ततोऽस्या एव भक्तेः सर्वशास्त्रसारत्वम् आह— श्रवणं कीर्तनं विष्णोः स्मरणं पादसेवनम् । अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यम् आत्मनिवेदनम् ॥ इति पुंसार्पिता विष्णौ भक्तिश् चेन् नवलक्षणा । क्रियेत भगवत्य् अद्धा तन् मन्येऽधीतम् उत्तमम् ॥ श्रवणकीर्तने तदीयनामादीनां स्मरणं च । पादसेवनं परिचर्या । अर्चनं विध्युक्तपूजा । वन्दनं नमस्कारः । दास्यं तद्दासोऽस्मीत्य् अभिमानम् । सख्यं बन्धुभावेन तदीयहिताशंसनम् । आत्मनिवेदनं गवाश्वादिस्थानीयस्य स्वदेहादिसङ्घातस्य तदेकभजनार्थं विक्रयस्थानीयं तस्मिन्न् अर्पणं, यत्र तद्भरणपालनचिन्तापि स्वयं न क्रियते । उदाहृतानि चैतानि प्राचीनैः । श्रीविष्णोः श्रवणे परीक्षिद् अभवद् वैयासकिः कीर्तने प्रह्लादः स्मरणे तदङ्घ्रिभजने लक्ष्मीः पृथुः पूजने । अक्रूरस् त्व् अभिवन्दने कपिपतिर् दास्येऽथ सख्येऽर्जुनः सर्वस्वात्मनिवेदने बलिर् अभूत् कृष्णाप्तिर् एषां परा ॥ इति नवलक्षणानि यस्याः सा भगवति तद्विषयिका । अद्धा साक्षाद्रूपा, न तु कर्माद्यर्पणरूपा पारम्परिकी भक्तिर् इयम् । तत्रापि श्रीविष्णाव् एवार्पिता तदर्थम् एवेदम् इति भाविता, न तु धर्मार्थादिष्व् अर्पिता । एवंभूता चेत् क्रियते, तदा तेन कर्त्रा यद् अधीतंतद् उत्तमं मन्य इत्य् अर्थः । तथा च श्रीगोपालतापनीश्रुतिः— भक्तिर् अस्य भजनम् । तद् इहामुत्रोपाधिनैरास्येनैवामुष्मिन् मनःकल्पनम् । एतद् एव च नैष्कर्म्यम् ॥ अत्रनवलक्षणा इति समुच्चयो नावश्यकः, एकेनैवाङ्गेन साध्याव्यभिचारश्रवणात्, क्वचिद् अन्याङ्गमिश्रणं तु तथापि भिन्नश्रद्धारुचित्वात् । ततो नवलक्षणाशब्देन भक्तिसामान्योक्त्या तन्मात्रानुष्ठानं विधीयत इति ज्ञेयम् । नवलक्षणत्वं चास्या अन्येषाम् अप्य् अङ्गानां तदन्तर्भावाद् उक्तम् ॥ ॥
tato'syā eva bhakteḥ sarva-śāstra-sāratvam āha— śravaṇaṁ kīrtanaṁ viṣṇoḥ smaraṇaṁ pāda-sevanam | arcanaṁ vandanaṁ dāsyaṁ sakhyam ātma-nivedanam || iti puṁsārpitā viṣṇau bhaktiś cen nava-lakṣaṇā | kriyeta bhagavaty addhā tan manye'dhītam uttamam || śravaṇa-kīrtane tadīya-nāmādīnāṁ smaraṇaṁ ca | pāda-sevanaṁ paricaryā | arcanaṁ vidhy-ukta-pūjā | vandanaṁ namaskāraḥ | dāsyaṁ tad-dāso'smīty abhimānam | sakhyaṁ bandhu-bhāvena tadīya-hitāśaṁsanam | ātma-nivedanaṁ gavāśvādi-sthānīyasya sva-dehādi-saṅghātasya tad-eka-bhajanārthaṁ vikraya-sthānīyaṁ tasminn arpaṇaṁ, yatra tad-bharaṇa-pālana-cintāpi svayaṁ na kriyate | udāhṛtāni caitāni prācīnaiḥ | śrī-viṣṇoḥ śravaṇe parīkṣid abhavad vaiyāsakiḥ kīrtane prahlādaḥ smaraṇe tad-aṅghri-bhajane lakṣmīḥ pṛthuḥ pūjane | akrūras tv abhivandane kapi-patir dāsye'tha sakhye'rjunaḥ sarvasvātma-nivedane balir abhūt kṛṣṇāptir eṣāṁ parā || iti nava-lakṣaṇāni yasyāḥ sā bhagavati tad-viṣayikā | addhā sākṣād-rūpā, na tu karmādy-arpaṇa-rūpā pāramparikī bhaktir iyam | tatrāpi śrī-viṣṇāv evārpitā tad-artham evedam iti bhāvitā, na tu dharmārthādiṣv arpitā | evaṁ-bhūtā cet kriyate, tadā tena kartrā yad adhītaṁtad uttamaṁ manya ity arthaḥ | tathā ca śrī-gopāla-tāpanī-śrutiḥ— bhaktir asya bhajanam | tad ihāmutropādhi-nairāsyenaivāmuṣmin manaḥ-kalpanam | etad eva ca naiṣkarmyam || atranava-lakṣaṇā iti samuccayo nāvaśyakaḥ, ekenaivāṅgena sādhyāvyabhicāra-śravaṇāt, kvacid anyāṅga-miśraṇaṁ tu tathāpi bhinna-śraddhā-rucitvāt | tato nava-lakṣaṇā-śabdena bhakti-sāmānyoktyā tan-mātrānuṣṭhānaṁ vidhīyata iti jñeyam | nava-lakṣaṇatvaṁ cāsyā anyeṣām apy aṅgānāṁ tad-antarbhāvād uktam || ||
Оттого он называет эту самую преданность сутью всех шастр: «Слушание, воспевание Вишну, памятование, служение стопам, почитание, поклонение, рабство, дружество, поведание себя — если человек будет так совершать преданность девяти признаков, посвящённую Вишну, непосредственно к Бхагавану, — то я считаю, что он изучил наилучше».
Слушание и воспевание — его имён и прочего, и памятование их же. «Служение стопам» — прислуживание. «Почитание» — поклонение, предписанное уставом. «Поклонение» — поклон. «Рабство» — сознание себя как «я его раб». «Дружество» — желание ему блага с чувством друга. «Поведание себя» — вручение ему, подобное продаже, всего состава своего тела и прочего, подобного коровам, коням и прочему имуществу, — ради служения ему одному; при этом сам он уже не берёт на себя и заботы о содержании и охранении этого. И приведены они древними: «В слушании о шри Вишну был Парикшит, в воспевании — сын Вьясы, в памятовании — Прахлада, в служении его стопам — Лакшми, в почитании — Притху, в поклонении — Акрура, в рабстве — владыка обезьян, в дружестве — Арджуна, в поведании всего себя — Бали; и обретение Кришны у них — высшее».
Та, у которой девять признаков, — она; «к Бхагавану» — имеющая его предметом. «Непосредственно» — имеющая прямой облик, а не облик посвящения деяния и прочего, то есть не опосредованная. И притом посвящённая именно шри Вишну — помышляемая как «это ради него самого», а не посвящённая закону, достоянию и прочему. Если она совершается такою, — то я считаю наилучшим то, что изучено тем деятелем. Вот смысл. Так и шри Гопала-тапани-шрути: «Преданность ему — почитание его; оно есть утверждение ума в нём при безнадёжности к здешним и тамошним придаткам; оно же и есть бездействие».
Совокупность всех девяти здесь не обязательна: слышно, что достигаемое не отступает и при одном члене; а где члены смешиваются, это оттого, что вера и вкус у разных разные. Потому надо знать, что словом «девяти признаков», сказанным о преданности вообще, предписывается исполнение её одной. А девять признаков названы у неё потому, что и прочие члены входят в них.
dc054b99c5b7 · опубликовано 21 сент. 2026 г., 00:52:07 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Список из девяти дан не как обязанность, а как объём: вход возможен любым из них, и обещанное одинаково.