अथ तदन्तराले मानरूपो विप्रलम्भः । तत्र यथोक्तम्— अहेर् इव गतिः प्रेम्णः स्वभावकुटिला भवेत् । अतो हेतोर् अहेतोश् च यूनोर् मान उदञ्चति ॥ तथा— अहेतोर् नेति नेत्य् उकेर् हेतोर् यन् मान उच्यते । अस्य प्रणय एव स्यान् मानस्य पदम् उत्तमम् ॥ इति । ततोऽस्य सहेतुर् निर्हेतुश् चेति भेदद्वये च सति हेतुर् अपि यथोक्तः— हेतुर् ईर्ष्याविपक्षादेर् वैशिष्ट्ये प्रेयसा कृते । भावः प्रणयमुख्योऽयम् ईऋषामानत्वम् ऋच्छति ॥ इति । यथा च— स्नेहं विना भयं न स्यान् नेर्ष्या च प्रणयं विना । तस्मान् मानप्रकारोऽयं द्वयोः प्रेमप्रकाशकः ॥ इति । अत एव हरिवंशे— रुषिताम् इव तां देवीं स्नेहात् सङ्कल्पयन्न् इव । भीतभीतोऽतिशनकैर् विवेश यदुनन्दनः ॥ रूपयौवनसम्पन्ना स्वसौभाग्येन गर्विता । अभिमानवती देवी श्रुत्वैवेर्ष्यावशं गता ॥ इति । अतः प्रियकृतस्नेहभङ्गानुमानेन सहेतुर् ईर्ष्यामानो भवति । एष च विलासः श्रीकृष्णस्यापि परमसुखदः । यथा चोक्तं श्रीरुक्मिणीं प्रति स्वयम् एव—त्वद्वचः श्रोतुकामेन क्ष्वेल्याचरितम् अङ्गने, मुखं च प्रेमसंरम्भस्फुरिताधरम् ईक्षितुम् इत्यादि । श्रीरुक्मिण्याम् अपि तदविक्षिप्तिवं व्यक्तं—जाड्यं वचस् तव गदाग्रज इत्यादौ । युक्तं च तत् कान्ताभावाख्यायाः प्रीतेः पोषकत्वेन तद्भावस्यावगमात् । प्राचीनार्वाचीनकविसम्प्रदायसम्मतत्वाच् च । तस्माद् आदरणीय एव मानाख्यो भावः । तत्र सर्वासां युगपत्त्यागेन सङ्गप्राथम्येन च तथानुदयान् निगूढस् तन्मानलेशो रासे श्रीव्रजदेवीनां जातः । स च परित्यागजेर्ष्याहेतुक एव ज्ञेयः । यथा— सभाजयित्वा तम् अनङ्गदीपनं सहासलीलेक्षणविभ्रमभ्रुवा । संस्पर्शनेनाङ्ककृताङ्घ्रिहस्तयोः संस्तुत्य ईषत् कुपिता बभाषिरे ॥ इत्यादि । स्पष्टम् ।
atha tad-antarāle māna-rūpo vipralambhaḥ | tatra yathoktam— aher iva gatiḥ premṇaḥ svabhāva-kuṭilā bhavet | ato hetor ahetoś ca yūnor māna udañcati || tathā— ahetor neti nety uker hetor yan māna ucyate | asya praṇaya eva syān mānasya padam uttamam || iti | tato'sya sahetur nirhetuś ceti bheda-dvaye ca sati hetur api yathoktaḥ— hetur īrṣyā-vipakṣāder vaiśiṣṭye preyasā kṛte | bhāvaḥ praṇaya-mukhyo'yam īṛṣā-mānatvam ṛcchati || iti | yathā ca— snehaṁ vinā bhayaṁ na syān nerṣyā ca praṇayaṁ vinā | tasmān māna-prakāro'yaṁ dvayoḥ prema-prakāśakaḥ || iti | ata eva harivaṁśe— ruṣitām iva tāṁ devīṁ snehāt saṅkalpayann iva | bhīta-bhīto'tiśanakair viveśa yadu-nandanaḥ || rūpa-yauvana-sampannā sva-saubhāgyena garvitā | abhimānavatī devī śrutvaiverṣyā-vaśaṁ gatā || iti | ataḥ priya-kṛta-sneha-bhaṅgānumānena sa-hetur īrṣyā-māno bhavati | eṣa ca vilāsaḥ śrī-kṛṣṇasyāpi parama-sukhadaḥ | yathā coktaṁ śrī-rukmiṇīṁ prati svayam eva—tvad-vacaḥ śrotu-kāmena kṣvelyā-caritam aṅgane, mukhaṁ ca prema-saṁrambha-sphuritādharam īkṣitum ity-ādi | śrī-rukmiṇyām api tad-avikṣiptivaṁ vyaktaṁ—jāḍyaṁ vacas tava gadāgraja ity-ādau | yuktaṁ ca tat kāntābhāvākhyāyāḥ prīteḥ poṣakatvena tad-bhāvasyāvagamāt | prācīnārvācīna-kavi-sampradāya-sammatatvāc ca | tasmād ādaraṇīya eva mānākhyo bhāvaḥ | tatra sarvāsāṁ yugapat-tyāgena saṅga-prāthamyena ca tathānudayān nigūḍhas tan-māna-leśo rāse śrī-vraja-devīnāṁ jātaḥ | sa ca parityāgajerṣyā-hetuka eva jñeyaḥ | yathā— sabhājayitvā tam anaṅga-dīpanaṁ sahāsa-līlekṣaṇa-vibhrama-bhruvā | saṁsparśanenāṅka-kṛtāṅghri-hastayoḥ saṁstutya īṣat kupitā babhāṣire || ity-ādi | spaṣṭam |
Теперь, в промежутке между ними, — випраламбха в облике маны. О ней сказано так: «Ход премы, подобно змеиному, по природе извилист; оттого и с причиною, и без причины у двоих юных восходит мана». И так же: «Беспричинная — от речений „нет, нет“; та же, что зовётся маною по причине, — у неё высшим местом маны служит именно пранайя».\n\nИтак, поскольку различий у неё два — с причиною и беспричинная, — сказана и причина: «Причина — ревность, когда возлюбленный оказал предпочтение сопернице и прочему; и чувство, главное в котором пранайя, обретает свойство ревности-маны». И ещё: «Без любви не бывает страха, и без пранайи — ревности; потому этот вид маны являет прему обоих». Оттого и в «Хари-вамше»: «Словно бы от любви представляя себе ту богиню разгневанною, в великой боязни, крайне тихо вошёл отрада Яду. А богиня, одарённая красотою и юностью, гордая своею удачею и полная самомнения, лишь услышав, подпала под власть ревности».\n\nИтак, по заключению о нарушении любви, содеянном милым, возникает ревность-мана с причиною. И эта игра даёт высшую радость и самому Шри Кришне, как сказано им самим Шри Рукмини: «желая услышать твою речь, я и пошутил, о стройная», «и чтобы увидеть лицо с губою, дрожащею от негодования премы» и далее. У Шри Рукмини же явлена её невозмутимость — в «нелепа речь твоя, Гададжа» и далее. И это уместно, ибо понятно, что такое чувство питает приязнь, именуемую чувством возлюбленной, и ибо оно принято преданием поэтов древних и новых. Потому чувство, именуемое маною, достойно почтения.\n\nА там, поскольку он оставил всех разом и поскольку близость была первою, мана так и не взошла открыто — и у Шри-Враджа-богинь на расе родилась лишь сокрытая её малость. Знать её надлежит как имеющую причиною ревность, рождённую от оставления. Как: «Почтив его, возжигающего Ананга, — смеющимися игривыми взорами, игрою бровей, прикосновением к его стопам и рукам, положенным им на колени, — и восславив, они, слегка разгневанные, заговорили» и далее. Ясно.
072e156c9f50 · publicado 21 sept 2026, 16:24:47 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Мана оправдана дважды: она не порча любви, а её извилистый ход, и она радует того, на кого направлена. Кришна прямо говорит, зачем пошутил, — чтобы увидеть дрожащую губу.\n\nИ мера соблюдена: у гопи на расе мана только намечена, потому что оставлены были все сразу и никому не оказано предпочтения. Ревности не на кого обратить — остаётся «слегка разгневанные».