श्रद्धयोपाहृतं प्रेष्ठं भक्तेन मम वार्य् अपि । भूर्य् अप्य् अभक्तोपहृतं न मे तोषाय कल्पते ॥ इत्य् अत्र श्रद्धाभक्तिशब्दाभ्याम् आदर एवोच्यते । स तु भगवत्तोषलक्षणफलविशेषस्योत्पत्ताव् अनादरलक्षणतद्विघातकापराधस्य निरसनपरः । तस्मात् श्रद्धा न भक्त्यङ्गं, किन्तु कर्मण्य् अर्थिसमर्थविद्वत्तावद् अनन्यताख्यायां भक्तौ अधिकारिविशेषणम् एवेति। अत एव तद्विशेषणत्वेनैवोक्तं, यदृच्छया मत्कथादौ जातश्रद्धस् तु यः पुमान् इति, जातश्रद्धो मत्कथासु इति च । अत्र ताम् आरभ्येत्य् अर्थेन ल्यब्लोपे पञ्चम्यन्तेन तत इति पदेनानवधिकनिर्देशेनात्मारामतावस्थायाम् अपि सा केषांचित् प्रवर्तत इति तस्याः साम्राज्यम् अभिप्रेतम् । अनन्तरं च वक्ष्यते न किञ्चित् साधवो धीराः इति । अतः साम्राज्यज्ञापनया तां विना कर्मज्ञाने अपि न सिध्यत इति च ज्ञापितम् । तद् एवम् अनन्यभक्त्यधिकारे हेतुं श्रद्धामात्रम् उक्त्वा, स यथा भजेत् तथा शिक्षयति—स श्रद्धालुर् विश्वासवान् । प्रीतो जातायां रुचाव् आसक्तः । दृढनिश्चयः साधनाध्यवसायभङ्गरहितः सन् । सहसा त्यक्तुम् असमर्थत्वात् कामान् जुषमाणश् च गर्हयंश् च । गर्हणे हेतुः—दुःखोदर्कान् शोकादिकृदुत्तरकालान् इति । अत्र कामा अपापकरा एव ज्ञेयाः, शास्त्रे कथञ्चिद् अप्य् अन्यानुविधानायोगात् । प्रत्युत— परपत्नीपरद्रव्यपरहिंसासु यो मतिम् । न करोति पुमान् भूप तुष्यते तेन केशवः ॥ इति विष्णुपुराणवाक्यादौ कर्मार्पणात् पूर्वम् एव तन्निषेधात् । अत्रैव च निष्कामकर्मण्य् अपि यद्य् अन्यन् न समाचरेत् इति वक्ष्यमाणनिषेधात् । कर्मपरित्यागविधानेन सुतरां दुष्कर्मपरित्यागप्रत्यासत्तेः । विष्णुधर्मे— मर्यादां च कृतां तेन यो भिनत्ति स मानवः । न विष्णुभक्तो विज्ञेयः साधुधर्मार्चितो हरिः ॥ इति वैष्णवेष्व् अपि तन्निषेधात् । यत्पादसेवाभिरुचिस् तपस्विनाम् अशेषजन्मोपचितं मलं धियः । सद्यः क्षिणोत्य् अन्वहम् एधती सती यथा पदाङ्गुष्ठविनिःसृता सरित् ॥ इत्य् अत्र सद्यःशब्दप्रयोगेण जातमात्ररुचीनाम्— यदा नेच्छति पापानि यदा पुण्यानि वाञ्छति । ज्ञेयस् तदा मनुष्येन्द्र हृदि तस्य हरिः स्थितः ॥ इति विष्णुधर्मनियमेन च, विकर्म यच् चोत्पतितं कथञ्चिद् धुनोति सर्वं हृदि सन्निविष्टः इत्य् अत्रापि कथञ्चिच्छब्दप्रयोगेण लब्धभक्तीनां च, स्वतस् तत्प्रवृत्त्ययोगात् । नाम्नो बलाद् यस्य हि पापबुद्धिर् न विद्यते तस्य यमैर् हि शुद्धिः इति पाद्मे नामापराधभञ्जनस्तोत्रादौ हरिभक्तिबलेनापि तत्प्रवृत्ताव् अपराधापाताच् च । अपि चेत् सुदुराचारः इति तु तदनादरदोषपर एव, न तु दुराचारताविधानपरः, क्षिप्रं भवति धर्मात्मा इत्य् अनन्तरवाक्ये दुराचारतापगमस्य श्रेयस्त्वनिर्देशाद् इति ॥
śraddhayopāhṛtaṁ preṣṭhaṁ bhaktena mama vāry api | bhūry apy abhaktopahṛtaṁ na me toṣāya kalpate || ity atra śraddhā-bhakti-śabdābhyām ādara evocyate | sa tu bhagavat-toṣa-lakṣaṇa-phala-viśeṣasyotpattāv anādara-lakṣaṇa-tad-vighātakāparādhasya nirasana-paraḥ | tasmāt śraddhā na bhakty-aṅgaṁ, kintu karmaṇy arthi-samartha-vidvattā-vad ananyatākhyāyāṁ bhaktau adhikāri-viśeṣaṇam eveti| ata eva tad-viśeṣaṇatvenaivoktaṁ, yadṛcchayā mat-kathādau jāta-śraddhas tu yaḥ pumān iti, jāta-śraddho mat-kathāsu iti ca | atra tām ārabhyety arthena lyab-lope pañcamy-antena tata iti padenānavadhika-nirdeśenātmārāmatāvasthāyām api sā keṣāṁcit pravartata iti tasyāḥ sāmrājyam abhipretam | anantaraṁ ca vakṣyate na kiñcit sādhavo dhīrāḥ iti | ataḥ sāmrājya-jñāpanayā tāṁ vinā karma-jñāne api na sidhyata iti ca jñāpitam | tad evam ananya-bhakty-adhikāre hetuṁ śraddhā-mātram uktvā, sa yathā bhajet tathā śikṣayati—sa śraddhālur viśvāsavān | prīto jātāyāṁ rucāv āsaktaḥ | dṛḍha-niścayaḥ sādhanādhyavasāya-bhaṅga-rahitaḥ san | sahasā tyaktum asamarthatvāt kāmān juṣamāṇaś ca garhayaṁś ca | garhaṇe hetuḥ—duḥkhodarkān śokādi-kṛd-uttara-kālān iti | atra kāmā apāpa-karā eva jñeyāḥ, śāstre kathañcid apy anyānuvidhānāyogāt | pratyuta— para-patnī-para-dravya-para-hiṁsāsu yo matim | na karoti pumān bhūpa tuṣyate tena keśavaḥ || iti viṣṇu-purāṇa-vākyādau karmārpaṇāt pūrvam eva tan-niṣedhāt | atraiva ca niṣkāma-karmaṇy api yady anyan na samācaret iti vakṣyamāṇa-niṣedhāt | karma-parityāga-vidhānena sutarāṁ duṣkarma-parityāga-pratyāsatteḥ | viṣṇu-dharme— maryādāṁ ca kṛtāṁ tena yo bhinatti sa mānavaḥ | na viṣṇu-bhakto vijñeyaḥ sādhu-dharmārcito hariḥ || iti vaiṣṇaveṣv api tan-niṣedhāt | yat-pāda-sevābhirucis tapasvinām aśeṣa-janmopacitaṁ malaṁ dhiyaḥ | sadyaḥ kṣiṇoty anvaham edhatī satī yathā padāṅguṣṭha-viniḥsṛtā sarit || ity atra sadyaḥ-śabda-prayogeṇa jāta-mātra-rucīnām— yadā necchati pāpāni yadā puṇyāni vāñchati | jñeyas tadā manuṣyendra hṛdi tasya hariḥ sthitaḥ || iti viṣṇu-dharma-niyamena ca, vikarma yac cotpatitaṁ kathañcid dhunoti sarvaṁ hṛdi sanniviṣṭaḥ ity atrāpi kathañcic-chabda-prayogeṇa labdha-bhaktīnāṁ ca, svatas tat-pravṛtty-ayogāt | nāmno balād yasya hi pāpa-buddhir na vidyate tasya yamair hi śuddhiḥ iti pādme nāmāparādha-bhañjana-stotrādau hari-bhakti-balenāpi tat-pravṛttāv aparādhāpātāc ca | api cet sudurācāraḥ iti tu tad-anādara-doṣa-para eva, na tu durācāratā-vidhāna-paraḥ, kṣipraṁ bhavati dharmātmā ity anantara-vākye durācāratāpagamasya śreyastva-nirdeśād iti ||
«Вода, с верою поднесённая преданным, дороже мне; а обильное, поднесённое непреданным, не служит моему удовлетворению». Здесь словами «вера» и «преданность» называется именно почтение; и оно направлено к отвержению того оскорбления, отличаемого небрежением, которое губит возникновение особого плода — удовлетворения Бхагавана. Потому вера — не член преданности, а определение правомочного в преданности, зовущейся безраздельною, — как в деянии желающий, способный, учёный. Оттого именно как её определение и сказано: «тот человек, который ненароком родил веру в мои сказания и прочее»; «родивший веру в мои сказания».
Здесь словом «оттого», стоящим в отложительном при опущенном деепричастии и означающим «начиная с неё», — указанием без границы — подразумевается её всевластие: она у некоторых возникает и в состоянии черпающих радость в себе. И тотчас будет сказано: «Благие, стойкие, ничего…» Оттого возвещением её всевластия возвещено и то, что без неё не достигают цели ни деяние, ни знание.
Итак, назвав причиною правомочности на безраздельную преданность одну лишь веру, он учит, как ему чтить: «верующий» — имеющий доверие; «возлюбивший» — привязанный при родившемся вкусе; «твёрдый в решении» — чья решимость к средству не надламывается. А поскольку он не способен оставить желания разом, — «вкушающий» их и «порицающий». Причина порицания: «кончающиеся страданием» — те, за которыми следует скорбь и прочее.
И желания здесь надо понимать как не творящие греха: в шастре иного предписать никак невозможно. Напротив: по речению Вишну-пураны и прочему — «Кем не творится помысла о чужой жене, чужом добре, вреждении другому, — тем доволен Кешава, о владыка земли» — это запрещено ещё прежде посвящения деяния. И здесь же запрещено тем, что будет сказано и о бескорыстном деянии: «если он не совершает иного». А предписанием оставить деяния тем более близко оставление деяний дурных. В Вишну-дхарме: «Человека, который нарушает положенную им границу, не должно знать преданным Вишну: Хари почитаем благим законом», — этим оно запрещено и у вайшнавов.
И у тех, у кого вкус лишь родился, — по употреблению слова «тотчас» в «Влечение служить чьим стопам у подвижников тотчас истребляет грязь разума, накопленную всеми рождениями, возрастая день за днём, как река, истекшая из большого пальца стопы»; и по правилу Вишну-дхармы «Когда он не желает грехов и желает заслуг, — тогда, о владыка людей, должно знать: в сердце его пребывает Хари»; и у обретших преданность — по употреблению слова «как-нибудь» в «Какое беззаконие ни случилось бы как-нибудь, всё стряхивает вошедший в сердце»: ибо само собою совершать такое им не пристало. И потому, что в Падме, в славословии сокрушения оскорблений имени и прочих, сказано: «У кого силою имени не бывает и помысла о грехе, — тому очищение обузданиями», — то есть если он и совершает такое силою преданности Хари, он впадает в оскорбление. А «Даже если весьма дурнонравный» направлено именно к изъяну небрежения к нему, а не к предписанию дурнонравия, — ибо в непосредственно следующем речении «скоро становится праведным душою» указано, что благо — в уходе дурнонравия.
fc0bd2aaf14b · опубликовано 21 сент. 2026 г., 00:52:07 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Оговорка о желаниях поставлена жёстко: допущены лишь те, что не творят греха. Снисхождение к слабости — не разрешение на зло.