तत्र स्वेभ्यः षोडशसहस्रसङ्ख्याभ्यः श्रीयदुदेवस्य पत्नीभ्यस् तथाष्टभ्यः पट्टमहीषिभ्यश् च तासां माहात्म्यं वदन्त्यः परमकाष्ठापन्नतया श्रीराधिकादेव्या आहुः— न वयं साध्वि साम्राज्यं स्वाराज्यं भौज्यम् अप्य् उत । वैराज्यं पारमेष्ठ्यं च आनन्त्यं वा हरेः पदम् ॥ कामयामह एतस्य श्रीमत्पादरजः श्रियः । कुचकुङ्कुमगन्धाढ्यं मूर्ध्ना वोढुं गदाभृतः ॥ व्रजस्त्रियो यद् वाञ्छन्ति पुलिन्द्यस् तृणवीरुधः । गावश् चारयतो गोपाः पादस्पर्शं महात्मनः ॥ हे साध्वि! साम्राज्यादिकं न कामयामहे । तत्र साम्राज्यं सार्वभौमं पदम् । स्वाराज्यं ऐन्द्रं पदम् । भौज्यं तदुभयभोगभाक्त्वम्, भुनक्तीति भुक् तस्य भाव इति । विविधं राजत इति विराट्, तस्य भावो वैराज्यम्, अणिमादिसिद्धिभाक्त्वम् इत्य् अर्थः । पारमेष्ठ्यं ब्रह्मपदम् । आनन्त्यं, ये ते शतम् इत्यादिश्रुतिरीत्या मनुष्यानन्दम् आरभ्य शतशतगुणितत्वेन प्राजापत्यस्य गणनायाः परां काष्ठां दर्शयित्वा, परब्रह्मणि तु यतो वाचो निवर्तन्ते इत्य् अनेन यद् आनन्दस्यानन्त्यं दर्शितं, तद् अपीत्य् अर्थः । किं बहुना, हरेः श्रीपतेः पदं सामीप्यादिकम् अपि यत्, तद् एतद् अपि न कामयामहे, नाधीनं कर्तुम् इच्छाम इत्य् अर्थः । तर्हि किम् अधिकं लब्धुं कामयध्वे? तत्राहुः—एतस्य अस्मत्पतित्वेन सर्वविज्ञातस्य गदाभृतः श्रीमत्पादरज एव तावन् मूर्ध्ना वोढुं कामयामहे । तत्रापि यत् श्रियः कुचकुङ्कुमगन्धेन आढ्यं तद्गन्धेन प्राप्तसम्पद्विशेषं तत् पुनर् अधिकं कामयामह इत्य् अर्थः । ननु, श्रीपतेर् एव पदं श्रीकुङ्कुमगन्धाढ्यं तत्सामीप्यादित्यागात् तत् तु भवत्यस् त्यक्तवत्य एव । यदि च श्रीर् अत्र रुक्मिण्य् अभिप्रेयते, तर्हि तत् तु भवतीनां प्राप्तम् एव । तस्मात् तत्तद्विलक्षणाया एव श्रियः कुचकुङ्कुमगन्धाढ्यम् तत् स्याद् इति गम्यते । ततस् तदवबोधनाय पुनर् विशिष्यताम् । तत्राहुः—व्रजस्त्रिय इति । पूर्णाः पुलिन्द्य उरुगाय इत्यादिस्ववाक्याद्यनुसारेण व्रजस्त्र्यादयो यद् वाञ्छन्ति ववाञ्छुर् इत्य् अर्थः । वर्तमानप्रयोगेण तत्तदविच्छेद उत्प्रेक्ष्यते । अत्र पुलिन्द्यादिनिर्देशस् तु स्वेषाम् अपि तत्प्राप्तियोग्यताविवक्षया । तृणवीरुधो दूर्वाद्याः । आसां तादृगनुभवश् च तत्कुचकुङ्कुमसौरभवासितत्वाविच्छिन्नतत्पादप्रभावाद् एवेति भावः । गावो गाः । चारयतश् चारयन्तः । गोपा इत्य् अन्ते निर्देशस् तु केषाञ्चित् प्रियनर्मसखादीनां तदनुमोदनकारित्वेऽपि पुरुषत्वात् तत्रायोग्यताविवक्षया । अयं भावः—श्रीत्वेन प्रसिद्धायाः श्रियस् तत्र कामनैव श्रूयते, न तु सङ्गतिः । यद्वाञ्छया श्रीर् इति नागपत्नीनां, या वै श्रियार्चितम् इत्य् उद्धवस्याप्य् उक्तेः । न च रुक्मिणीत्वेन प्रसिद्धायाः श्रियस् तत्र सङ्गतिः, कालदेशयोर् अन्यतमत्वात् । न च व्रजस्त्रीणां श्रीसम्बन्धलालसा युक्ता—नायं श्रियोऽङ्ग इत्यादिना ततोऽपि परमाधिक्यश्रवणात् । तस्माद् रुक्मिणी द्वारवत्यां तु राधा वृन्दावने वने इति मात्स्यानुसारेण रुक्मिण्या सह पठिता । शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत् इति न्यायरीत्या महेन्द्रेण परमेश्वर इव दुर्गयाप्य् अहङ्ग्रहोपासनाशास्त्रदृष्ट्या स्वाभेदेनोपदिष्टा । श्रीराधा तु सर्वतः पूर्णा तल्लक्ष्मीः । तथा देवी कृष्णमयी प्रोक्ता राधिका इत्यादिबृहद्गौतमीयानुसारेण, राधया माधवो देवो माधवेनैव राधिका इत्यादिऋक्परिशिष्टानुसारेण च तासु राधात्वेन प्रसिद्धा सर्वतो विलक्षणा या श्रीर् विराजते, ताम् उद्दिश्यैव तासां तद् इदं वाक्यम् । यथा च—अनयाराधितो नूनं भगवान् इत्यादि, अप्य् एणपत्न्युपगत इत्यादिद्वयं च । ततश् च तासां यथा तत्र स्पृहास्पन्दता, तथास्माकं चेति । तद् एवं तादृशप्रेमस्फूर्तिमयतद्गन्धाढ्यतायाः सम्प्रत्य् अप्य् अस्मासु प्रकाशः स्याद् इति दर्शितम् । न केवलं तादृशं तद्रज एव वाञ्छन्ति, अपि तु तादृशपादस्पर्शं च । अतो वयम् अपि तं कामयामह इत्य् अर्थः । यद् वा, तद्रजस एव विशेषणं पादस्पर्शम् इति । तदव्यभिचारिफलत्वाद् अभिन्नम् एवेत्य् अर्थः । एतस्य तत्र कीदृशस्य? महान् सर्वत्रत्याद् अपि स्वभावाद् उत्तम आत्मा सौन्दर्यादिप्रकाशमयः स्वभावो यस्य तादृशस्य तत्रातिशुशुभे ताभिर् भगवान् इति श्रीशुकोक्तेः ॥
tatra svebhyaḥ ṣoḍaśa-sahasra-saṅkhyābhyaḥ śrī-yadu-devasya patnībhyas tathāṣṭabhyaḥ paṭṭa-mahīṣibhyaś ca tāsāṁ māhātmyaṁ vadantyaḥ parama-kāṣṭhāpannatayā śrī-rādhikā-devyā āhuḥ— na vayaṁ sādhvi sāmrājyaṁ svārājyaṁ bhaujyam apy uta | vairājyaṁ pārameṣṭhyaṁ ca ānantyaṁ vā hareḥ padam || kāmayāmaha etasya śrīmat-pāda-rajaḥ śriyaḥ | kuca-kuṅkuma-gandhāḍhyaṁ mūrdhnā voḍhuṁ gadā-bhṛtaḥ || vraja-striyo yad vāñchanti pulindyas tṛṇa-vīrudhaḥ | gāvaś cārayato gopāḥ pāda-sparśaṁ mahātmanaḥ || he sādhvi! sāmrājyādikaṁ na kāmayāmahe | tatra sāmrājyaṁ sārvabhaumaṁ padam | svārājyaṁ aindraṁ padam | bhaujyaṁ tad-ubhaya-bhoga-bhāktvam, bhunaktīti bhuk tasya bhāva iti | vividhaṁ rājata iti virāṭ, tasya bhāvo vairājyam, aṇimādi-siddhi-bhāktvam ity arthaḥ | pārameṣṭhyaṁ brahma-padam | ānantyaṁ, ye te śatam ity-ādi-śruti-rītyā manuṣyānandam ārabhya śata-śata-guṇitatvena prājāpatyasya gaṇanāyāḥ parāṁ kāṣṭhāṁ darśayitvā, para-brahmaṇi tu yato vāco nivartante ity anena yad ānandasyānantyaṁ darśitaṁ, tad apīty arthaḥ | kiṁ bahunā, hareḥ śrī-pateḥ padaṁ sāmīpyādikam api yat, tad etad api na kāmayāmahe, nādhīnaṁ kartum icchāma ity arthaḥ | tarhi kim adhikaṁ labdhuṁ kāmayadhve? tatrāhuḥ—etasya asmat-patitvena sarva-vijñātasya gadā-bhṛtaḥ śrīmat-pāda-raja eva tāvan mūrdhnā voḍhuṁ kāmayāmahe | tatrāpi yat śriyaḥ kuca-kuṅkuma-gandhena āḍhyaṁ tad-gandhena prāpta-sampad-viśeṣaṁ tat punar adhikaṁ kāmayāmaha ity arthaḥ | nanu, śrīpater eva padaṁ śrī-kuṅkuma-gandhāḍhyaṁ tat-sāmīpyādi-tyāgāt tat tu bhavatyas tyaktavatya eva | yadi ca śrīr atra rukmiṇy abhipreyate, tarhi tat tu bhavatīnāṁ prāptam eva | tasmāt tat-tad-vilakṣaṇāyā eva śriyaḥ kuca-kuṅkuma-gandhāḍhyam tat syād iti gamyate | tatas tad-avabodhanāya punar viśiṣyatām | tatrāhuḥ—vraja-striya iti | pūrṇāḥ pulindya urugāya ity-ādi-sva-vākyādy-anusāreṇa vraja-stry-ādayo yad vāñchanti vavāñchur ity arthaḥ | vartamāna-prayogeṇa tat-tad-aviccheda utprekṣyate | atra pulindy-ādi-nirdeśas tu sveṣām api tat-prāpti-yogyatā-vivakṣayā | tṛṇa-vīrudho dūrvādyāḥ | āsāṁ tādṛg-anubhavaś ca tat-kuca-kuṅkuma-saurabha-vāsitatvāvicchinna-tat-pāda-prabhāvād eveti bhāvaḥ | gāvo gāḥ | cārayataś cārayantaḥ | gopā ity ante nirdeśas tu keṣāñcit priya-narma-sakhādīnāṁ tad-anumodana-kāritve'pi puruṣatvāt tatrāyogyatā-vivakṣayā | ayaṁ bhāvaḥ—śrītvena prasiddhāyāḥ śriyas tatra kāmanaiva śrūyate, na tu saṅgatiḥ | yad-vāñchayā śrīr iti nāga-patnīnāṁ, yā vai śriyārcitam ity uddhavasyāpy ukteḥ | na ca rukmiṇītvena prasiddhāyāḥ śriyas tatra saṅgatiḥ, kāla-deśayor anyatamatvāt | na ca vraja-strīṇāṁ śrī-sambandha-lālasā yuktā—nāyaṁ śriyo'ṅga ity-ādinā tato'pi paramādhikya-śravaṇāt | tasmād rukmiṇī dvāravatyāṁ tu rādhā vṛndāvane vane iti mātsyānusāreṇa rukmiṇyā saha paṭhitā | śāstra-dṛṣṭyā tūpadeśo vāma-devavat iti nyāya-rītyā mahendreṇa parameśvara iva durgayāpy ahaṅgrahopāsanā-śāstra-dṛṣṭyā svābhedenopadiṣṭā | śrī-rādhā tu sarvataḥ pūrṇā tal-lakṣmīḥ | tathā devī kṛṣṇamayī proktā rādhikā ity-ādi-bṛhad-gautamīyānusāreṇa, rādhayā mādhavo devo mādhavenaiva rādhikā ity-ādi-ṛk-pariśiṣṭānusāreṇa ca tāsu rādhātvena prasiddhā sarvato vilakṣaṇā yā śrīr virājate, tām uddiśyaiva tāsāṁ tad idaṁ vākyam | yathā ca—anayārādhito nūnaṁ bhagavān ity-ādi, apy eṇapatny-upagata ity-ādi-dvayaṁ ca | tataś ca tāsāṁ yathā tatra spṛhā-spandatā, tathāsmākaṁ ceti | tad evaṁ tādṛśa-prema-sphūrtimaya-tad-gandhāḍhyatāyāḥ sampraty apy asmāsu prakāśaḥ syād iti darśitam | na kevalaṁ tādṛśaṁ tad-raja eva vāñchanti, api tu tādṛśa-pāda-sparśaṁ ca | ato vayam api taṁ kāmayāmaha ity arthaḥ | yad vā, tad-rajasa eva viśeṣaṇaṁ pāda-sparśam iti | tad-avyabhicāri-phalatvād abhinnam evety arthaḥ | etasya tatra kīdṛśasya? mahān sarvatratyād api svabhāvād uttama ātmā saundaryādi-prakāśa-mayaḥ svabhāvo yasya tādṛśasya tatrātiśuśubhe tābhir bhagavān iti śrī-śukokteḥ ||
Там жёны шри бога Яду, числом шестнадцать тысяч, и восемь главных цариц, изрекая своим величие тех, имея в виду шри Радхику-деви как достигшую высшего предела, говорят: «Не желаем мы, о благая, ни самодержавия, ни небесного царства, ни вкушения обоих, ни состояния вирата, ни сана Парамештхина, ни бесконечности, ни даже места у Хари; мы желаем нести головою пыль шримат стоп этого носящего палицу — пыль, богатую запахом шафрана с грудей Шри, — то касание стоп великой души, которого желают жёны Враджа, пулинди, травы и кусты, пастухи, пасущие с ним коров».\n\nО благая! Самодержавия и прочего не желаем. Самодержавие — власть надо всею землёю; «сварадджья» — положение Индры; «бхауджья» — причастность вкушению обоих. «Разнообразно сияет» — вират; его состояние — вайраджья, то есть причастность совершенствам анимы и прочим. «Парамештхья» — положение Брахмы. «Бесконечность» — то, что показано в шрути «которые те сто» и далее: начав с человеческого блаженства и стократным умножением доведя счёт до высшего предела — блаженства Праджапати, — а в высшем Брахмане словами «откуда отступают речи» показав бесконечность блаженства. Да что много говорить: и того места у Хари, владыки Шри, — самипьи и прочего — мы тоже не желаем, не хотим сделать своим; таков смысл.\n\n«Тогда чего же большего вы желаете обрести?» На то они говорят: этого, всем известного как наш супруг, носящего палицу, — пыль его шримат стоп и желаем нести головою; и ещё больше желаем ту, что богата запахом шафрана с грудей Шри, то есть обрела от того запаха особую полноту.\n\n«Но ведь место владыки Шри и так богато запахом её шафрана; а вы, оставив самипью и прочее, от него отказались. Если же Шри здесь значит Рукмини, то оно вами уже обретено». Значит, понятно, что оно богато шафраном грудей некоей Шри, отличной и от той, и от другой. И, чтобы дать это понять, они снова уточняют — словами «жёны Враджа». По своим же речениям «полны пулинди, о Многовоспетый» и далее: того желают, желали жёны Враджа и прочие; а настоящим временем предполагается непрерывность того и того. Упоминание же пулинди и прочих — чтобы высказать, что и сами они к тому пригодны. «Травы, кусты» — дурва и прочие; а такое переживание у них — от непрерывного воздействия тех стоп, напоённых благоуханием шафрана с её грудей. «Коров» — коров; «пасущего» — пасущие. А то, что «пастухи» поставлено в конце, — чтобы высказать: хотя иные милые шутливые товарищи и прочие тому и содействуют, они, будучи мужчинами, к тому непригодны.\n\nВот смысл: о той Шри, что известна как Шри, там слышно лишь желание, а не соединение — по «ради желания которого Шри» в речении жён нагов и по «которую Шри почитает» у Уддхавы. И соединения той Шри, что известна как Рукмини, там нет: и время, и место иные. И жажда связи со Шри у жён Враджа неуместна: в «не эта у Шри, милый» и далее слышно об их превосходстве и над нею.\n\nПотому «Рукмини — в Дваравати, а Радха — во Вриндаване, в лесу», по Матсье, прочитана вместе с Рукмини. А по правилу «Наставление по взгляду писания — как о Вама-деве», Дурга, как Махендра о высшем Владыке, наставлена о неразличии с собою по взгляду писания о почитании себя как Его. Шри Радха же — всесторонне полная его Лакшми. И по Брихад-гаутамии «богиня, полная Кришны, названа Радхикою» и далее, и по Рик-паришиште «Радхою — бог Мадхава, Мадхавою же — Радхика» и далее, — та Шри, что среди них известна как Радха и всесторонне иноприродна, и сияет; её-то и имеет в виду это их речение. Как и «Ею, верно, почтён Бхагаван» и далее, и двоица «и с ланью пришедший» и далее. И оттого: как у них там трепет желания, так и у нас.\n\nИтак, показано: да будет и у нас ныне явление той богатости запахом, полной явления такой премы. И желают они не одной лишь такой его пыли, но и такого касания стоп; оттого и мы его желаем; таков смысл. Или же: «касание стоп» — определение самой той пыли, и оно неотлично от неё, будучи её неизменным плодом. «Этого» — какого же? Великого: у кого природа выше всякой иной, суть которой — явление красоты и прочего; такого, по сказанному шри Шукою: «там весьма сиял с ними Бхагаван».
9b37dc32cdfb · publicado 21 sept 2026, 16:24:47 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Царицы Двараки перечисляют всё, чего не хотят, — и список начинается с власти над миром, а кончается местом рядом с Ним. Хотят они пыли, и притом не всякой: той, что пахнет шафраном с чужой груди.\n\nРазбор дальше доказывает, что эта «чужая» — не Лакшми и не Рукмини; и делает это не восторгом, а исключением: ни по времени, ни по месту иначе не сходится.