श्रियः कान्ताः कान्तः परमपुरुषः कल्पतरवो द्रुमा भूमिश् चिन्तामणिगणमयि तोयम् अमृतम् । कथा गानं नाट्यं गमनम् अपि वंशी प्रियसखि चिदानन्दं ज्योतिः परम् अपि तद् आस्वाद्यम् अपि च ॥ स यत्र क्षीराब्धिः स्रवति सुरभीभ्यश् च सुमहान् निमेषार्धाख्यो वा व्रजति न हि यत्रापि समयः । भजे श्वेतद्वीपं तम् अहम् इह गोलोकम् इति यं विदन्तस् ते सन्तः क्षितिविरलचाराः कतिपये ॥ इति । गानं नाट्यम् इति तद्वद् रसाधायकम् इत्य् अर्थः । तद् एवम् अलौकिकत्वादिनानुकार्येऽपि रसे रसत्वापादानशक्तौ सत्यां प्रीतिकारणादयस् ते तदापि विभावाद्याख्यां भजन्ते । तथैव हि तेषां तत्तदाख्या । यथोक्तं— विभावनं रत्यादेर् विशेषेणास्वादाङ्कुरयोग्यतानयनम् । अनुभावनम् एवम्भूतस्य रत्यादेः समनन्तरम् एव रसादिरूपतया भावनम् । सञ्चारणे तथाभूतस्य तस्यैव सम्यक् चारणम् इति । किं च, स्वाभाविकालौकिकत्वे सति यथा लौकिकरसविदां लौकिकेभ्योऽपि काव्यसंश्रयाद् अलौकिकशक्तिं दधानेभ्यो विभावाद्याख्याप्राप्तकारणादिभ्यः शोकादाव् अपि सुखम् एव जायते इति रसत्वापत्तिस् तथैवास्माभिर् वियोगादाव् अपि मन्तव्यम् । तत्र बहिस् तदीयवियोगमयदुःखेऽपि परमानन्दघनस्य भगवतस् तद्भावस्य च हृदि स्फूर्तिर् विद्यत एव । परमानन्दघनत्वं च तयोस् त्यक्तुम् अशक्यत्वात् । ततः क्षुधातुराणाम् अत्युष्णमधुरदुग्धवन् न तत्र रसत्वव्याघातः । तदा तद्भावस्य परमानन्दरूपस्यापि वियोगदुःखनिमित्तत्वं चन्द्रादीनां तापनत्वम् इव ज्ञेयम् । तथा तस्य दुःखस्य च भावाननन्दजन्यत्वाद् आयत्यां संयोगसुखपोषकत्वाच् च सुखान्तःपात एव । तथा तदीयस्य करुणस्यापि रसस्य सर्वज्ञवचनादिरचितप्राप्त्याशामयत्वात् संयोगावशेषत्वात् तत्र तथैव गतिः सिद्धा । तद् एवम् अनुकार्ये रसोदयः सिद्धः । स एव च मुख्यः, श्रवणजानुरागाद् दर्शनजानुरागस्य श्रेष्ठत्वात्— श्रुतमात्रोऽपि यः स्त्रीणां प्रसह्याकर्षते मनः । उरुगायोरुगीतो वा पश्यन्तीनां च किं पुनः ॥ इति न्यायेन । अतस् तव विक्रीडितं ब्रह्मन् इत्यादिकोद्भववचनमयं पद्यद्वयं चाहार्यम् । अथ अनुकर्ता अप्य् अत्र भक्त एव सम्मतः, अन्येषां सम्यक् तदनुकरणासामार्थ्यात् । ततस् तत्रापि तद्रसोदयः स्याद् एव । किन्तु भक्तेर् भक्तविषयको भगवद्रसः प्रायो नोदयते भक्तिविरोधाद् एव । ततो नानुक्रियते च । तदनुभवश् च भगवत्सम्बन्धित्वेनैव भवति, नात्मीयत्वेन । स च भक्तिरसोद्दीपकत्वेनैव चरितार्थताम् आपद्यते । ततः क्वचिच् छुद्धभक्तानाम् अपि यदि तदनुभावानुकरणं स्यात्, तदा तदीयत्वेनैव तैस् तद् भाव्यते, न तु स्वीयत्वेनेति समाधेयम् । यत्र तु भक्त्यविरोधः, यथा गदादितुल्यभावानां वसुदेवादौ, तत्रोदयतेऽपि ।
śriyaḥ kāntāḥ kāntaḥ parama-puruṣaḥ kalpa-taravo drumā bhūmiś cintāmaṇi-gaṇa-mayi toyam amṛtam | kathā gānaṁ nāṭyaṁ gamanam api vaṁśī priya-sakhi cid-ānandaṁ jyotiḥ param api tad āsvādyam api ca || sa yatra kṣīrābdhiḥ sravati surabhībhyaś ca su-mahān nimeṣārdhākhyo vā vrajati na hi yatrāpi samayaḥ | bhaje śvetadvīpaṁ tam aham iha golokam iti yaṁ vidantas te santaḥ kṣiti-virala-cārāḥ katipaye || iti | gānaṁ nāṭyam iti tadvad rasādhāyakam ity arthaḥ | tad evam alaukikatvādinānukārye'pi rase rasatvāpādāna-śaktau satyāṁ prīti-kāraṇādayas te tadāpi vibhāvādyākhyāṁ bhajante | tathaiva hi teṣāṁ tat-tad-ākhyā | yathoktaṁ— vibhāvanaṁ raty-āder viśeṣeṇāsvādāṅkura-yogyatānayanam | anubhāvanam evambhūtasya ratyādeḥ samanantaram eva rasādi-rūpatayā bhāvanam | sañcāraṇe tathābhūtasya tasyaiva samyak cāraṇam iti | kiṁ ca, svābhāvikālaukikatve sati yathā laukika-rasa-vidāṁ laukikebhyo'pi kāvya-saṁśrayād alaukika-śaktiṁ dadhānebhyo vibhāvādy-ākhyāprāpta-kāraṇādibhyaḥ śokādāv api sukham eva jāyate iti rasatvāpattis tathaivāsmābhir viyogādāv api mantavyam | tatra bahis tadīya-viyoga-maya-duḥkhe'pi paramānanda-ghanasya bhagavatas tad-bhāvasya ca hṛdi sphūrtir vidyata eva | paramānanda-ghanatvaṁ ca tayos tyaktum aśakyatvāt | tataḥ kṣudhāturāṇām atyuṣṇa-madhura-dugdhavan na tatra rasatva-vyāghātaḥ | tadā tad-bhāvasya paramānanda-rūpasyāpi viyoga-duḥkha-nimittatvaṁ candrādīnāṁ tāpanatvam iva jñeyam | tathā tasya duḥkhasya ca bhāvānananda-janyatvād āyatyāṁ saṁyoga-sukha-poṣakatvāc ca sukhāntaḥpāta eva | tathā tadīyasya karuṇasyāpi rasasya sarvajña-vacanādi-racita-prāpty-āśāmayatvāt saṁyogāvaśeṣatvāt tatra tathaiva gatiḥ siddhā | tad evam anukārye rasodayaḥ siddhaḥ | sa eva ca mukhyaḥ, śravaṇajānurāgād darśanajānurāgasya śreṣṭhatvāt— śruta-mātro'pi yaḥ strīṇāṁ prasahyākarṣate manaḥ | uru-gāyoru-gīto vā paśyantīnāṁ ca kiṁ punaḥ || iti nyāyena | atas tava vikrīḍitaṁ brahman ity-ādikodbhava-vacana-mayaṁ padya-dvayaṁ cāhāryam | atha anukartā apy atra bhakta eva sammataḥ, anyeṣāṁ samyak tad-anukaraṇāsāmārthyāt | tatas tatrāpi tad-rasodayaḥ syād eva | kintu bhakter bhakta-viṣayako bhagavad-rasaḥ prāyo nodayate bhakti-virodhād eva | tato nānukriyate ca | tad-anubhavaś ca bhagavat-sambandhitvenaiva bhavati, nātmīyatvena | sa ca bhakti-rasoddīpakatvenaiva caritārthatām āpadyate | tataḥ kvacic chuddha-bhaktānām api yadi tad-anubhāvānukaraṇaṁ syāt, tadā tadīyatvenaiva tais tad bhāvyate, na tu svīyatveneti samādheyam | yatra tu bhakty-avirodhaḥ, yathā gadādi-tulya-bhāvānāṁ vasudevādau, tatrodayate'pi |
«Шри — возлюбленные, возлюбленный — высший Пуруша; деревья — древа желаний, земля полна камней чинтамани, вода — бессмертие; речь — пение, даже хождение — пляска, флейта — милая подруга, свет — сознание и блаженство, и даже высшее там вкушаемо. Там струится молочный океан, весьма великий, от сурабхи; и не проходит там время, зовомое хоть полумгновением. Чту я ту Шветадвипу, которую здесь знают как Голоку немногие святые, редко ступающие по земле». «Пение, пляска» — то есть подобно им несущее расу.\n\nИтак, когда в изображаемом, благодаря немирскости и прочему, есть сила сообщать расе расовость, причины любви и прочее и тогда носят имена вибхав и прочего, — ибо именно по этому они так и зовутся. Как сказано: «Вибхавана — доведение рати и прочего до особой пригодности дать росток вкушения; анубхавана — делание таковых рати и прочего тотчас же обликом расы; санчарана — полное движение того же, ставшего таковым».\n\nБолее того. Раз немирскость здесь природная, то — как у знатоков мирской расы даже из мирских причин, получивших прибежищем поэзии немирскую силу и имена вибхав и прочего, даже в скорби рождается одно счастье, и это зовётся становлением расы, — так же и нам должно мыслить о разлуке и прочем. Там, при внешнем страдании, полном разлуки с ним, в сердце всё же есть проблеск Бхагавана, сгустка высшего блаженства, и чувства к нему; а сгущённость высшего блаженства у них обоих — оттого, что её невозможно оставить. И потому, как крайне горячее сладкое молоко для изголодавшихся, расовости здесь нет помехи. А что это чувство, само имеющее облик высшего блаженства, становится поводом страдания разлуки, — это как жгучесть луны и прочего. И самое страдание, рождённое блаженством чувства и питающее будущее счастье встречи, входит именно в счастье. Так же и его сострадательная раса: она полна надежды на обретение, созданной словом всеведущего, и завершается соединением, — и исход там установлен тот же.\n\nИтак, восход расы в изображаемом установлен, и он же главный: привязанность от видения выше привязанности от слушания — по правилу «Если он, лишь услышанный, силою влечёт ум женщин, широко воспетый и пропетый, — то что уж говорить о видящих его». Потому двустишие, полное слов Уддхавы, «твоё игрище, о брахман» и далее, привносится сюда.\n\nДалее, изображающим здесь признан именно преданный: иные неспособны изобразить его вполне. Значит, и в нём восход этой расы был бы. Но у преданного раса Бхагавана, чьим предметом стал бы преданный, обычно не восходит — она противна преданности; потому и не изображается. И переживает он её как связанную с Бхагаваном, а не как свою; и она осуществляет себя тем, что возжигает расу преданности. Потому, если где-то и чистые преданные изображают его анубхавы, они созерцают это как принадлежащее ему, а не как своё, — так и разрешается. А где преданности нет противности — как у Гады и прочих, имеющих равное чувство, к Васудеве и прочим, — там она и восходит.
c117b176e531 · publicado 21 sept 2026, 16:24:47 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Разлука здесь не исключение из счастья, а его вид. Страдать способен лишь тот, у кого в сердце стоит проблеск того, с кем он разлучён; уберите проблеск — уйдёт и боль, но уйдёт и любовь.\n\nИ оговорка про изображающего важнее, чем кажется: играть Бхагавана может лишь тот, кто ему предан, — но тогда он не может отнести его величие к себе. Изображение остаётся службой, а не присвоением.