ऋग्यजुःसामनिष्पाद्यं यज्ञकर्म मतं तव । परमार्थभूतं तत्रापि श्रूयतां गदतो मम ॥ यत् तु निष्पाद्यते कार्यं मृदा कारणभूतया । तत्कारणानुगमनाज् जायते नृप मृन्मयम् ॥ एवं विनाशिभिर् द्रव्यैः समिदाज्यकुशादिभिः । निष्पाद्यते क्रिया या तु सा भवित्री विनाशिनी ॥ अनाशी परमार्थश् च प्राज्ञैर् अभुपगम्यते । तत् तु नाशि न सन्देहो नाशिद्रव्योपपादितम् ॥ इति । एतद्दृष्टान्तेन पूजादिमयभक्तेर् अपि तादृशत्वं नानुमेयम्, अपूर्ववद्भक्तेर् निष्पाद्यत्वाभावात् । गुणमयं हि निष्पाद्यं स्यात् नागुणमयम् । कैवल्यं सात्त्विकं ज्ञानम् इत्य् आरभ्य एकादशे श्रीभगवतैवागुणमयत्वम् अङ्गीकृतम् । अतः स्वरूपशक्तिवृत्तिविशेषत्वेन तस्याः भगवत्प्रसादे सति स्वयम् आविर्भाव एव न जन्म । स चाविर्भावोऽनन्त एव तदीयफलानन्त्यश्रवणात् । तस्मात् परमेश्वरानाश्रयत्वं तत्रोपाधिर् भविष्यति । हिंसायां पापोत्पत्त्यनुमिताव् अविहिततत्ववत् । ज्ञानप्रकरणे चास्मिन् भक्तिर् न प्रस्तूयत इति साधारणयज्ञादिकम् उपादायैव प्रवृत्तिश् चेयम् । तद् एवं यज्ञादिकर्मापूर्वस्य विनाशित्वाद् अपरमार्थत्वम् उक्त्वा निष्कामकर्मणोऽपि साधनत्वेनार्थान्तरस्यैव साध्यत्वात् तादृशत्वम् उक्तम् एकेन— तद् एवाफलदं कर्म परमार्थो मतस् तव । मुक्तिसाधनभूतत्वात् परमार्थो न साधनम् ॥ इति । अत्र भक्तेः साधनभूतत्वे न तादृशत्वं मन्तव्यम् । भगवत्प्रेमविलासरूपतया सिद्धानाम् अपि तदत्यागश्रवणात् । तस्माद् इदम् अपि पूर्ववत् ज्ञेयम् । ननु, शुद्धजीवात्मध्यानस्य परमार्थत्वं भवेत्, मुक्तिदशायाम् अपि स्फूर्त्यङ्गीकारेण तद्रूपस्य तस्यानश्वरत्वात् । तदाच्छादनाद् अधुना संसार इति तस्यैव साध्यत्वाच् च । तत्रोक्तम् एकेन— ध्यानं चेद् आत्मनो भूप परमार्थार्थशब्दितम् । भेदकारिपरेभ्यस् तत् परमार्थो न भेदवान् ॥ इति । यद्विज्ञानेन सर्वविज्ञानं भवति तद् एव ब्रह्म श्रुतौ परमार्थत्वेन प्रतिज्ञातम् । सर्वविज्ञानमयत्वं च तस्य सर्वात्मत्वात् । अग्निविज्ञानं हि ज्वालाविस्फुलिङ्गादेर् अपि विज्ञापकं भवति । एकस्य जीवस्य तु तदीयजीवशक्तिलक्षणांशपरमाणुत्वम् इत्य् अतस् तस्य तत्स्फुरणस्य च भेदवतो न परमार्थत्वम् इत्य् अर्थः । ननु जीवात्मपरमात्मनोर् एकत्रस्थितिभावनयात्यन्तसंयोगे प्रादुर्भूते सति तस्यापि सर्वात्मता स्यात्, तदभेदापत्तेः । स च योगो न विनश्वरः । ज्ञानानन्तरसिद्धत्वात् । तस्मात् तयोर् योग एव परमार्थो भवतु । तत्रोक्तम् एकेन— परमात्मात्मनोर् योगः परमार्थ इतीष्यते । मिथ्यैतद् अन्यद् द्रव्यं हि नैति तद्द्रव्यतां यतः ॥ इति । एतत् परमार्थत्वं मिथ्यैवेष्यत इत्य् अर्थः । हि निश्चितम् । यतो यस्मात् जीवलक्षणम् अन्यद् द्रव्यं तद्द्रव्यतां परमात्मलक्षणद्रव्यतां न याति । तस्मात् महातेजः प्रविष्टस्वल्पतेजोवद् अत्यन्तसंयोगतोऽप्य् अभेदानुपपत्तेस् तयोर् योगोऽपि न परमार्थ इति भावः । अथवात्र योगशब्देनैकत्वम् एवोच्यते । ततश् चैतद् एकत्वम् इति व्याख्येयम् । शेषं पूर्ववत् ।
ṛg-yajuḥ-sāma-niṣpādyaṁ yajña-karma mataṁ tava | paramārtha-bhūtaṁ tatrāpi śrūyatāṁ gadato mama || yat tu niṣpādyate kāryaṁ mṛdā kāraṇa-bhūtayā | tat-kāraṇānugamanāj jāyate nṛpa mṛn-mayam || evaṁ vināśibhir dravyaiḥ samid-ājya-kuśādibhiḥ | niṣpādyate kriyā yā tu sā bhavitrī vināśinī || anāśī paramārthaś ca prājñair abhupagamyate | tat tu nāśi na sandeho nāśi-dravyopapāditam || iti | etad-dṛṣṭāntena pūjādimaya-bhakter api tādṛśatvaṁ nānumeyam, apūrvavad-bhakter niṣpādyatvābhāvāt | guṇamayaṁ hi niṣpādyaṁ syāt nāguṇamayam | kaivalyaṁ sāttvikaṁ jñānam ity ārabhya ekādaśe śrī-bhagavataivāguṇamayatvam aṅgīkṛtam | ataḥ svarūpa-śakti-vṛtti-viśeṣatvena tasyāḥ bhagavat-prasāde sati svayam āvirbhāva eva na janma | sa cāvirbhāvo'nanta eva tadīya-phalānantya-śravaṇāt | tasmāt parameśvarānāśrayatvaṁ tatropādhir bhaviṣyati | hiṁsāyāṁ pāpotpatty-anumitāv avihitatatvavat | jñāna-prakaraṇe cāsmin bhaktir na prastūyata iti sādhāraṇa-yajñādikam upādāyaiva pravṛttiś ceyam | tad evaṁ yajñādi-karmāpūrvasya vināśitvād aparamārthatvam uktvā niṣkāma-karmaṇo'pi sādhanatvenārthāntarasyaiva sādhyatvāt tādṛśatvam uktam ekena— tad evāphaladaṁ karma paramārtho matas tava | mukti-sādhana-bhūtatvāt paramārtho na sādhanam || iti | atra bhakteḥ sādhana-bhūtatve na tādṛśatvaṁ mantavyam | bhagavat-prema-vilāsa-rūpatayā siddhānām api tad-atyāga-śravaṇāt | tasmād idam api pūrvavat jñeyam | nanu, śuddha-jīvātma-dhyānasya paramārthatvaṁ bhavet, mukti-daśāyām api sphūrty-aṅgīkāreṇa tad-rūpasya tasyānaśvaratvāt | tad-ācchādanād adhunā saṁsāra iti tasyaiva sādhyatvāc ca | tatroktam ekena— dhyānaṁ ced ātmano bhūpa paramārthārtha-śabditam | bheda-kāri-parebhyas tat paramārtho na bhedavān || iti | yad-vijñānena sarva-vijñānaṁ bhavati tad eva brahma śrutau paramārthatvena pratijñātam | sarva-vijñāna-mayatvaṁ ca tasya sarvātmatvāt | agni-vijñānaṁ hi jvālā-visphuliṅgāder api vijñāpakaṁ bhavati | ekasya jīvasya tu tadīya-jīva-śakti-lakṣaṇāṁśa-paramāṇutvam ity atas tasya tat-sphuraṇasya ca bhedavato na paramārthatvam ity arthaḥ | nanu jīvātma-paramātmanor ekatra-sthiti-bhāvanayātyanta-saṁyoge prādurbhūte sati tasyāpi sarvātmatā syāt, tad-abhedāpatteḥ | sa ca yogo na vinaśvaraḥ | jñānānantara-siddhatvāt | tasmāt tayor yoga eva paramārtho bhavatu | tatroktam ekena— paramātmātmanor yogaḥ paramārtha itīṣyate | mithyaitad anyad dravyaṁ hi naiti tad-dravyatāṁ yataḥ || iti | etat paramārthatvaṁ mithyaiveṣyata ity arthaḥ | hi niścitam | yato yasmāt jīva-lakṣaṇam anyad dravyaṁ tad-dravyatāṁ paramātma-lakṣaṇa-dravyatāṁ na yāti | tasmāt mahā-tejaḥ praviṣṭa-svalpa-tejovad atyanta-saṁyogato'py abhedānupapattes tayor yogo'pi na paramārtha iti bhāvaḥ | athavātra yoga-śabdenaikatvam evocyate | tataś caitad ekatvam iti vyākhyeyam | śeṣaṁ pūrvavat |
«Деяние жертвы, совершаемое ригом, яджусом и саманом, мнится тебе ставшим высшею целью; выслушай же и о том, что я говорю. Какое следствие совершается глиною, ставшею причиной, то, следуя за своею причиной, о царь, рождается полным глины. Так и действие, совершаемое гибнущими веществами — дровами, маслом, травою куша и прочим, — само будет гибнущим. А высшая цель признаётся мудрыми негибнущею; то же — гибнущее, нет сомнения, ибо произведено гибнущими веществами».\n\nЭтим примером не следует выводить, будто такова же и бхакти, полная поклонения и прочего: бхакти, в отличие от апурвы, не есть нечто совершаемое. Совершаемым было бы то, что полно гун, а не то, что гунами не полно. Начав с «кайвальей — саттвичное знание», в одиннадцатой песни сам шри Бхагаван признал за нею бытие вне гун. Оттого, раз она есть особенность деятельности силы Его собственного облика, при милости Бхагавана у неё бывает собственная проявленность, а не рождение. И проявленность эта бесконечна, ибо о плоде её слышно как о бесконечном. Потому условием там будет неимение высшего Владыки прибежищем — как при выведении возникновения греха в насилии условием оказывается его непредписанность. А в этом разделе о знании бхакти не предлагается, и речь эта ведётся, взяв именно общую жертву и прочее.\n\nИтак, сказав, что апурва деяния жертвы и прочего не есть высшая цель, ибо гибнуща, он одним стихом говорит, что такое же и бескорыстное деяние, ибо оно средство и им достигается иное: «И то бесплодное деяние мнится тебе высшею целью; но, будучи средством освобождения, оно не высшая цель, ибо цель — не средство». Здесь не следует думать, будто такова же и бхакти, раз она средство: ведь она есть игра премы к Бхагавану, и слышно, что и достигшие её не оставляют. Потому и это надо понимать, как прежде.\n\n«Но ведь высшею целью было бы созерцание чистой дживы-души: раз признано, что оно является и в состоянии освобождения, значит, оно негибнуще; и круговорот ныне — от его сокрытия, так что достигать надо именно его». На это сказано одним стихом: «Если созерцание души, о владыка земли, названо высшею целью, — оно творит различие от иных; а высшая цель различием не обладает». То, познанием чего бывает познание всего, — тот Брахман и возвещён в шрути как высшая цель; а полнота познания всего у него оттого, что он душа всего: ведь познание огня даёт познать и пламя, и искры, и прочее. У одной же дживы — бытие мельчайшей частицей той части, признак которой — сила дживы; оттого ни она, ни её явление, обладающие различием, не суть высшая цель. Таков смысл.\n\n«Но ведь если созерцанием пребывания дживы-души и Параматмы в одном возникнет полное соединение, то и у неё будет бытие душою всего, ибо достигается неразличие с ним. И соединение это негибнуще, ибо достигнуто сразу вслед за знанием. Значит, пусть высшею целью будет именно их соединение». На это сказано одним стихом: «Соединение Параматмы и души признают высшею целью; ложно это — ибо иное вещество не приходит к бытию его веществом». Смысл: это признание высшею целью ложно. «Ведь» — определённо. «Ибо» — оттого что иное вещество, признак которого джива, не приходит к бытию тем веществом, признак которого Параматма. Потому, как малый свет, вошедший в великий, и при полном соединении не становится неразличным, — так и соединение их двоих не есть высшая цель; таков смысл. Или же словом «соединение» здесь называется единость, и тогда надо толковать «это единость». Остальное как прежде.
8bf47cd3cb54 · publicado 21 sept 2026, 16:24:47 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Возражения идут по восходящей: не апурва, не бескорыстное деяние, не созерцание себя, не слияние. Каждое отводится одним и тем же приёмом — спрашивается, из чего оно сделано и чем кончается.\n\nИ посреди этого разбора оговорено единственное исключение: бхакти под этот довод не попадает, потому что она не изготавливается из гибнущего — и потому, что от неё не отказываются те, кто уже пришёл.