एषा प्रीतिजाती रतिमात्रात्मा ज्ञानिभक्तेषु, परमानन्दघनमात्रतया अनुभवसुखस्य ममत्वाभावेन अतिशयकारणत्वायोगात् । एवं सामान्येष्व् अपि । कामं भवः स्ववृजिनैर् निरयेषु नः स्तात् इत्यादौ तु सनकादीनां तादृशरागप्रार्थनैव, न तु साक्षाद् एव राग इति समाधेयम् । अथ पाल्येषु प्रेमपर्यन्तैव, ममतायाः स्पष्टत्वात्, न तु स्नेहादिपर्यन्ता, विदूरसम्बन्धेन तस्या अनौचित्यात् । यत् तु यर्ह्य् अम्बुजाक्षापससार भो भवान् इत्यादौ, तत्राब्दकोटिप्रतिमः क्षणो भवेत् इति द्वारकाप्रजावाक्ये तदतिशयः प्रतीयते । तत् खलु तत्रैव केषांचिन् नापितमालाकारादीनां साक्षात् तत्सेवाभाग्यवतां भावविशेषधारिणाम् उक्तित्वेन सङ्गतम् । अथ श्रीमद्भृत्येषु रागपर्यन्तापि सम्भाव्यते, तेषां ममताधिक्येन सन्तततत्सेवालम्पटत्वेन तदेकजीवनत्वात् । लाल्येषु साक्षाच्छ्रीविग्रहसम्बन्धेन ततोऽपि ममताविशेषोर्जितत्वात् रागातिशयो मन्तव्यः । तेभ्यः सखिभ्योऽपि ममताधिक्याद् वत्सलमुख्ययोः पित्रोः सर्वतस् तदतिशयः । अन्यत्रापि प्रायः विपदः सन्तु ताः शश्वत् इत्यादि श्रीकुन्तीवाक्यात् सखिषु प्रणयोत्कर्षांशेन तु तदाधिक्यम् अस्ति । सुहृत्सु नातिसन्निकर्षात् प्रेमातिशय एव । प्रणयमानौ तु सखिप्रेयस्योर् एव सम्भवतः । अथ श्रीप्रेयसीषु श्रीमत्पट्टमहिषीणां महाभावतोन्मुखानुरागपर्यन्तैव । यद्विवर्तविशेषः प्रेमवैचित्त्याख्यो विप्रलम्भशृङ्गारः, तासां ऊचुर् मुकुन्दैकधियः इत्यादिना, इतीदृशेन भावेन इत्यन्तेन वर्णितः । ततोऽधिकं न च श्रूयते, ताभ्योऽन्यत्र त्व् अनुरागोऽपि न श्रूयते । ननु, सताम् अयं सारभृतां निसर्गः इत्यादौ अन्यत्राप्य् अनुरागो वर्ण्यते, प्रतिक्षणं नव्यत्वस्फुरणात्? नैवं, अनुरागस्य न तादृशस्फुरणमात्रलक्षणत्वं, किन्तूल्लासादिदुःखसुखत्वभानपर्यन्तरत्यादिगुणलक्षणत्वम् अपि । अत्र तु सर्वत्र तत्तल्लक्षणोदयासम्भावनया नानुरागो निर्णीयते इति । तथा नव्यवद् इत्य् उक्तं, न च नव्यम् इति । श्रीव्रजदेवीनां तु महाभावपर्यन्तता— तास् ताः क्षपाः प्रेष्ठतमेन नीता मयैव वृन्दावनगोचरेण । क्षणार्धवत् ताः पुनर् अङ्ग तासां हीना मया कल्पसमा बभूवुः ॥ इत्यादिप्रसिद्धेः । निमेषासहत्वं तासाम् एव— कुटिलकुन्तलं श्रीमुखं च ते जड उदीक्षितां पक्ष्मकृत् दृशाम् इति । यस्याननम् इत्यादिकस्य, नार्यो नराश् च मुदिताः कुपिता निमेश् च इत्य् अत्र सामान्यतो नरा नार्यश् च तावन् मुदिता बभूवुः । चकारात् तत्रैव काश्चिच् छ्रीगोप्यो निमेर् नियमे निमेषकर्त्रे कुपिता बभूवुर् इत्य् अर्थः, अन्यत्र तदश्रवणाद् एव । अन्यथा कुरुक्षेत्रयात्रायां— गोप्यश् च कृष्णम् उपलभ्य चिराद् अभीष्टं यत्प्रेक्षणे दृशिषु पक्ष्मकृतं शपन्ति ।
eṣā prīti-jātī rati-mātrātmā jñāni-bhakteṣu, paramānanda-ghana-mātratayā anubhava-sukhasya mamatvābhāvena atiśaya-kāraṇatvāyogāt | evaṁ sāmānyeṣv api | kāmaṁ bhavaḥ sva-vṛjinair nirayeṣu naḥ stāt ity-ādau tu sanakādīnāṁ tādṛśa-rāga-prārthanaiva, na tu sākṣād eva rāga iti samādheyam | atha pālyeṣu prema-paryantaiva, mamatāyāḥ spaṣṭatvāt, na tu snehādi-paryantā, vidūra-sambandhena tasyā anaucityāt | yat tu yarhy ambujākṣāpasasāra bho bhavān ity-ādau, tatrābda-koṭi-pratimaḥ kṣaṇo bhavet iti dvārakā-prajā-vākye tad-atiśayaḥ pratīyate | tat khalu tatraiva keṣāṁcin nāpita-mālākārādīnāṁ sākṣāt tat-sevā-bhāgyavatāṁ bhāva-viśeṣa-dhāriṇām uktitvena saṅgatam | atha śrīmad-bhṛtyeṣu rāga-paryantāpi sambhāvyate, teṣāṁ mamatādhikyena santata-tat-sevā-lampaṭatvena tad-eka-jīvanatvāt | lālyeṣu sākṣāc-chrī-vigraha-sambandhena tato'pi mamatā-viśeṣorjitatvāt rāgātiśayo mantavyaḥ | tebhyaḥ sakhibhyo'pi mamatādhikyād vatsala-mukhyayoḥ pitroḥ sarvatas tad-atiśayaḥ | anyatrāpi prāyaḥ vipadaḥ santu tāḥ śaśvat ity-ādi śrī-kuntī-vākyāt sakhiṣu praṇayotkarṣāṁśena tu tad-ādhikyam asti | suhṛtsu nātisannikarṣāt premātiśaya eva | praṇaya-mānau tu sakhi-preyasyor eva sambhavataḥ | atha śrī-preyasīṣu śrīmat-paṭṭa-mahiṣīṇāṁ mahā-bhāvatonmukhānurāga-paryantaiva | yad-vivarta-viśeṣaḥ prema-vaicittyākhyo vipralambha-śṛṅgāraḥ, tāsāṁ ūcur mukundaika-dhiyaḥ ity-ādinā, itīdṛśena bhāvena ity-antena varṇitaḥ | tato'dhikaṁ na ca śrūyate, tābhyo'nyatra tv anurāgo'pi na śrūyate | nanu, satām ayaṁ sāra-bhṛtāṁ nisargaḥ ity-ādau anyatrāpy anurāgo varṇyate, pratikṣaṇaṁ navyatva-sphuraṇāt? naivaṁ, anurāgasya na tādṛśa-sphuraṇa-mātra-lakṣaṇatvaṁ, kintūllāsādi-duḥkha-sukhatva-bhāna-paryanta-raty-ādi-guṇa-lakṣaṇatvam api | atra tu sarvatra tat-tal-lakṣaṇodayāsambhāvanayā nānurāgo nirṇīyate iti | tathā navyavad ity uktaṁ, na ca navyam iti | śrī-vraja-devīnāṁ tu mahā-bhāva-paryantatā— tās tāḥ kṣapāḥ preṣṭhatamena nītā mayaiva vṛndāvana-gocareṇa | kṣaṇārdhavat tāḥ punar aṅga tāsāṁ hīnā mayā kalpa-samā babhūvuḥ || ity-ādi-prasiddheḥ | nimeṣāsahatvaṁ tāsām eva— kuṭila-kuntalaṁ śrī-mukhaṁ ca te jaḍa udīkṣitāṁ pakṣma-kṛt dṛśām iti | yasyānanam ity-ādikasya, nāryo narāś ca muditāḥ kupitā nimeś ca ity atra sāmānyato narā nāryaś ca tāvan muditā babhūvuḥ | ca-kārāt tatraiva kāścic chrī-gopyo nimer niyame nimeṣa-kartre kupitā babhūvur ity arthaḥ, anyatra tad-aśravaṇād eva | anyathā kurukṣetra-yātrāyāṁ— gopyaś ca kṛṣṇam upalabhya cirād abhīṣṭaṁ yat-prekṣaṇe dṛśiṣu pakṣma-kṛtaṁ śapanti |
Эта порода любви, чья суть лишь рати, — у знающих преданных: раз он для них лишь сгущённое высшее блаженство, а чувства «моё» к радости переживания нет, то и причины превосходства тут не находится; так же и у общих. А «Пусть по нашим грехам рождение наше будет хоть в адах» и далее у Санаки и прочих надо разрешить так: это прошение о такой раге, а не сама рага.\n\nДалее, у хранимых — до премы, ибо чувство «моё» у них явно; но не до снехи и далее, ибо при дальней связи она неуместна. А что в «Когда же ты, лотосоокий, удалился» и далее, в речении подданных Двараки, признаётся превосходство — «там мгновение было бы как миллион лет», — то согласуется с тем, что это речение некоторых из них: цирюльника, венкоплёта и прочих, кто имел счастье служить ему воочию и нёс особое чувство. У шримат слуг предполагается и до раги — по избытку чувства «моё», по жадности к непрестанному служению ему, по тому, что он их единственная жизнь. У лелеемых, по связи с самим шри телом, чувство «моё» ещё сильнее, и потому надо полагать превосходство раги. А у родителей, главных среди нежных, чувство «моё» больше, чем у этих товарищей, — и оттого их превосходство выше всего; и в другом месте обычно так же, по речению шри Кунти «Пусть будут те беды всегда» и далее. У товарищей же превосходство есть долею превосходства пранайи. У благодетелей, за неблизостью, — лишь превосходство премы. Пранайя же и мана возможны лишь у товарища и возлюбленной.\n\nДалее, среди шри возлюбленных у шримат главных цариц — до анураги, обращённой к маха-бхаве. Её особое превращение — любовная раса разлуки, зовущаяся смятением премы, — описана у них от «Сказали те, чей разум един с Мукундою» и далее до «так, таким чувством». Выше того не слышно; а кроме них и анурага не слышна.\n\n«Но ведь в «Таков природный нрав святых, несущих суть» и далее анурага описана и в ином — ведь новизна являет себя ежемгновенно?» Не так: признак анураги не одно лишь такое явление, но и качества рати и прочего — вплоть до того, что ликование и прочее, и даже страдание, видятся радостью. А здесь повсюду восход этих признаков немыслим, потому анурага и не устанавливается. Да и сказано «как бы новое», а не «новое».\n\nУ шри богинь Враджа — до маха-бхавы, по известному: «Те и те ночи проведены со мною, дражайшим, пребывавшим во Вриндаване; и они же, милый, когда их лишили меня, стали для них равны кальпе, а прежде были как полмгновения». И нестерпимость мигания — именно у них: «И вьющиеся локоны твоего шри лица, глупец, — у взирающих, у чьих глаз ты сотворил ресницы». А в «Чьё лицо» и прочем, в «жёны и мужи, обрадованные и разгневанные на Ними», — вообще мужи и жёны прежде всего обрадовались; а слогом «же» сказано, что там же некоторые шри пастушки разгневались на Ними, творца мигания, за такое установление: ведь в ином месте о том не слышно. Иначе — в путешествии в Курукшетру: «И пастушки, обретя после долгого срока желанного Кришну, проклинают того, кто сотворил ресницы у глаз при его видении».
70500b1a3ccf · publicado 21 sept 2026, 16:24:47 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Мера любви здесь считается не по чувству, а по близости: что доступно рядом стоящему, недоступно тому, кто далеко, — и это не упрёк, а устройство.\n\nИ возражение разобрано строго: новизна сама по себе ещё не анурага, нужны и прочие признаки; а «как бы новое» и «новое» — не одно и то же.