Шат-сандарбха
Сандарбха пятая. Бхакти: чем Его достигают5.217Джива Госвами
828 / 1405
Linux
Листать
Шат-сандарбха · 5.217
॥
Деванагари

सा भक्तिस् त्रिविधा—आरोपसिद्धा, सङ्गसिद्धा, स्वरूपसिद्धा च । तत्रारोपसिद्धा स्वतो भक्तित्वाभावेऽपि भगवदर्पणादिना भक्तित्वं प्राप्ता कर्मादिरूपा । सङ्गसिद्धा स्वतो भक्तित्वाभावेऽपि तत्परिकरतया संस्थापनेन, तत्र भागवतान् धर्मान् शिक्षेद् गुर्वात्मदैवतः इत्यादिप्रकरणेषु, सर्वतो मनसोऽसङ्गम् इत्यादिना लब्धतदन्तःपाता ज्ञानकर्मतदङ्गरूपा । स्वरूपसिद्धा चाज्ञानादिनापि तत्प्रादुर्भावे भक्तित्वाव्यभिचारिणी साक्षात्तदनुगत्यात्मा तदीयश्रवणकीर्तनादिरूपा, श्रवणं कीर्तनं विष्णोः इत्यादौ, विष्णोः श्रवणं विष्णोः कीर्तनम् इति विशिष्टस्यैव विवक्षितत्वात् । तेषाम् अपि नारोपसिद्धत्वं, प्रत्युत मूढप्रोन्मत्तादिषु तदनुकर्तृष्व् अपि कथञ्चित् सम्बन्धेन फलप्रापकत्वात् । स्वरूपसिद्धत्वं, यथा श्रीप्रह्लादस्य पूर्वजन्मनि श्रीनृसिंहचतुर्दश्युपवासः, यथा कुक्कुरमुखगतस्य श्येनस्य भगवन्मन्दिरपरिक्रमः । एवम् अन्यदृष्ट्यादिना मूढादिभिः कृतस्य वन्दनस्यापि ज्ञेयम् । तद् एवं त्रिविधापि सा पुनर् अकैतवा सकैतवा चेति द्विविधा ज्ञेया । तत्रारोपसङ्गसिद्धयोर् यस्या भक्तेः सम्बन्धेन भक्तिपदप्राप्त्यां सामर्थ्यं तन्मात्रापेक्षत्वं चेद् अकैतवत्वं, स्वीयान्यदीयफलापेक्षत्वं चेत् सकैतवत्वम् । स्वरूपसिद्धायाश् च यस्य भगवतः सम्बन्धेन तादृशं माहात्म्यं तन्मात्रापेक्षपरिकरत्वं चेद् अकैतवत्वं, प्रयोजनान्तरापेक्षया कर्मज्ञानपरिकरत्वं चेत् सकैतवत्वम् । इयम् एवाकैतवा अकिञ्चनाख्यत्वेन पूर्वम् उक्ता, धर्मः प्रोज्झितकैतवोऽत्र परमः इत्य् एव वास्य तदुभयविधत्वे प्रमाणं ज्ञेयम् । तथोक्तं—प्रीयतेऽमलया भक्त्या हरिर् अन्यद् विडम्बनम् इति । अथ आरोपसिद्धा—एतदर्थम् एव नैष्कर्म्यम् अप्य् अच्युतभाववर्जितम् इत्यादौ सकामनिष्कामयोर् द्वयोर् अपि कर्मणोर् निन्दा, भगवद्वैमुख्याविशेषात् । तत्र यादृच्छिकचेष्टाया अपि भगवदर्पितत्वे भगवद्धर्मत्वं भवति, किम् उत वैदिककर्मण इति वक्तुं तस्या अपि तद्रूपत्वम् आह— कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर् वा बुद्ध्यात्मना वानुसृतस्वभावात् । करोति यद् यत् सकलं परस्मै नारायणायेति समर्पयेत् तत् ॥ पूर्वं हि धर्मान् भागवतान् ब्रूत इति प्रश्नानन्तरं, ये वै भगवता प्रोक्ता इत्यादिना मुख्यत्वेन साक्षात्तल्लब्धये उपायभूताः श्रवणकीर्तनादयो भागवता धर्मा लक्षिताः । ते चात्रैव शृण्वन् सुभद्राणि रथाङ्गपाणेः इत्यादिना कतिचिद् दर्शिताः । उत्तराध्याये च—तत्र भागवतान् धर्मान् शिक्षेद् गुर्वात्मदैवतः इत्य् उपक्रमवाक्याद् अनन्तरं, इति भागवतान् धर्मान् शिक्षन् भक्त्या तदुत्थया इत्य् उपसंहारवाक्यस्य प्राग् भागवतधर्मत्वेनान्यसङ्गत्यागादिकम् अपि वक्ष्यते—सर्वतो मनसोऽसङ्गम् इत्यादिना । तस्मात् लौकिककर्माद्यर्पणम् इदं, यथाकथञ्चित् तद्धर्मसिद्ध्यर्थम् एवोच्यते । अर्थश् चायं टीकायाम्—आत्मना चित्तेनाहङ्कारेण वा अनुसृतो यः स्वभावस् तस्मात् । अयम् अर्थः—न केवलं विधितः कृतम् एवेति नियमः, स्वभावानुसारि लौकिकम् अपीति । श्रीगीतासु च— यत् करोषि यद् अश्नासि यज् जुहोषि ददासि यत् । यत् तपस्यसि कौन्तेय तत् कुरुष्व मदर्पणम् ॥ इति ॥ इत्य् एषा । इतः पूर्वं प्राणबुद्धिधर्माधिकारतः इत्यादिकमन्त्रश् च तथा । अत्र स्वाभाविककर्मणोऽर्पणे दुष्कर्मणो द्विविधा गतिः—ज्ञानेच्छूनाम् अविशेषेण, भक्तीच्छूनां तु अनेन दुर्वासनदुःखदर्शनेन च स करुणामयः करुणां करोत्व् इति वा— या प्रीतिर् अविवेकानां विषयेष्व् अनपायिनी । त्वाम् अनुस्मरतः सा मे हृदयान् नापसर्पतु ॥ इति विष्णुपुराणोक्तप्रकारेण, युवतीनां यथा यूनि यूनां च युवतौ यथा । मनोऽभिरमते तद्वन् मनोऽभिरमतां त्वयि ॥ इति पाद्मोक्तप्रकारेण च मम सुकर्मणि दुष्कर्मणि च यद्रागसामान्यं तत् सर्वतोभावेन भगवद्विषयम् एव भवत्व् इति समाधेयम् । कामिनां तु न सर्वथैव सर्वदुष्कर्मार्पणम्, वेदोक्तम् एव कुर्वाणो निःसङ्गोऽर्पितम् ईश्वरे इत्य् अत्र पुनर् वैदिकम् एवेश्वरेऽर्पितं कुर्वाण इत्य् उक्तेः ॥ ॥

Транслитерация (IAST)

sā bhaktis trividhā—āropa-siddhā, saṅga-siddhā, svarūpa-siddhā ca | tatrāropa-siddhā svato bhaktitvābhāve'pi bhagavad-arpaṇādinā bhaktitvaṁ prāptā karmādi-rūpā | saṅga-siddhā svato bhaktitvābhāve'pi tat-parikaratayā saṁsthāpanena, tatra bhāgavatān dharmān śikṣed gurv-ātma-daivataḥ ity-ādi-prakaraṇeṣu, sarvato manaso'saṅgam ity-ādinā labdha-tad-antaḥ-pātā jñāna-karma-tad-aṅga-rūpā | svarūpa-siddhā cājñānādināpi tat-prādurbhāve bhaktitvāvyabhicāriṇī sākṣāt-tad-anugaty-ātmā tadīya-śravaṇa-kīrtanādi-rūpā, śravaṇaṁ kīrtanaṁ viṣṇoḥ ity-ādau, viṣṇoḥ śravaṇaṁ viṣṇoḥ kīrtanam iti viśiṣṭasyaiva vivakṣitatvāt | teṣām api nāropa-siddhatvaṁ, pratyuta mūḍha-pronmattādiṣu tad-anukartṛṣv api kathañcit sambandhena phala-prāpakatvāt | svarūpa-siddhatvaṁ, yathā śrī-prahlādasya pūrva-janmani śrī-nṛsiṁha-caturdaśy-upavāsaḥ, yathā kukkura-mukha-gatasya śyenasya bhagavan-mandira-parikramaḥ | evam anya-dṛṣṭy-ādinā mūḍhādibhiḥ kṛtasya vandanasyāpi jñeyam | tad evaṁ trividhāpi sā punar akaitavā sakaitavā ceti dvividhā jñeyā | tatrāropa-saṅga-siddhayor yasyā bhakteḥ sambandhena bhakti-pada-prāptyāṁ sāmarthyaṁ tan-mātrāpekṣatvaṁ ced akaitavatvaṁ, svīyānyadīya-phalāpekṣatvaṁ cet sakaitavatvam | svarūpa-siddhāyāś ca yasya bhagavataḥ sambandhena tādṛśaṁ māhātmyaṁ tan-mātrāpekṣa-parikaratvaṁ ced akaitavatvaṁ, prayojanāntarāpekṣayā karma-jñāna-parikaratvaṁ cet sakaitavatvam | iyam evākaitavā akiñcanākhyatvena pūrvam uktā, dharmaḥ projjhita-kaitavo'tra paramaḥ ity eva vāsya tad-ubhaya-vidhatve pramāṇaṁ jñeyam | tathoktaṁ—prīyate'malayā bhaktyā harir anyad viḍambanam iti | atha āropa-siddhā—etad-artham eva naiṣkarmyam apy acyuta-bhāva-varjitam ity-ādau sakāma-niṣkāmayor dvayor api karmaṇor nindā, bhagavad-vaimukhyāviśeṣāt | tatra yādṛcchika-ceṣṭāyā api bhagavad-arpitatve bhagavad-dharmatvaṁ bhavati, kim uta vaidika-karmaṇa iti vaktuṁ tasyā api tad-rūpatvam āha— kāyena vācā manasendriyair vā buddhyātmanā vānusṛta-svabhāvāt | karoti yad yat sakalaṁ parasmai nārāyaṇāyeti samarpayet tat || pūrvaṁ hi dharmān bhāgavatān brūta iti praśnānantaraṁ, ye vai bhagavatā proktā ity-ādinā mukhyatvena sākṣāt-tal-labdhaye upāya-bhūtāḥ śravaṇa-kīrtanādayo bhāgavatā dharmā lakṣitāḥ | te cātraiva śṛṇvan subhadrāṇi rathāṅga-pāṇeḥ ity-ādinā katicid darśitāḥ | uttarādhyāye ca—tatra bhāgavatān dharmān śikṣed gurv-ātma-daivataḥ ity upakrama-vākyād anantaraṁ, iti bhāgavatān dharmān śikṣan bhaktyā tad-utthayā ity upasaṁhāra-vākyasya prāg bhāgavata-dharmatvenānya-saṅga-tyāgādikam api vakṣyate—sarvato manaso'saṅgam ity-ādinā | tasmāt laukika-karmādy-arpaṇam idaṁ, yathā-kathañcit tad-dharma-siddhy-artham evocyate | arthaś cāyaṁ ṭīkāyām—ātmanā cittenāhaṅkāreṇa vā anusṛto yaḥ svabhāvas tasmāt | ayam arthaḥ—na kevalaṁ vidhitaḥ kṛtam eveti niyamaḥ, svabhāvānusāri laukikam apīti | śrī-gītāsu ca— yat karoṣi yad aśnāsi yaj juhoṣi dadāsi yat | yat tapasyasi kaunteya tat kuruṣva mad-arpaṇam || iti || ity eṣā | itaḥ pūrvaṁ prāṇa-buddhi-dharmādhikārataḥ ity-ādika-mantraś ca tathā | atra svābhāvika-karmaṇo'rpaṇe duṣkarmaṇo dvividhā gatiḥ—jñānecchūnām aviśeṣeṇa, bhaktīcchūnāṁ tu anena durvāsana-duḥkha-darśanena ca sa karuṇāmayaḥ karuṇāṁ karotv iti vā— yā prītir avivekānāṁ viṣayeṣv anapāyinī | tvām anusmarataḥ sā me hṛdayān nāpasarpatu || iti viṣṇu-purāṇokta-prakāreṇa, yuvatīnāṁ yathā yūni yūnāṁ ca yuvatau yathā | mano'bhiramate tadvan mano'bhiramatāṁ tvayi || iti pādmokta-prakāreṇa ca mama sukarmaṇi duṣkarmaṇi ca yadrāga-sāmānyaṁ tat sarvato-bhāvena bhagavad-viṣayam eva bhavatv iti samādheyam | kāmināṁ tu na sarvathaiva sarva-duṣkarmārpaṇam, vedoktam eva kurvāṇo niḥsaṅgo'rpitam īśvare ity atra punar vaidikam eveśvare'rpitaṁ kurvāṇa ity ukteḥ || ||

Пословный перевод
СанскритIASTЗначение
साsāЭта
भक्तिस्bhaktisпреданность
त्रिविधाtrividhāтрояка:
आरोपāropaналожением
सिद्धाsiddhāдостигнутая,
सङ्गsaṅgaсоприкосновением
सिद्धाsiddhāдостигнутая,
स्वरूपsvarūpaпо собственной природе
सिद्धाsiddhāдостигнутая
चcaже.
तत्रारोपtatrāropaТам наложением
सिद्धाsiddhāдостигнутая —
स्वतोsvatoсама по себе
भक्तित्वाभावेऽपिbhaktitvābhāve'piпреданностью не будучи даже,
भगवद्bhagavadБхагавану
अर्पणादिनाarpaṇādināподнесением и прочим
भक्तित्वंbhaktitvaṁпреданность
प्राप्ताprāptāобретшая,
कर्मादिkarmādiдеяния и прочего
रूपाrūpāоблик имеющая.
सङ्गsaṅgaСоприкосновением
सिद्धाsiddhāдостигнутая —
स्वतोsvatoсама по себе
भक्तित्वाभावेऽपिbhaktitvābhāve'piпреданностью не будучи даже,
तत्tatеё
परिकरतयाparikaratayāсвитою
संस्थापनेनsaṁsthāpanenaустановлением, —
तत्रtatra«там
भागवतान्bhāgavatānбхагаватские
धर्मान्dharmānзаконы
शिक्षेद्śikṣedда изучит,
गुर्व्gurvгуру
आत्मātmaжизнью,
दैवतःdaivataḥбожеством имеющий»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее —
प्रकरणेषुprakaraṇeṣuв разделах,
सर्वतोsarvato«отовсюду
मनसोऽसङ्गम्manaso'saṅgamума отрешённость»
इत्य्ityтак
आदिनाādināи прочим
लब्धlabdhaполучившая
तद्tadтуда
अन्तःantaḥвнутрь
पाताpātāвхождение,
ज्ञानjñānaзнания,
कर्मkarmaдеяния,
तद्tadих
अङ्गaṅgaчленов
रूपाrūpāоблик имеющая.
स्वरूपsvarūpaПо собственной природе
सिद्धाsiddhāдостигнутая
चाज्ञानादिनापिcājñānādināpiже — незнанием и прочим даже
तत्tatеё
प्रादुर्भावेprādurbhāveпри проявлении
भक्तित्वाव्यभिचारिणीbhaktitvāvyabhicāriṇīпреданности не изменяющая,
साक्षात्sākṣātнепосредственно
तद्tadЕму
अनुगत्य्anugatyследование
आत्माātmāсутью имеющая,
तदीयtadīyaЕго
श्रवणśravaṇaслушания,
कीर्तनादिkīrtanādiвоспевания и прочего
रूपाrūpāоблик имеющая, —
श्रवणंśravaṇaṁ«слушание,
कीर्तनंkīrtanaṁвоспевание
विष्णोःviṣṇoḥВишну»
इत्य्ityтак
आदौādauи далее
विष्णोःviṣṇoḥ«Вишну
श्रवणंśravaṇaṁслушание,
विष्णोःviṣṇoḥВишну
कीर्तनम्kīrtanamвоспевание» —
इतिitiтак
विशिष्टस्यैवviśiṣṭasyaivaопределённого именно
विवक्षितत्वात्vivakṣitatvātподразумеваемостью.
तेषाम्teṣāmУ них
अपिapiтакже
नारोपnāropaне наложением
सिद्धत्वंsiddhatvaṁдостигнутость, —
प्रत्युतpratyutaнапротив,
मूढmūḍhaу глупцов,
प्रोन्मत्तादिषुpronmattādiṣuбезумцев и прочих,
तद्tadим
अनुकर्तृष्व्anukartṛṣvподражающих,
अपिapiдаже
कथञ्चित्kathañcitкак-нибудь
सम्बन्धेनsambandhenaсвязью
फलphalaплода
प्रापकत्वात्prāpakatvātдоставлением.
स्वरूपsvarūpaПо собственной природе
सिद्धत्वंsiddhatvaṁдостигнутость —
यथाyathāкак
श्रीśrīу шри
प्रह्लादस्यprahlādasyaПрахлады
पूर्वpūrvaв прежнем
जन्मनिjanmaniрождении
श्रीśrīшри
नृसिंहnṛsiṁhaНрисимхи
चतुर्दश्य्caturdaśyчетырнадцатого дня
उपवासःupavāsaḥпост;
यथाyathāкак
कुक्कुरkukkuraв собаки
मुखmukhaпасти
गतस्यgatasyaоказавшегося
श्येनस्यśyenasyaястреба
भगवन्bhagavanБхагавана
मन्दिरmandiraхрама
परिक्रमःparikramaḥобход.
एवम्evamТак
अन्यanyaиным
दृष्ट्य्dṛṣṭyвидением
आदिनाādināи прочим
मूढादिभिःmūḍhādibhiḥглупцами и прочими
कृतस्यkṛtasyaсовершённого
वन्दनस्यापिvandanasyāpiпоклона также
ज्ञेयम्jñeyamдолжно знать.
तद्tadТо
एवंevaṁтак:
त्रिविधापिtrividhāpiтроякая также
साsāона
पुनर्punarснова
अकैतवाakaitavāнелукавою,
सकैतवाsakaitavāлукавою
चेतिcetiже — так
द्विविधाdvividhāдвоякою
ज्ञेयाjñeyāдолжна быть знаема.
तत्रारोपtatrāropaТам наложением
सङ्गsaṅgaи соприкосновением
सिद्धयोर्siddhayorдостигнутых
यस्याyasyāкоторой
भक्तेःbhakteḥпреданности
सम्बन्धेनsambandhenaсвязью
भक्तिbhaktiпреданности
पदpadaзвания
प्राप्त्यांprāptyāṁв обретении
सामर्थ्यंsāmarthyaṁспособность, —
तन्tanеё
मात्रापेक्षत्वंmātrāpekṣatvaṁодной чаяние
चेद्cedесли,
अकैतवत्वंakaitavatvaṁнелукавость;
स्वीयान्यदीयsvīyānyadīyaсвоего, чужого
फलापेक्षत्वंphalāpekṣatvaṁплода чаяние
चेत्cetесли,
सकैतवत्वम्sakaitavatvamлукавость.
स्वरूपsvarūpaПо собственной природе
सिद्धायाश्siddhāyāśдостигнутой
चcaже:
यस्यyasyaкоторого
भगवतःbhagavataḥБхагавана
सम्बन्धेनsambandhenaсвязью
तादृशंtādṛśaṁтаково
माहात्म्यंmāhātmyaṁвеличие, —
तन्tanего
मात्रापेक्षmātrāpekṣaодного чающею
परिकरत्वंparikaratvaṁсвитою бытие
चेद्cedесли,
अकैतवत्वंakaitavatvaṁнелукавость;
प्रयोजनान्तरापेक्षयाprayojanāntarāpekṣayāиной цели чаянием
कर्मkarmaдеяния,
ज्ञानjñānaзнания
परिकरत्वंparikaratvaṁсвитою бытие
चेत्cetесли,
सकैतवत्वम्sakaitavatvamлукавость.
इयम्iyamЭта
एवाकैतवाevākaitavāименно нелукавая
अकिञ्चनाख्यत्वेनakiñcanākhyatvenaнестяжательной зовомостью
पूर्वम्pūrvamпрежде
उक्ताuktāсказана;
धर्मःdharmaḥ«закон,
प्रोज्झितprojjhitaотринувший
कैतवोऽत्रkaitavo'traлукавство, здесь
परमःparamaḥвысший»
इत्य्ityтак
एवevaименно
वास्यvāsyaили этого
तद्tadтой
उभयubhayaобоякой
विधत्वेvidhatveвидности
प्रमाणंpramāṇaṁсвидетельство
ज्ञेयम्jñeyamдолжно знать.
तथोक्तंtathoktaṁТак сказано:
प्रीयतेऽमलयाprīyate'malayā«доволен незапятнанною
भक्त्याbhaktyāпреданностью
हरिर्harirХари;
अन्यद्anyadиное —
विडम्बनम्viḍambanamкривлянье»
इतिitiтак.
अथathaЗатем
आरोपāropaналожением
सिद्धाsiddhāдостигнутая.
एतद्etadЭтого
अर्थम्arthamради
एवevaименно
नैष्कर्म्यम्naiṣkarmyam«бездеятельность
अप्य्apyдаже
अच्युतacyutaАчьюты
भावbhāvaнастроения
वर्जितम्varjitamлишённая»
इत्य्ityтак
आदौādauи далее —
सकामsakāmaс желанием
निष्कामयोर्niṣkāmayorи без желания
द्वयोर्dvayorдвух
अपिapiтакже
कर्मणोर्karmaṇorдеяний
निन्दाnindāпорицание,
भगवद्bhagavadк Бхагавану
वैमुख्याविशेषात्vaimukhyāviśeṣātотвращённости неразличием.
तत्रtatraТам,
यादृच्छिकyādṛcchikaслучайного
चेष्टायाceṣṭāyāдвижения
अपिapiдаже
भगवद्bhagavadБхагавану
अर्पितत्वेarpitatveпри поднесённости
भगवद्bhagavadБхагавана
धर्मत्वंdharmatvaṁзаконом бытие
भवतिbhavatiбывает,
किम्kimчто
उतutaуж и говорить
वैदिकvaidikaо ведическом
कर्मणkarmaṇaдеянии —
इतिitiтак
वक्तुंvaktuṁсказать
तस्याtasyāего
अपिapiтакже
तद्tadтого
रूपत्वम्rūpatvamобликом бытие
आहāhaговорит:
कायेनkāyena«телом,
वाचाvācāречью,
मनसेन्द्रियैर्manasendriyairумом, чувствами
वाvāили,
बुद्ध्यात्मनाbuddhyātmanāразумом, собою
वानुसृतvānusṛtaили, следуемой
स्वभावात्svabhāvātприроды ради,
करोतिkarotiтворит
यद्yadчто
यत्yatи что, —
सकलंsakalaṁвсё
परस्मैparasmaiВысшему
नारायणायेतिnārāyaṇāyetiНараяне — так
समर्पयेत्samarpayetда поднесёт
तत्tatто».
पूर्वंpūrvaṁПрежде
हिhiведь
धर्मान्dharmān«законы
भागवतान्bhāgavatānбхагаватские
ब्रूतbrūtaскажите»
इतिitiтак —
प्रश्नानन्तरंpraśnānantaraṁпосле вопроса,
येye«которые
वैvaiвоистину
भगवताbhagavatāБхагаваном
प्रोक्ताproktāизречены»
इत्य्ityтак
आदिनाādināи прочим,
मुख्यत्वेनmukhyatvenaглавным образом
साक्षात्sākṣātнепосредственно
तल्talЕго
लब्धयेlabdhayeобретению
उपायupāyaсредствами
भूताःbhūtāḥставшие
श्रवणśravaṇaслушание,
कीर्तनादयोkīrtanādayoвоспевание и прочие
भागवताbhāgavatāбхагаватские
धर्माdharmāзаконы
लक्षिताःlakṣitāḥопределены.
तेteОни
चात्रैवcātraivaже здесь именно
शृण्वन्śṛṇvan«слушающий
सुभद्राणिsubhadrāṇiблагие
रथाङ्गrathāṅgaколесо
पाणेःpāṇeḥв руке имеющего»
इत्य्ityтак
आदिनाādināи прочим
कतिचिद्katicidнесколько
दर्शिताःdarśitāḥпоказаны.
उत्तराध्यायेuttarādhyāyeВ следующей главе
चcaже —
तत्रtatra«там
भागवतान्bhāgavatānбхагаватские
धर्मान्dharmānзаконы
शिक्षेद्śikṣedда изучит,
गुर्व्gurvгуру
आत्मātmaжизнью,
दैवतःdaivataḥбожеством имеющий»
इत्य्ityтак —
उपक्रमupakramaзачина
वाक्याद्vākyādречения
अनन्तरंanantaraṁсразу после,
इतिiti«так
भागवतान्bhāgavatānбхагаватские
धर्मान्dharmānзаконы
शिक्षन्śikṣanизучающий
भक्त्याbhaktyāпреданностью,
तद्tadот них
उत्थयाutthayāвосставшею»
इत्य्ityтак —
उपसंहारupasaṁhāraзаключительного
वाक्यस्यvākyasyaречения
प्राग्prāgпрежде —
भागवतbhāgavataбхагаватским
धर्मत्वेनान्यdharmatvenānyaзаконом бытием иного
सङ्गsaṅgaобщения
त्यागादिकम्tyāgādikamоставление и прочее
अपिapiтакже
वक्ष्यतेvakṣyateбудет сказано:
सर्वतोsarvato«отовсюду
मनसोऽसङ्गम्manaso'saṅgamума отрешённость»
इत्य्ityтак
आदिनाādināи прочим.
तस्मात्tasmātПотому
लौकिकlaukikaмирского
कर्माद्य्karmādyдеяния и прочего
अर्पणम्arpaṇamподнесение
इदंidaṁэто
यथाyathāкак
कथञ्चित्kathañcitбы то ни было
तद्tadтого
धर्मdharmaзакона
सिद्ध्य्siddhyдостижения
अर्थम्arthamради
एवोच्यतेevocyateименно говорится.
अर्थश्arthaśСмысл
चायंcāyaṁже этот
टीकायाम्ṭīkāyāmв тике:
आत्मनाātmanā«собою» —
चित्तेनाहङ्कारेणcittenāhaṅkāreṇaсознанием, самостью
वाvāили;
अनुसृतोanusṛtoследуемая
यःyaḥкоторая
स्वभावस्svabhāvasприрода,
तस्मात्tasmātот неё.
अयम्ayamТаков
अर्थःarthaḥсмысл:
नnaне
केवलंkevalaṁединственно
विधितःvidhitaḥпо уставу
कृतम्kṛtamсделанное
एवेतिevetiименно — таково
नियमःniyamaḥправило;
स्वभावानुसारिsvabhāvānusāriприроде следующее
लौकिकम्laukikamмирское
अपीतिapītiтакже — так.
श्रीśrīВ шри
गीतासुgītāsuГите
चcaже:
यत्yat«что
करोषिkaroṣiтворишь,
यद्yadчто
अश्नासिaśnāsiешь,
यज्yajчто
जुहोषिjuhoṣiжертвуешь,
ददासिdadāsiдаёшь
यत्yatчто,
यत्yatчто
तपस्यसिtapasyasiподвижничаешь,
कौन्तेयkaunteyaо сын Кунти, —
तत्tatто
कुरुष्वkuruṣvaтвори
मद्madмне
अर्पणम्arpaṇamподнесением»
इतिitiтак
इत्य्ityтак
एषाeṣāэта.
इतःitaḥЭтого
पूर्वंpūrvaṁпрежде
प्राणprāṇa«дыхания,
बुद्धिbuddhiразума,
धर्माधिकारतःdharmādhikārataḥзакона правом»
इत्य्ityтак
आदिकādikaи прочая
मन्त्रश्mantraśмантра
चcaже
तथाtathāтак же.
अत्रatraЗдесь,
स्वाभाविकsvābhāvikaприродного
कर्मणोऽर्पणेkarmaṇo'rpaṇeдеяния при поднесении,
दुष्कर्मणोduṣkarmaṇoдурного деяния
द्विविधाdvividhāдвоякий
गतिःgatiḥисход:
ज्ञानेच्छूनाम्jñānecchūnāmзнания желающих —
अविशेषेणaviśeṣeṇaбез различения;
भक्तीच्छूनांbhaktīcchūnāṁпреданности желающих
तुtuже —
अनेनanenaэтим
दुर्वासनdurvāsanaдурной склонности
दुःखduḥkhaстрадания
दर्शनेनdarśanenaпоказанием
चcaже:
सsaтот
करुणामयःkaruṇāmayaḥмилосердный
करुणांkaruṇāṁмилость
करोत्व्karotvда сотворит —
इतिitiтак
वाvāили:
याyā«которая
प्रीतिर्prītirлюбовь
अविवेकानांavivekānāṁнеразумных
विषयेष्व्viṣayeṣvк предметам,
अनपायिनीanapāyinīнеотступная, —
त्वाम्tvāmтебя
अनुस्मरतःanusmarataḥпамятующего
साsāона
मेmeу меня
हृदयान्hṛdayānот сердца
नापसर्पतुnāpasarpatuда не отойдёт»
इतिitiтак —
विष्णुviṣṇuВишну-
पुराणोक्तpurāṇoktaпураною сказанным
प्रकारेणprakāreṇaобразом;
युवतीनांyuvatīnāṁ«у юниц
यथाyathāкак
यूनिyūniк юноше,
यूनांyūnāṁу юношей
चcaже
युवतौyuvatauк юнице
यथाyathāкак
मनोऽभिरमतेmano'bhiramateум услаждается, —
तद्वन्tadvanтак же
मनोऽभिरमतांmano'bhiramatāṁум да услаждается
त्वयिtvayiтобою»
इतिitiтак —
पाद्मोक्तpādmoktaПадмою сказанным
प्रकारेणprakāreṇaобразом
चcaже:
ममmamaмоё
सुकर्मणिsukarmaṇiв добром деянии,
दुष्कर्मणिduṣkarmaṇiв дурном деянии
चcaже
यद्yadкоторое
रागrāgaпристрастие
सामान्यंsāmānyaṁобщее, —
तत्tatто
सर्वतोsarvatoвсецело
भावेनbhāvenaпо бытию
भगवद्bhagavadБхагавана
विषयम्viṣayamпредметом
एवevaименно
भवत्व्bhavatvда станет —
इतिitiтак
समाधेयम्samādheyamдолжно уладить.
कामिनांkāmināṁУ желающих
तुtuже
नnaне
सर्वथैवsarvathaivaвсячески именно
सर्वsarvaвсех
दुष्कर्मार्पणम्duṣkarmārpaṇamдурных деяний поднесение, —
वेदोक्तम्vedoktam«ведою сказанное
एवevaименно
कुर्वाणोkurvāṇoтворящий,
निःसङ्गोऽर्पितम्niḥsaṅgo'rpitamнепривязанный, поднесённое
ईश्वरेīśvareВладыке»
इत्य्ityтак
अत्रatraздесь —
पुनर्punarснова
वैदिकम्vaidikamведическое
एवेश्वरेऽर्पितंeveśvare'rpitaṁименно Владыке поднесённое
कुर्वाणkurvāṇaтворящий —
इत्य्ityтак
उक्तेःukteḥсказанностью.
Литературный перевод

Преданность эта трояка: достигнутая наложением, достигнутая соприкосновением и достигнутая собственною природою. Достигнутая наложением — та, что сама по себе преданностью не является, но обретает преданность поднесением Бхагавану и прочим; она имеет облик деяния и прочего. Достигнутая соприкосновением — та, что сама по себе преданностью не является, но установлена как её свита; она получила вхождение туда в разделах «Пусть изучит там бхагаватские законы тот, для кого гуру — жизнь и божество» и далее, словами «отрешённость ума отовсюду» и далее; она имеет облик знания, деяния и их членов. А достигнутая собственною природою — та, что, даже проявляясь от незнания и прочего, преданности не изменяет; её суть — непосредственное следование Ему; она имеет облик слушания о Нём, воспевания Его и прочего — ибо в «слушание, воспевание Вишну» и далее подразумевается именно определённое: слушание о Вишну, воспевание Вишну. И они не достигнуты наложением: напротив, даже у глупцов, безумцев и прочих, кто им подражает, они как-нибудь, по связи, доставляют плод. Достигнутость собственною природою — как пост на четырнадцатый день шри Нрисимхи у шри Прахлады в прежнем рождении, как обход храма Бхагавана ястребом, оказавшимся в пасти собаки. Так же надо знать и о поклоне, совершённом глупцами и прочими с иным видением.

Итак, и троякая, она снова должна быть знаема двоякою: нелукавою и лукавою. У достигнутых наложением и соприкосновением: если способность их обрести звание преданности по связи с тою преданностью чает её одну — нелукавость; если чает плода, своего или чужого, — лукавость. А у достигнутой собственною природою: если быть свитою того Бхагавана, по связи с которым таково её величие, чается ради него одного — нелукавость; если же по чаянию иной цели она становится свитою деяния и знания — лукавость. Эта самая нелукавая прежде названа нестяжательною; а свидетельством того, что она бывает обоих видов, надо знать само «здесь высший закон, отринувший лукавство». Так и сказано: «Хари доволен незапятнанною преданностью; иное — кривлянье».

Теперь достигнутая наложением. Именно ради этого в «даже бездеятельность, лишённая настроения к Ачьюте» и далее порицаются оба деяния — и с желанием, и без желания, ибо отвращённость от Бхагавана одинакова. И чтобы сказать: если даже случайное движение поднесено Бхагавану, оно становится законом Бхагавана, — что уж говорить о ведическом деянии, — он говорит, что и оно имеет тот облик: «Что бы ни творил он телом, речью, умом, чувствами, разумом или собою, следуя своей природе, — всё то пусть поднесёт Высшему Нараяне».

Ведь прежде, сразу после вопроса «Скажите бхагаватские законы», словами «которые изречены Бхагаваном» и далее определены как главные бхагаватские законы — слушание, воспевание и прочие, ставшие средствами к непосредственному обретению Его; и здесь же несколько из них показаны словами «слушающий благое о держащем колесо в руке» и далее. А в следующей главе, сразу после зачинного речения «Пусть изучит там бхагаватские законы тот, для кого гуру — жизнь и божество», и прежде заключительного «так, изучая бхагаватские законы с преданностью, от них восставшею», будет сказано как о бхагаватском законе и об оставлении иного общения и прочем — словами «отрешённость ума отовсюду» и далее. Потому это поднесение мирского деяния и прочего говорится лишь затем, чтобы как-нибудь достичь того закона.

И смысл такой в тике: «собою» — сознанием или самостью; «следуя природе» — от той природы, которой следуют. Смысл таков: правило не в том, что поднести можно только сделанное по уставу, — но и мирское, следующее природе. И в шри Гите: «Что творишь, что ешь, что жертвуешь, что даёшь, чем подвижничаешь, о сын Кунти, — то твори как поднесение мне». И прежде этого так же и мантра «правом дыхания, разума, закона» и далее.

Здесь, при поднесении природного деяния, у дурного деяния двоякий исход: у желающих знания — без различения, а у желающих преданности — через это самое показание страдания от дурной склонности: пусть Милосердный сотворит милость. Или же — образом, сказанным в Вишну-пуране: «Та неотступная любовь, какую неразумные питают к предметам, — пусть она не отойдёт от сердца моего, памятующего тебя»; и образом, сказанным в Падме: «Как ум юниц услаждается юношею, а ум юношей — юницею, так пусть ум мой услаждается тобою», — то есть: пусть то общее пристрастие, что есть у меня и в добром деянии, и в дурном, всецело станет иметь предметом Бхагавана; так это и надо уладить. А у тех, кто с желаниями, поднесение всех дурных деяний всячески не бывает: ибо в «творящий именно сказанное ведою, непривязанный, поднесённое Владыке» вновь сказано — творящий поднесённым Владыке именно ведическое.

Версия

85c6054865f7 · опубликовано 21 сент. 2026 г., 00:52:07 UTC

Доступно наRU

Листайте стихи клавишами