṁ svāduvad bhavet || tasmāt sādhyo raso brahman rasaḥ syād vyāpakaḥ paraḥ | rasavad bhautikaṁ dravyam atra syād rasa-rūpakam || iti | vācyatvaṁ vācakatvaṁ ca deva-tan-mantrayor iha | abhedenocyate brahmaṁs tattvavidbhir vicāritaḥ || ity-ādi | marut-sāgara-saṁyoge taraṅgāt kaṇikā yathā | jāyante tat-svarūpāś ca tad-upādhi-samāvṛtāḥ || āśleṣād ubhayos tadvad ātmanaś ca sahasraśaḥ | sañjātāḥ sarvato brahman mūrtāmūrta-svarūpataḥ || ity-ādy api | kintu śrī-bhagavad-āvirbhāvādiṣu sva-svopāsanā-śāstrānusāreṇāparo'pi viśeṣaḥ kaścij jñeyaḥ | jīva-nirūpaṇaṁ cedam—na ghaṭata udbhavaḥ ity-ādy-anusāreṇopādhi-sahitam eva kṛtam | nirupādhikaṁ tu— viṣṇu-śaktiḥ parā proktā kṣetrajñākhyā tathāparā | avidyā-karma-saṁjñānyā tṛtīyā śaktir iṣyate || iti viṣṇu-purāṇānusāreṇa | tathā— apareyam itas tv anyāṁ prakṛtiṁ viddhi me parām | jīva-bhūtāṁ mahā-bāho yayedaṁ dhāryate jagat || iti | mamaivāṁśo jīva-loke jīva-bhūtaḥ sanātanaḥ iti ca gītānusāreṇa, tathā— yat taṭasthaṁ tu cid-rūpaṁ sva-saṁvedyād vinirgatam | rañjitaṁ guṇa-rāgeṇa sa jīva iti kathyate || iti śrī-nārada-pañcarātrānusāreṇa jñeyam || ||
«…знающий пятерицу предметов брахман назван великим бхагаватою» — речение последней части Падмы. Но величие это надо знать средним — среди приверженных пути почитания, ибо любовь здесь ещё не достигнута. Пять обрядов, начиная с тапы, показаны там же словами «тапа, пундра, а также имя» и далее. А совершение дел девятеричного почитания видно из такого речения: «Почитание, чтение мантры, йога, жертва, поклонение, воспевание имени, служение, а также мечение Его знаком и почитание принадлежащего Ему — жертва эта делится на девять, о благая; установленная жертва девяти дел всегда предписана брахманам».
А «знание пятерицы предметов» — это знание пяти истин: почитаемый шри Бхагаван, та высшая обитель, Его вещество, Его мантра и душа-атман. То, что раскрыто в шри Хаяширше, записывается здесь сокращённо: «Один лишь Владыка — Кришна, облик бытия, сознания и блаженства, с широкими очами лотоса, с иссиня-чёрными волосами, владыка Вайкунтхи, по природе крепко объятый богинею — игрою, чья природа есть сознание, златосияющей, широкоокой; вечный, везде сущий, полный, проникающий, причина всего, сокровенный для Вед, глубокий по существу, восход разных сил, — Муж» и далее. «Теперь скажу истину обители: она выше пракрити, нетленна, состоит из чистой саттвы, сияет, как миллионы солнц и лун, сложена из чинтамани, непосредственно имеет признак бытия, сознания и блаженства, есть опора всех существ и лишена всякого растворения» и далее.
«Слушай истину вещества, о брахман, изложу вкратце: там деревья — древа желаний, дающие все наслаждения; таковы же и лианы, и всё, что от них рождается. Вещество, имеющее облик запаха и вкуса, цветы и прочее — раз нет в них отвергаемых частей, всё это имеет облик расы. А кожура и семя, отвергаемая часть, и всё твёрдое — знай, что это стихийное, ибо оно не бесстихийно. Соединением с расою, о брахман, стихийное становится вкусным. Потому достижима раса, о брахман: раса есть проникающая и высшая; наделённое расою стихийное вещество здесь принимает облик расы». «Обозначаемость и обозначающесть божества и Его мантры именуются здесь неразличными, о брахман, — так рассуждено знающими истину» и далее. «Как при соединении ветра и океана из волны рождаются капли, имеющие его же природу и покрытые его же оболочкою, — так от объятия обоих тысячами рождены отовсюду и души, о брахман, по природе воплощённого и невоплощённого» и далее.
Но относительно явлений шри Бхагавана и прочего надо знать и иные отличия — по писаниям своего и своего почитания. Определение же души дано здесь вместе с оболочкою, вслед за «не случается возникновение» и далее. А без оболочки — по Вишну-пуране: «Высшею названа сила Вишну; так же иная, зовомая кшетраджней; третьею считается другая, именуемая неведением и деянием». Так же: «Эта — низшая; знай иную, высшую мою природу, о мощнорукий, ставшую душою, которою держится этот мир»; и «Вечная часть моя в мире живых, ставшая душою» — по Гите. Так же: «То пограничное, имеющее облик сознания, изошедшее из самому себе ведомого и окрашенное пристрастием к гунам, — зовётся душою» — так надо знать по шри Нарада-панчаратре.
e58dc0171287 · опубликовано 21 сент. 2026 г., 00:52:07 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Пятерица предметов ставит душу в один ряд с обителью и веществом не по достоинству, а по способу знания: всё это узнаётся из того же источника, что и Он сам, и ни одно не выводится рассуждением.