अनुकम्प्यत्वं त्रिविधं—पाल्यत्वं भृत्यत्वं लाल्यत्वं च । तत्त्रैविध्येन क्रमात् ते श्रीभगवति पालक इति भावा द्वारकाप्रजादयः, सेव्य इति भावाः श्रीदारुकादिसेवकाः, गुरुर् इति भावाः श्रीप्रद्युम्नगदप्रभृतिपुत्रानुजादय इति । एषां त्रिविधानाम् अपि प्रीतिर् भक्तिर् एव । पूर्वापेक्षया चैषां प्रीतेर् आनुकूल्यात्मताधिक्याद् आवृतज्ञानांशत्वेनास्याम् एव श्रीरसामृतसिन्धौ प्रीतिर् इत्य् एवाख्या कृता । सा च भक्तिः क्रमेण पाल्यानाम् आश्रयात्मिका, भृत्यानां दास्यात्मिका, लाल्यानां प्रश्रयात्मिका ज्ञेया । या तु महद्बुद्ध्या चित्तादरलक्षणभक्तिर् नमस्कारादिकार्यव्यङ्ग्या सा खलु प्रीतिर् न भवतीति नात्र गण्यते । तत्तद्भावं विनैव केवलादरमयी प्रीतिश् चेद् भक्तिसामान्यत्वेन ज्ञेया । अथ “पुत्रोऽयम्” इत्यादिभावेनानुकम्पित्वाभिमानमयी प्रीतिर् वात्सल्यम् । वत्सं वक्षो लातीति निरुक्तिर् हि तत्रैव झटिति प्रतीतिं गमयति । प्रीतिमात्रे तु तदुपलक्षणत्वेनैव प्रयोगः । लौकिकरसज्ञाश् च केचिद् अत्रैव वत्सलाख्यं रसं मन्यन्ते । तथोदाहृतं श्रीदेवहूत्याः पुत्रवियोगे वत्से गौर् इव वत्सला इति । तस्माद् वात्सल्यं श्रीव्रजेश्वरादीणाम् । अथ “मत्सममधुरशीलवान् अयं निरुपाधिमत्प्रणयाश्रयविशेषः” इति भावेन मित्रत्वाभिमानमयी प्रीतिः मैत्र्याख्या द्विविधाः—परस्परनिरुपाधिकोपकाररसिकतामयी सौहृदाख्या, सहविहारशालिप्रणयमयी सख्याख्या चेति । ततो मित्राणि च द्विविधानि—सुहृदः सखायश् चेति । तत्र सौहृदं श्रीयुधिष्ठिरभीष्मद्रौपदीपद्यादिष्व् अंशेन दृश्यते, सख्यं श्रीमदर्जुनश्रीदामादिषु । अथ "कान्तोऽयम्" इति प्रीतिः कान्तभावः । एष एव प्रियताशब्देन श्रीरसामृतसिन्धौ परिभाषिता । प्रियाया भावः प्रियतेति । लौकिकरसिकैर् अत्रैव रतिसंज्ञा स्वीक्रियते । एष एव कामतुल्यत्वात् श्रीगोपिकासु कामादिशब्देनाप्य् अभिहितः । स्मराख्यकामविशेषस् त्व् अन्यः, वैलक्षण्यात् । कामसामान्यं खलु स्पृहासामान्यात्मकम् । प्रीतिसामान्यं तु विषयानुकूल्यात्मकस् तदनुगतविषयस्पृहादिमयो ज्ञानविशेष इति लक्षितम् । ततो द्वयोः सामान्यप्रायचेष्टत्वेऽपि कामसामान्यस्य चेष्टा स्वीयानुकूल्यतात्पर्या । तत्र कुत्रचिद् विषयानुकूल्यं च स्वसुखकार्यभूतम् एवेति तत्र गौणवृत्तिर् एव प्रीतिशब्दः । शुद्धप्रीतिमात्रस्य चेष्टा तु प्रियानुकूल्यतात्पर्यैव । तत्र तदनुगतम् एव चात्मसुखम् इति मुख्यवृत्तिर् एव प्रीतिशब्दः । अत एव यथापूर्वं सुखप्रीतिसामान्ययोर् उल्लासात्मकतया साम्येऽप्य् आनुकूल्यांशेन प्रीतिसामान्यस्य वैशिष्ट्यं दर्शितम् । तथा कामप्रीतिसामान्ययोर् अपि स्पृहाविशेषात्मकतया साम्येऽपि तेनैव वैशिष्ट्यं सिद्धम् । अत्र तु—यत् ते सुजातचरणाम्बुरुहं स्तनेषु भीताः शनैः प्रिय दधीमहि कर्कशेषु इत्यादिभिर् अतिक्रम्यापि स्वानुकूल्यं प्रियानुकूल्यतात्पर्यस्यैव दर्शितत्वात् शुद्धप्रीतिविशेषरूपत्वम् एव लभ्यते । अतस् तद्विशेषत्वं च स्पृहाविशेषात्मकत्वात् सिद्धम् । ततोऽत्र श्रीकृष्णविषयत्वेन कुब्जादिसम्बन्धिकामवद् अप्राकृतकामत्वस्याप्य् अनभ्युपगमे सति प्राकृतकामत्वं तु सुतराम् असिद्धम् । तथा दर्शितं च—
anukampyatvaṁ trividhaṁ—pālyatvaṁ bhṛtyatvaṁ lālyatvaṁ ca | tat-traividhyena kramāt te śrī-bhagavati pālaka iti bhāvā dvārakā-prajādayaḥ, sevya iti bhāvāḥ śrī-dārukādi-sevakāḥ, gurur iti bhāvāḥ śrī-pradyumna-gada-prabhṛti-putrānujādaya iti | eṣāṁ trividhānām api prītir bhaktir eva | pūrvāpekṣayā caiṣāṁ prīter ānukūlyātmatādhikyād āvṛta-jñānāṁśatvenāsyām eva śrī-rasāmṛta-sindhau prītir ity evākhyā kṛtā | sā ca bhaktiḥ krameṇa pālyānām āśrayātmikā, bhṛtyānāṁ dāsyātmikā, lālyānāṁ praśrayātmikā jñeyā | yā tu mahad-buddhyā cittādara-lakṣaṇa-bhaktir namaskārādi-kārya-vyaṅgyā sā khalu prītir na bhavatīti nātra gaṇyate | tat-tad-bhāvaṁ vinaiva kevalādara-mayī prītiś ced bhakti-sāmānyatvena jñeyā | atha “putro'yam” ity-ādi-bhāvenānukampitvābhimāna-mayī prītir vātsalyam | vatsaṁ vakṣo lātīti niruktir hi tatraiva jhaṭiti pratītiṁ gamayati | prīti-mātre tu tad-upalakṣaṇatvenaiva prayogaḥ | laukika-rasajñāś ca kecid atraiva vatsalākhyaṁ rasaṁ manyante | tathodāhṛtaṁ śrī-devahūtyāḥ putra-viyoge vatse gaur iva vatsalā iti | tasmād vātsalyaṁ śrī-vrajeśvarādīṇām | atha “mat-sama-madhura-śīlavān ayaṁ nirupādhi-mat-praṇayāśraya-viśeṣaḥ” iti bhāvena mitratvābhimāna-mayī prītiḥ maitry-ākhyā dvividhāḥ—paraspara-nirupādhikopakāra-rasikatā-mayī sauhṛdākhyā, saha-vihāra-śāli-praṇaya-mayī sakhyākhyā ceti | tato mitrāṇi ca dvi-vidhāni—suhṛdaḥ sakhāyaś ceti | tatra sauhṛdaṁ śrī-yudhiṣṭhira-bhīṣma-draupadī-padyādiṣv aṁśena dṛśyate, sakhyaṁ śrīmad-arjuna-śrīdāmādiṣu | atha "kānto'yam" iti prītiḥ kānta-bhāvaḥ | eṣa eva priyatā-śabdena śrī-rasāmṛta-sindhau paribhāṣitā | priyāyā bhāvaḥ priyateti | laukika-rasikair atraiva rati-saṁjñā svīkriyate | eṣa eva kāma-tulyatvāt śrī-gopikāsu kāmādi-śabdenāpy abhihitaḥ | smarākhya-kāma-viśeṣas tv anyaḥ, vailakṣaṇyāt | kāma-sāmānyaṁ khalu spṛhā-sāmānyātmakam | prīti-sāmānyaṁ tu viṣayānukūlyātmakas tad-anugata-viṣaya-spṛhādi-mayo jñāna-viśeṣa iti lakṣitam | tato dvayoḥ sāmānya-prāya-ceṣṭatve'pi kāma-sāmānyasya ceṣṭā svīyānukūlya-tātparyā | tatra kutracid viṣayānukūlyaṁ ca sva-sukha-kārya-bhūtam eveti tatra gauṇa-vṛttir eva prīti-śabdaḥ | śuddha-prīti-mātrasya ceṣṭā tu priyānukūlya-tātparyaiva | tatra tad-anugatam eva cātma-sukham iti mukhya-vṛttir eva prīti-śabdaḥ | ata eva yathā-pūrvaṁ sukha-prīti-sāmānyayor ullāsātmakatayā sāmye'py ānukūlyāṁśena prīti-sāmānyasya vaiśiṣṭyaṁ darśitam | tathā kāma-prīti-sāmānyayor api spṛhā-viśeṣātmakatayā sāmye'pi tenaiva vaiśiṣṭyaṁ siddham | atra tu—yat te sujāta-caraṇāmburuhaṁ staneṣu bhītāḥ śanaiḥ priya dadhīmahi karkaśeṣu ity-ādibhir atikramyāpi svānukūlyaṁ priyānukūlya-tātparyasyaiva darśitatvāt śuddha-prīti-viśeṣa-rūpatvam eva labhyate | atas tad-viśeṣatvaṁ ca spṛhā-viśeṣātmakatvāt siddham | tato'tra śrī-kṛṣṇa-viṣayatvena kubjādi-sambandhi-kāmavad aprākṛta-kāmatvasyāpy anabhyupagame sati prākṛta-kāmatvaṁ tu sutarām asiddham | tathā darśitaṁ ca—
Жалеемость трояка: быть хранимым, быть слугою, быть лелеемым. По этой троякости они, по порядку: те, у кого к шри Бхагавану чувство «он хранитель», — подданные Двараки и прочие; те, у кого чувство «он почитаемый», — слуги, шри Дарука и прочие; те, у кого чувство «он старший», — шри Прадьюмна, Гада и прочие, сыновья и младшие братья. У всех троих любовь есть именно преданность. А по сравнению с прежним у их любви избыток сути благосклонности, ибо доля знания в ней покрыта, — и потому в шри Расамрита-синдху именно ей дано имя «прити». И эту преданность надо разуметь по порядку: у хранимых — с сутью прибежища, у слуг — с сутью служения, у лелеемых — с сутью почтительности. А та преданность, признак которой — почтение сознания от мысли о величии и которая являет себя поклоном и прочим, любовью не бывает и здесь не считается; если же любовь, полная одного лишь почтения, есть без того и того чувства, её надо разуметь как преданность вообще.\n\nДалее, любовь, полная мнения о себе как о жалеющем, с чувством «это мой сын» и прочим, — ватсалья: ведь этимология «берёт телёнка к груди» мгновенно ведёт понимание именно туда. К любви же вообще это слово применяется лишь как обозначение. Некоторые знатоки мирской расы именно здесь полагают расу, зовущуюся ватсалою. Так и приведено о шри Девахути в разлуке с сыном: «любящая, как корова о телёнке». Потому ватсалья — у шри владыки Враджа и прочих.\n\nДалее, любовь, полная мнения о себе как о друге, с чувством «этот равен мне, у него сладкий нрав, он особое прибежище моей безусловной любви», зовётся майтри и двояка: полная вкушения взаимного безусловного вспоможения — саухрида, и полная любви, блистающей совместным гулянием, — сакхья. Оттого и друзья двух видов: благодетели и товарищи. Саухрида отчасти видна у шри Юдхиштхиры, Бхишмы, Драупади, Падьи и прочих; сакхья — у шримат Арджуны, Шридамы и прочих.\n\nДалее, любовь с чувством «этот — возлюбленный» есть чувство возлюбленного. Оно же определено в шри Расамрита-синдху словом «дорогость»: состояние возлюбленной и есть дорогость. Мирские знатоки расы здесь принимают имя «рати». Оно же, по сходству с вожделением, у шри пастушек названо и словами «кама» и прочими. А особый вид вожделения, зовущийся смарою, — иное, по иноприродности. Вожделение вообще есть влечение вообще; а любовь вообще определена как особое знание, суть которого благосклонность к предмету, полное сопровождающего её влечения к предмету и прочего. Оттого, при всём сходстве усилий у обоих, усилие вожделения вообще устремлено к собственному благу; и если где-то оно благосклонно к предмету, то лишь как следствие собственной радости — там слово «прити» в переносном значении. А усилие одной лишь чистой любви устремлено к благу милого, и собственная радость там лишь сопровождает его, — там слово «прити» в главном значении.\n\nОттого, как прежде было показано, что при сходстве радости и любви вообще — обе суть ликование — любовь вообще особа долею благосклонности, так и при сходстве вожделения и любви вообще — обе суть особое влечение — её особость установлена тем же. А здесь, словами «Тихо, боязливые, полагаем мы твой нежнорождённый стоп-лотос на жёсткую грудь, о милый» и прочими, показана устремлённость именно к благу милого, даже в преступление собственного блага, — и оттого получается именно особость чистой любви; а что это особость, установлено тем, что суть её — особое влечение. Потому здесь, раз предмет — шри Кришна и не признаётся даже неприродное вожделение, как у связанного с Кубджею и прочими, — тем более не установлено вожделение природное. Так и показано:
c82f5845fc91 · publicado 21 sept 2026, 16:24:47 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Различие любви и вожделения проведено не по силе и не по предмету, а по тому, чьё благо составляет цель усилия. Проверка дана на самом неудобном месте — и оно выдерживает: боятся они не за себя.\n\nИ классификация тут не украшает, а работает: у каждой близости — своё слово, и слово выбрано не случайно, вплоть до этимологии «берёт телёнка к груди».