एतदनन्तरं विराड्धारणाम् उक्त्वा तदपवादेनापि तां भक्तिम् आह— स सर्वधीवृत्त्यनुभूतसर्व आत्मा यथा स्वप्नजनेक्षितैकः । तं सत्यम् आनन्दनिधिं भजेत नान्यत्र सज्जेद् यत आत्मपातः ॥ टीका च—सर्वेषां धीवृत्तिभिरनुभूतं सर्वं येन, स एक एव सर्वान्तरात्मा । तम् एव सत्यं भजेत । अन्यत्र उपलक्षणे न सज्जेत । यत आसङ्गाद् आत्मनः पातः संसारो भवति । एकस्य तत्तदिन्द्रियैः सर्वानुभूतौ दृष्टान्तः—स्वप्नजनानाम् ईक्षितायथा इति । स्वप्नेऽपि कदाचिद् बहून् देहान् प्रकल्प्य जीवस् तत्तदिन्द्रियैः सर्वं पश्यति, तद्वत् । ईश्वरस्य तु विद्याशक्तित्वान् न बन्धःइत्य् एषा । अत्र स्वधीवृत्तिभिः पश्यन्न् एव सर्वेषां धीवृत्तिभिर् अपि सर्वं पश्यतीत्य् एव । तथोक्तम्, स ऐक्षत इत्य् अत्र सर्वधीवृत्तिसृष्टेः पूर्वम् अपि तच्छ्रवणात् । तथा स्वप्नदेहानाम् ईश्वरकर्तृकत्वेऽपि जीवकर्तृकप्रकल्पनकथनं तत्सङ्कल्पद्वारैवेश्वरः करोतीत्य् अपेक्षायाम् उक्तम् । "यः सर्वधी" इत्य् अनुक्तत्वात्, सत्यं भजेत इति योजयितव्यस्य कर्तुर् विद्यमानत्वात्, अयम् एवार्थः—स तथाभूतविराड्धारणासिद्धो योगी विराड्गताभिः सर्वाभिर् धीवृत्तिभिर् ज्ञानेन्द्रियैर् अनुभूतं सर्वं विराड्गतं येन तथाभूतोऽपि सन् तं सत्यम् आनन्दनिधिं विराडन्तर्यामिनं श्रीनारायणम् एव भजेत । अन्यत्र विराड्गते तद्धारणावान्तरफले च कुत्रापि न सज्जेत्, यतः सज्जनाद् आत्मपातः संसार एव स्यात् । तस्य सर्वानुभूतौ दृष्टान्तः—आत्मा स्वप्नद्रष्टा जीवो यथा स्वप्नगतानां सर्वेषां जनानां तदुपलक्षितानां वस्तूनां च एक एव ईक्षिता भवतीति तद्वत् । अत्र तम् इत्य् अनेन स ऐक्षत इति, स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च इति श्रुतिप्रसिद्धपरानपेक्षज्ञानादिसिद्धेः, तथा सन्ध्ये सृष्टिर् आह हि , मायामात्रं तु कार्त्स्न्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात् इति न्यायप्राप्तेन स्वप्नस्यापि कर्तृत्वेन जाग्रदादिमयजगत्कर्तृत्वस्य पूर्णत्वप्राप्तेर् वैलक्षण्यं दर्शितं । सत्यादिद्वयेन परमपुरुषार्थत्वं चेति विज्ञेयम् ॥ ॥
etad-anantaraṁ virāḍ-dhāraṇām uktvā tad-apavādenāpi tāṁ bhaktim āha— sa sarva-dhī-vṛtty-anubhūta-sarva ātmā yathā svapna-janekṣitaikaḥ | taṁ satyam ānanda-nidhiṁ bhajeta nānyatra sajjed yata ātma-pātaḥ || ṭīkā ca—sarveṣāṁ dhī-vṛttibhiranubhūtaṁ sarvaṁ yena, sa eka eva sarvāntar-ātmā | tam eva satyaṁ bhajeta | anyatra upalakṣaṇe na sajjeta | yata āsaṅgād ātmanaḥ pātaḥ saṁsāro bhavati | ekasya tat-tad-indriyaiḥ sarvānubhūtau dṛṣṭāntaḥ—svapna-janānām īkṣitāyathā iti | svapne'pi kadācid bahūn dehān prakalpya jīvas tat-tad-indriyaiḥ sarvaṁ paśyati, tadvat | īśvarasya tu vidyā-śaktitvān na bandhaḥity eṣā | atra sva-dhī-vṛttibhiḥ paśyann eva sarveṣāṁ dhī-vṛttibhir api sarvaṁ paśyatīty eva | tathoktam, sa aikṣata ity atra sarva-dhī-vṛtti-sṛṣṭeḥ pūrvam api tac-chravaṇāt | tathā svapna-dehānām īśvara-kartṛkatve'pi jīva-kartṛka-prakalpana-kathanaṁ tat-saṅkalpa-dvāraiveśvaraḥ karotīty apekṣāyām uktam | "yaḥ sarva-dhī" ity anuktatvāt, satyaṁ bhajeta iti yojayitavyasya kartur vidyamānatvāt, ayam evārthaḥ—sa tathābhūta-virāḍ-dhāraṇā-siddho yogī virāḍ-gatābhiḥ sarvābhir dhī-vṛttibhir jñānendriyair anubhūtaṁ sarvaṁ virāḍ-gataṁ yena tathā-bhūto'pi san taṁ satyam ānanda-nidhiṁ virāḍ-antaryāminaṁ śrī-nārāyaṇam eva bhajeta | anyatra virāḍ-gate tad-dhāraṇāvāntara-phale ca kutrāpi na sajjet, yataḥ sajjanād ātma-pātaḥ saṁsāra eva syāt | tasya sarvānubhūtau dṛṣṭāntaḥ—ātmā svapna-draṣṭā jīvo yathā svapna-gatānāṁ sarveṣāṁ janānāṁ tad-upalakṣitānāṁ vastūnāṁ ca eka eva īkṣitā bhavatīti tadvat | atra tam ity anena sa aikṣata iti, svābhāvikī jñāna-bala-kriyā ca iti śruti-prasiddha-parānapekṣa-jñānādi-siddheḥ, tathā sandhye sṛṣṭir āha hi , māyā-mātraṁ tu kārtsnyenānabhivyakta-svarūpatvāt iti nyāya-prāptena svapnasyāpi kartṛtvena jāgrad-ādi-maya-jagat-kartṛtvasya pūrṇatva-prāpter vailakṣaṇyaṁ darśitaṁ | satyādi-dvayena parama-puruṣārthatvaṁ ceti vijñeyam || ||
После этого, сказав об удержании вираты, он и его отвержением говорит о той же преданности: «Он — Атман, которым пережито всё состояниями разума у всех, как единый зритель людей во сне; его, истину, сокровищницу блаженства, да почитает и да не привяжется ни к чему иному, отчего бывает падение себя».
И тика: «Тот, кем пережито всё состояниями разума у всех, — он один и есть внутренний Атман всего. Именно его, истину, да почитает; а к иному, к второстепенному, да не привяжется, ибо от привязанности бывает падение себя, круговорот. Примером того, что один переживает всё теми и этими чувствами: „как зритель людей во сне“. Ведь и во сне живой, вообразив иногда много тел, видит всё теми и этими чувствами. А у Владыки уз нет, ибо это сила знания». Так эта тика.
Здесь: видящий состояниями собственного разума именно тем самым видит всё и состояниями разума у всех. Так и сказано: «Он узрел» — ибо это слышится ещё до творения всех состояний разума. И хотя тела сна совершаются Владыкою, сказано о воображении, совершаемом живым, — при вопросе, как это делает Владыка: вратами его намерения.
А поскольку не сказано «который всего разума», и поскольку для «да почитает истину» нужен деятель, к которому это связать, — смысл именно таков: тот йогин, ставший совершенным в таком удержании вираты, хотя им и пережито всё, принадлежащее вирате, всеми состояниями разума, познавательными чувствами, принадлежащими вирате, — да почитает именно его, истину, сокровищницу блаженства, внутреннего правителя вираты, шри Нараяну; а к иному — к тому, что принадлежит вирате, и к вторичному плоду того удержания — нигде да не привяжется, ибо от привязанности будет падение себя, круговорот. Пример его всепереживания: «Атман» — живой, зритель сна, как он один бывает зрителем всех людей во сне и обозначенных ими вещей.
И словом «его» здесь показано отличие: по известным шрути «Он узрел» и «Естественны у него знание, сила и действие» установлено знание и прочее, ни от чего иного не зависящее; а по правилу, полученному из «В сумеречном творение — ведь так говорит» и «Лишь майя, ибо своеобразие целиком не проявлено», он есть совершитель и сна, — отчего его совершительство мира бодрствования и прочего оказывается полным. А двойкою «истина» и «блаженство» следует разуметь, что он и есть высшая цель человека.
db203cc6f224 · published Sep 21, 2026, 12:52:07 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Сравнение со сновидцем поставлено на место: оно объясняет единство зрителя, но не переносит на Него сна — ибо у Него это сила знания, а не неведения.