Ṣaṭ-sandarbha
Sandarbha Five — Bhakti: How He Is Reached5.295Jīva Gosvāmī
912 / 1405
Linux
Turn pages
Ṣaṭ-sandarbha · 5.295
॥
Devanāgarī

अथाधिष्ठानन्तराणि चैवम् । यथा— सूर्योऽग्निर् ब्राह्मणा गावो वैष्णवः खं मरुज् जलम् । भूर् आत्मा सर्वभूतानि भद्र पूजापदानि मे ॥ सूर्ये तु विद्यया त्रय्या हविषाग्नौ यजेत माम् । आतिथ्येन तु विप्राग्र्ये गोष्व् अङ्ग यवसादिना ॥ वैष्णवे बन्धुसत्कृत्या हृदि खे ध्याननिष्ठया । वायौ मुख्यधिया तोये द्रव्यैस् तोयपुरःसरैः ॥ स्थण्डिले मन्त्रहृदयैर् भोगैर् आत्मानम् आत्मनि । क्षेत्रज्ञं सर्वभूतेषु समत्वेन यजेत माम् ॥ धिष्ण्येष्व् इत्य् एषु मद्रूपं शङ्खचक्रगदाम्बुजैः । युक्तं चतुर्भुजं शान्तं ध्यायन्न् अर्चेत् समाहितः ॥ टीका च—इदानीम् एकादश पूजाधिष्ठानान्य् आह—सूर्य इति । हे भद्र! अधिष्ठानभेदेन पूजासाधनभेदम् आह—सूर्य इति त्रिभिः । त्रय्या विद्यया सूक्तैर् उपस्थानादिना । अङ्ग हे उद्धव! मुख्यधिया प्राणदृष्ट्या । तोये तोयादिभिर् द्रव्यैस् तर्पणादिना । स्थण्डिले भुवि । मन्त्रहृदयै रहस्यमन्त्रन्यासैः । सर्वाधिष्ठानेषु ध्येयम् आह—धिष्ण्येष्वेतेष्व् इति । इति अनेन प्रकारेण । एषु धिस्ण्येषु ॥ इत्य् एषा । अत्र सर्वत्र चतुर्भुजस्यैवानुसन्धाने सत्य् अपि द्विधा गतिः—एकाधिष्ठानपरिचर्यैवाधिष्ठातुर् उपासनालक्षणा । मन्दिरलेपनादिना तदधिष्ठातृप्रतिष्ठाया इव । यथा वैष्णवे बन्धुसत्कृत्या, गोष्व् अङ्ग यवसादिना इत्यादि । यतो बन्धुसत्कारो वैष्णवविषयकः, ईश्वरे तु प्रभुभाव उपदिश्यते । ईश्वरे तदधीनेषु इत्यादौ । तथा गोसम्प्रदानकम् एव यवसादिभोजनदानं युज्यते, न तु श्रीचतुर्भुजसमप्रदानकम्, अभक्ष्यत्वात् । यद् यद् इष्टतमं लोके यच् चातिप्रियम् आत्मनः । तत् तन् निवेदयेन् मह्यं तद् आनन्त्याय कल्पते ॥ इति तत्रैव पूर्वम् उक्तम् । अन्या तु साक्षाद् अधिष्ठातुर् उपासनालक्षणा, यथा—हृदि खे ध्याननिष्ठया, तोये द्रव्यैस् तोयपुरस्कृतैर् इत्यादि । अत्राग्न्यादौ तदन्तर्यामिरूपस्यैव चिन्तनं कार्यम्, न जातु निजप्रेमसेवाविशेषाश्रयस्वाभीष्टरूपविशेषस्य । स तु सर्वथा परमसुकुमारत्वादिबुद्धिजनितया प्रीत्यैव सेवनीयः । यथोक्तं श्रीभगवतैव—वस्त्रोपवीताभरणैः इत्यादि । तेषां यथाभक्तिरीत्या परमेश्वरस्यापि तथाभावः श्रूयते । यथा नारदीये— भक्तिग्राह्यो हृषीकेशो न धनैर् धरणीधर । भक्त्या संपूजितो विष्णुः प्रददाति मनोरथम् ॥ जलेनापि जगन्नाथः पूजितः क्लेशहा हरिः । परितोषं व्रजत्य् आशु तृषार्तः सुजलैर् यथा ॥ इति । अत्र दृष्टान्त उपजीव्यः । वैपरीत्ये दोषश् च । यथा ग्रीष्मे जलस्थस्य पूजा प्रशस्ता, वर्षासु निन्दिता । यद् उक्तं गारुडे— शुचिशुक्रगते काले येऽर्चयिष्यन्ति केशवम् । जलस्थं विविधैः पुष्पैर् मुच्यन्ते यमताडनात् ॥ घनागमे प्रकुर्वन्ति जलस्थं वै जनार्दनम् । ये जना नृपतिश्रेष्ठ तेषां वै नरकं ध्रुवम् ॥ इति । एवम् अन्यत्रापि । परिचर्याविधौ तद्देशकालसुखदानि शतशो विहितानि । तद्विपरीतानि निषिद्धानि च । विष्णुयामले—विष्णोः सर्वर्तुचर्याम् इति । अत एवोक्तं—यद् यद् इष्टतमं लोके इत्यादि । तत्र तत्रेष्टमन्त्रध्यानस्थलं च सर्वर्तुसुखमयमनोहररूपरसगन्धस्पर्शशब्दमयत्वेनैव ध्यातुं विहितम् अस्ति । अन्यथा तत्तदाग्रहस्य वैयर्थ्यं स्यात् । तस्माद् अग्न्यादौ तत्तदन्तर्यामिरूप एव भाव्य इति स्थितम् । ॥

Transliteration (IAST)

athādhiṣṭhānantarāṇi caivam | yathā— sūryo'gnir brāhmaṇā gāvo vaiṣṇavaḥ khaṁ maruj jalam | bhūr ātmā sarva-bhūtāni bhadra pūjā-padāni me || sūrye tu vidyayā trayyā haviṣāgnau yajeta mām | ātithyena tu viprāgrye goṣv aṅga yavasādinā || vaiṣṇave bandhu-sat-kṛtyā hṛdi khe dhyāna-niṣṭhayā | vāyau mukhya-dhiyā toye dravyais toya-puraḥ-saraiḥ || sthaṇḍile mantra-hṛdayair bhogair ātmānam ātmani | kṣetra-jñaṁ sarva-bhūteṣu samatvena yajeta mām || dhiṣṇyeṣv ity eṣu mad-rūpaṁ śaṅkha-cakra-gadāmbujaiḥ | yuktaṁ catur-bhujaṁ śāntaṁ dhyāyann arcet samāhitaḥ || ṭīkā ca—idānīm ekādaśa pūjādhiṣṭhānāny āha—sūrya iti | he bhadra! adhiṣṭhāna-bhedena pūjā-sādhana-bhedam āha—sūrya iti tribhiḥ | trayyā vidyayā sūktair upasthānādinā | aṅga he uddhava! mukhya-dhiyā prāṇa-dṛṣṭyā | toye toyādibhir dravyais tarpaṇādinā | sthaṇḍile bhuvi | mantra-hṛdayai rahasya-mantra-nyāsaiḥ | sarvādhiṣṭhāneṣu dhyeyam āha—dhiṣṇyeṣveteṣv iti | iti anena prakāreṇa | eṣu dhisṇyeṣu || ity eṣā | atra sarvatra caturbhujasyaivānusandhāne saty api dvidhā gatiḥ—ekādhiṣṭhāna-paricaryaivādhiṣṭhātur upāsanā-lakṣaṇā | mandira-lepanādinā tad-adhiṣṭhātṛ-pratiṣṭhāyā iva | yathā vaiṣṇave bandhu-sat-kṛtyā, goṣv aṅga yavasādinā ity-ādi | yato bandhu-satkāro vaiṣṇava-viṣayakaḥ, īśvare tu prabhu-bhāva upadiśyate | īśvare tad-adhīneṣu ity-ādau | tathā go-sampradānakam eva yavasādi-bhojana-dānaṁ yujyate, na tu śrī-caturbhuja-sama-pradānakam, abhakṣyatvāt | yad yad iṣṭatamaṁ loke yac cātipriyam ātmanaḥ | tat tan nivedayen mahyaṁ tad ānantyāya kalpate || iti tatraiva pūrvam uktam | anyā tu sākṣād adhiṣṭhātur upāsanā-lakṣaṇā, yathā—hṛdi khe dhyāna-niṣṭhayā, toye dravyais toya-puraskṛtair ity-ādi | atrāgny-ādau tad-antaryāmi-rūpasyaiva cintanaṁ kāryam, na jātu nija-prema-sevā-viśeṣāśraya-svābhīṣṭa-rūpa-viśeṣasya | sa tu sarvathā parama-sukumāratvādi-buddhi-janitayā prītyaiva sevanīyaḥ | yathoktaṁ śrī-bhagavataiva—vastropavītābharaṇaiḥ ity-ādi | teṣāṁ yathā-bhakti-rītyā parameśvarasyāpi tathā-bhāvaḥ śrūyate | yathā nāradīye— bhakti-grāhyo hṛṣīkeśo na dhanair dharaṇī-dhara | bhaktyā saṁpūjito viṣṇuḥ pradadāti manoratham || jalenāpi jagannāthaḥ pūjitaḥ kleśahā hariḥ | paritoṣaṁ vrajaty āśu tṛṣārtaḥ sujalair yathā || iti | atra dṛṣṭānta upajīvyaḥ | vaiparītye doṣaś ca | yathā grīṣme jalasthasya pūjā praśastā, varṣāsu ninditā | yad uktaṁ gāruḍe— śuci-śukra-gate kāle ye'rcayiṣyanti keśavam | jalasthaṁ vividhaiḥ puṣpair mucyante yama-tāḍanāt || ghanāgame prakurvanti jalasthaṁ vai janārdanam | ye janā nṛpati-śreṣṭha teṣāṁ vai narakaṁ dhruvam || iti | evam anyatrāpi | paricaryā-vidhau tad-deśa-kāla-sukhadāni śataśo vihitāni | tad-viparītāni niṣiddhāni ca | viṣṇu-yāmale—viṣṇoḥ sarva-rtu-caryām iti | ata evoktaṁ—yad yad iṣṭatamaṁ loke ity-ādi | tatra tatreṣṭa-mantra-dhyāna-sthalaṁ ca sarvartu-sukha-maya-manohara-rūpa-rasa-gandha-sparśa-śabda-mayatvenaiva dhyātuṁ vihitam asti | anyathā tat-tad-āgrahasya vaiyarthyaṁ syāt | tasmād agny-ādau tat-tad-antaryāmi-rūpa eva bhāvya iti sthitam | ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
अथाधिष्ठानन्तराणिathādhiṣṭhānantarāṇiЗатем иные вместилища
चैवम्caivamже так.
यथाyathāКак:
सूर्योऽग्निर्sūryo'gnir«солнце, огонь,
ब्राह्मणाbrāhmaṇāбрахманы,
गावोgāvoкоровы,
वैष्णवःvaiṣṇavaḥвайшнав,
खंkhaṁпространство,
मरुज्marujветер,
जलम्jalamвода,
भूर्bhūrземля,
आत्माātmāсебя,
सर्वsarvaвсе
भूतानिbhūtāniсущества, —
भद्रbhadraо благой,
पूजाpūjāпочитания
पदानिpadāniместа
मेmeмои.
सूर्येsūryeВ солнце
तुtuже
विद्ययाvidyayāзнанием
त्रय्याtrayyāтроякой,
हविषाग्नौhaviṣāgnauвозлиянием в огне
यजेतyajetaда чтит
माम्māmменя,
आतिथ्येनātithyenaгостеприимством
तुtuже
विप्राग्र्येviprāgryeв лучшем из брахманов,
गोष्व्goṣvв коровах,
अङ्गaṅgaо милый,
यवसादिनाyavasādināтравою и прочим.
वैष्णवेvaiṣṇaveВ вайшнаве —
बन्धुbandhuродича
सत्satдобрым
कृत्याkṛtyāобхождением,
हृदिhṛdiв сердце,
खेkheв пространстве —
ध्यानdhyānaсозерцания
निष्ठयाniṣṭhayāстойкостью,
वायौvāyauв ветре —
मुख्यmukhyaглавным
धियाdhiyāразумением,
तोयेtoyeв воде —
द्रव्यैस्dravyaisвеществами,
तोयtoyaводу
पुरःpuraḥвпереди
सरैःsaraiḥимеющими.
स्थण्डिलेsthaṇḍileНа алтаре —
मन्त्रmantraмантр
हृदयैर्hṛdayairсердцами,
भोगैर्bhogairяствами
आत्मानम्ātmānamсебя
आत्मनिātmaniв себе;
क्षेत्रkṣetraполе
ज्ञंjñaṁзнающего
सर्वsarvaво всех
भूतेषुbhūteṣuсуществах
समत्वेनsamatvenaравностью
यजेतyajetaда чтит
माम्māmменя.
धिष्ण्येष्व्dhiṣṇyeṣvВ обителях
इत्य्ityтак,
एषुeṣuв этих, —
मद्madмой
रूपंrūpaṁоблик,
शङ्खśaṅkhaраковиною,
चक्रcakraдиском,
गदाम्बुजैःgadāmbujaiḥбулавою, лотосом
युक्तंyuktaṁнаделённый,
चतुर्caturчетырёх-
भुजंbhujaṁрукий,
शान्तंśāntaṁумиротворённый,
ध्यायन्न्dhyāyannсозерцая,
अर्चेत्arcetда почитает,
समाहितःsamāhitaḥсосредоточенный».
टीकाṭīkāИ тика
चcaже:
इदानीम्idānīm«ныне
एकादशekādaśaодиннадцать
पूजाधिष्ठानान्य्pūjādhiṣṭhānānyпочитания вместилищ
आहāhaговорит:
सूर्यsūrya«солнце»
इतिitiтак.
हेheО
भद्रbhadraблагой!
अधिष्ठानadhiṣṭhānaВместилища
भेदेनbhedenaразличием
पूजाpūjāпочитания
साधनsādhanaсредства
भेदम्bhedamразличие
आहāhaговорит:
सूर्यsūrya«солнце»
इतिitiтак —
त्रिभिःtribhiḥтремя.
त्रय्याtrayyā«Троякой
विद्ययाvidyayāзнанием» —
सूक्तैर्sūktairгимнами,
उपस्थानादिनाupasthānādināпредстоянием и прочим.
अङ्गaṅga«О милый» —
हेheо
उद्धवuddhavaУддхава!
मुख्यmukhya«Главным
धियाdhiyāразумением» —
प्राणprāṇaдыхания
दृष्ट्याdṛṣṭyāвидением.
तोयेtoye«В воде» —
तोयादिभिर्toyādibhirводою и прочими
द्रव्यैस्dravyaisвеществами,
तर्पणादिनाtarpaṇādināвозлиянием и прочим.
स्थण्डिलेsthaṇḍile«На алтаре» —
भुविbhuviна земле.
मन्त्रmantra«Мантр
हृदयैhṛdayaiсердцами» —
रहस्यrahasyaтайных
मन्त्रmantraмантр
न्यासैःnyāsaiḥньясами.
सर्वाधिष्ठानेषुsarvādhiṣṭhāneṣuВо всех вместилищах
ध्येयम्dhyeyamсозерцаемое
आहāhaговорит:
धिष्ण्येष्व्dhiṣṇyeṣv«в обителях,
एतेष्व्eteṣvв этих»
इतिitiтак.
इतिiti«Так» —
अनेनanenaэтим
प्रकारेणprakāreṇaобразом.
एषुeṣu«В этих» —
धिस्ण्येषुdhisṇyeṣuв обителях»
इत्य्ityтак
एषाeṣāэта.
अत्रatraЗдесь
सर्वत्रsarvatraповсюду
चतुर्भुजस्यैवानुसन्धानेcaturbhujasyaivānusandhāneчетырёхрукого именно при исследовании
सत्य्satyсущем
अपिapiтакже
द्विधाdvidhāдвоякий
गतिःgatiḥход:
एकाधिष्ठानekādhiṣṭhānaодно вместилищу
परिचर्यैवाधिष्ठातुर्paricaryaivādhiṣṭhāturприслуживание именно — вместилища владельца
उपासनाupāsanāпочитания
लक्षणाlakṣaṇāпризнак имеющее,
मन्दिरmandiraхрама
लेपनादिनाlepanādināобмазыванием и прочим
तद्tadего
अधिष्ठातृadhiṣṭhātṛвладельца
प्रतिष्ठायाpratiṣṭhāyāустановки
इवivaкак.
यथाyathāКак
वैष्णवेvaiṣṇave«в вайшнаве —
बन्धुbandhuродича
सत्satдобрым
कृत्याkṛtyāобхождением»,
गोष्व्goṣv«в коровах,
अङ्गaṅgaо милый,
यवसादिनाyavasādināтравою и прочим»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее.
यतोyatoИбо
बन्धुbandhuродича
सत्कारोsatkāroдоброе обхождение
वैष्णवvaiṣṇavaвайшнава
विषयकःviṣayakaḥпредметом имеет,
ईश्वरेīśvareво Владыке
तुtuже
प्रभुprabhuгосподина
भावbhāvaнастроение
उपदिश्यतेupadiśyateпреподаётся —
ईश्वरेīśvare«ко Владыке,
तद्tadему
अधीनेषुadhīneṣuподвластным»
इत्य्ityтак
आदौādauи далее.
तथाtathāТак же
गोgoкорове
सम्प्रदानकम्sampradānakamподнесением
एवevaименно
यवसादिyavasādiтравы и прочего,
भोजनbhojanaпищи
दानंdānaṁдаяние
युज्यतेyujyateуместно,
नnaне
तुtuже
श्रीśrīшри
चतुर्भुजcaturbhujaчетырёхрукому
समsamaравным
प्रदानकम्pradānakamподнесением,
अभक्ष्यत्वात्abhakṣyatvātнеядомостью.
यद्yad«Что
यद्yadи что
इष्टतमंiṣṭatamaṁжеланнейшее
लोकेlokeв мире,
यच्yacчто
चातिप्रियम्cātipriyamже весьма дорого
आत्मनःātmanaḥсебе, —
तत्tatто
तन्tanи то
निवेदयेन्nivedayenда подносит
मह्यंmahyaṁмне;
तद्tadто
आनन्त्यायānantyāyaк бесконечности
कल्पतेkalpateслужит»
इतिitiтак —
तत्रैवtatraivaтам же именно
पूर्वम्pūrvamпрежде
उक्तम्uktamсказано.
अन्याanyāИной
तुtuже —
साक्षाद्sākṣādнепосредственно
अधिष्ठातुर्adhiṣṭhāturвладельца
उपासनाupāsanāпочитания
लक्षणाlakṣaṇāпризнак имеющий,
यथाyathāкак:
हृदिhṛdi«в сердце,
खेkheв пространстве —
ध्यानdhyānaсозерцания
निष्ठयाniṣṭhayāстойкостью»,
तोयेtoye«в воде —
द्रव्यैस्dravyaisвеществами,
तोयtoyaводу
पुरस्कृतैर्puraskṛtairвпереди поставившими»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее.
अत्राग्न्य्atrāgnyЗдесь в огне
आदौādauи прочем
तद्tadего
अन्तर्यामिantaryāmiвнутреннего правителя
रूपस्यैवrūpasyaivaоблика именно
चिन्तनंcintanaṁпомышление
कार्यम्kāryamдолжно твориться,
नnaне
जातुjātuникогда
निजnijaсвоего
प्रेमpremaлюбви
सेवाsevāслужения
विशेषाश्रयviśeṣāśrayaособого прибежища,
स्वाभीष्टsvābhīṣṭaсебе желанного
रूपrūpaоблика
विशेषस्यviśeṣasyaособого.
सsaОн
तुtuже
सर्वथाsarvathāвсячески
परमparamaвысшею
सुकुमारत्वादिsukumāratvādiнежностью и прочим
बुद्धिbuddhiразумением
जनितयाjanitayāрождённою
प्रीत्यैवprītyaivaлюбовью именно
सेवनीयःsevanīyaḥдолжен быть служим.
यथोक्तंyathoktaṁКак сказано
श्रीśrīшри
भगवतैवbhagavataivaБхагаваном именно:
वस्त्रोपवीताभरणैःvastropavītābharaṇaiḥ«одеждою, шнуром, украшениями»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее.
तेषांteṣāṁУ них
यथाyathāкакова
भक्तिbhaktiпреданности
रीत्याrītyāмера,
परमेश्वरस्यापिparameśvarasyāpiу Высшего Владыки также
तथाtathāтакое
भावःbhāvaḥнастроение
श्रूयतेśrūyateслышится.
यथाyathāКак
नारदीयेnāradīyeв Нарадии:
भक्तिbhakti«преданностью
ग्राह्योgrāhyoберущийся
हृषीकेशोhṛṣīkeśoХришикеша,
नnaне
धनैर्dhanairбогатствами,
धरणीdharaṇīземли
धरdharaдержатель;
भक्त्याbhaktyāпреданностью
संपूजितोsaṁpūjitoпочтённый
विष्णुःviṣṇuḥВишну
प्रददातिpradadātiдаёт
मनोरथम्manorathamжелаемое.
जलेनापिjalenāpiВодою даже
जगन्नाथःjagannāthaḥмира владыка,
पूजितःpūjitaḥпочтённый,
क्लेशहाkleśahāмучение уносящий
हरिःhariḥХари,
परितोषंparitoṣaṁудовлетворения
व्रजत्य्vrajatyдостигает
आशुāśuскоро,
तृषार्तःtṛṣārtaḥжаждою томимый
सुजलैर्sujalairхорошею водою
यथाyathāкак»
इतिitiтак.
अत्रatraЗдесь
दृष्टान्तdṛṣṭāntaпример
उपजीव्यःupajīvyaḥдолжен служить опорою.
वैपरीत्येvaiparītyeПри противоположном
दोषश्doṣaśпорок
चcaже.
यथाyathāКак
ग्रीष्मेgrīṣmeв зной
जलस्थस्यjalasthasyaв воде стоящего
पूजाpūjāпочитание
प्रशस्ताpraśastāпохвально,
वर्षासुvarṣāsuв дожди
निन्दिताninditāпорицаемо.
यद्yadЧто
उक्तंuktaṁсказано
गारुडेgāruḍeв Гаруде:
शुचिśuci«шучи,
शुक्रśukraшукра
गतेgateнаставшем
कालेkāleвремени
येऽर्चयिष्यन्तिye'rcayiṣyantiкоторые почтят
केशवम्keśavamКешаву,
जलस्थंjalasthaṁв воде стоящего,
विविधैःvividhaiḥразными
पुष्पैर्puṣpairцветами, —
मुच्यन्तेmucyanteосвобождаются
यमyamaЯмы
ताडनात्tāḍanātот битья.
घनागमेghanāgameПри туч приходе
प्रकुर्वन्तिprakurvantiтворят
जलस्थंjalasthaṁв воде стоящим
वैvaiвоистину
जनार्दनम्janārdanamДжанардану
येyeкоторые
जनाjanāлюди,
नृपतिnṛpatiцарей
श्रेष्ठśreṣṭhaлучший, —
तेषांteṣāṁим
वैvaiвоистину
नरकंnarakaṁад
ध्रुवम्dhruvamнепременно»
इतिitiтак.
एवम्evamТак
अन्यत्रापिanyatrāpiв ином также.
परिचर्याparicaryāПрислуживания
विधौvidhauв уставе
तद्tadтому
देशdeśaместу,
कालkālaвремени
सुखदानिsukhadāniсчастье дающие
शतशोśataśoсотнями
विहितानिvihitāniпредписаны;
तद्tadтому
विपरीतानिviparītāniпротивоположные
निषिद्धानिniṣiddhāniзапрещены
चcaже.
विष्णुviṣṇuВ Вишну-
यामलेyāmaleямале:
विष्णोःviṣṇoḥ«Вишну
सर्वsarvaвсех
र्तुrtuвремён года
चर्याम्caryāmобхождение»
इतिitiтак.
अतataОттого
एवोक्तंevoktaṁименно сказано:
यद्yad«что
यद्yadи что
इष्टतमंiṣṭatamaṁжеланнейшее
लोकेlokeв мире»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее.
तत्रtatraТам
तत्रेष्टtatreṣṭaи там желанной
मन्त्रmantraмантры
ध्यानdhyānaсозерцания
स्थलंsthalaṁместо
चcaже
सर्वर्तुsarvartuвсех времён года
सुखsukhaсчастья
मयmayaсостоящим,
मनोहरmanoharaпленительных
रूपrūpaоблика,
रसrasaвкуса,
गन्धgandhaзапаха,
स्पर्शsparśaкасания,
शब्दśabdaзвука
मयत्वेनैवmayatvenaivaсостоящим именно
ध्यातुंdhyātuṁсозерцать
विहितम्vihitamпредписано
अस्तिastiесть.
अन्यथाanyathāИначе
तत्tatтого
तद्tadи того
आग्रहस्यāgrahasyaнастояния
वैयर्थ्यंvaiyarthyaṁбессмысленность
स्यात्syātбыла бы.
तस्माद्tasmādПотому
अग्न्य्agnyв огне
आदौādauи прочем
तत्tatтого
तद्tadи того
अन्तर्यामिantaryāmiвнутреннего правителя
रूपrūpaоблик
एवevaименно
भाव्यbhāvyaдолжен представляться —
इतिitiтак
स्थितम्sthitamустановлено.
Translation

Затем и иные вместилища таковы. Как: «Солнце, огонь, брахманы, коровы, вайшнав, пространство, ветер, вода, земля, сам человек и все существа — места моего почитания, о благой. В солнце пусть чтит меня троякою знанием, в огне — возлиянием, в лучшем из брахманов — гостеприимством, в коровах, о милый, — травою и прочим. В вайшнаве — добрым обхождением с родичем, в сердце и в пространстве — стойкостью созерцания, в ветре — разумением его главным, в воде — веществами, начиная с воды. На алтаре — сердцами мантр, в себе — яствами себе; и во всех существах пусть чтит меня равностью, как знающего поле. И в этих обителях пусть, сосредоточенный, почитает меня, созерцая мой облик — четырёхрукий, умиротворённый, с раковиною, диском, булавою и лотосом».

И тика: «Ныне он говорит одиннадцать вместилищ почитания: „солнце“. О благой! Различие средства почитания по различию вместилища он говорит тремя стихами: „солнце“. „Троякою знанием“ — гимнами, предстоянием и прочим. „О милый“ — о Уддхава! „Разумением его главным“ — видением дыхания. „В воде“ — водою и прочими веществами, возлиянием и прочим. „На алтаре“ — на земле. „Сердцами мантр“ — ньясами тайных мантр. Созерцаемое во всех вместилищах он говорит: „в этих обителях“. „Так“ — этим образом; „в этих“ — в обителях» — вот она.

И хотя всюду здесь исследуется именно четырёхрукий, ход двоякий: одно — прислуживание самому вместилищу, имеющее признаком почитание того, кто в нём обитает, — как установка того обитателя через обмазывание храма и прочее. Как «в вайшнаве — добрым обхождением с родичем», «в коровах, о милый, — травою и прочим» и далее. Ибо доброе обхождение с родичем имеет предметом вайшнава, а во Владыке преподаётся настроение господина — в «ко Владыке, к подвластным Ему» и далее. Так же и даяние травы и пищи уместно как поднесение корове, а не как поднесение, равное поднесению шри четырёхрукому, ибо оно для Него неядомо. И там же прежде сказано: «Что в мире желаннее всего и что весьма дорого тебе самому, — то и то подноси мне: это служит к бесконечности». А иной ход имеет признаком непосредственное почитание самого обитателя, как: «в сердце и в пространстве — стойкостью созерцания», «в воде — веществами, начиная с воды» и далее.

Здесь, в огне и прочем, надо помышлять именно Его облик внутреннего правителя, и никогда — тот особый, себе желанный облик, что есть прибежище особого служения собственной любви. Ему должно служить всячески именно любовью, рождённою разумением высшей нежности и прочего; как сказано самим шри Бхагаваном: «одеждою, шнуром, украшениями» и далее. И какова у них мера преданности, такое настроение слышится и у Высшего Владыки. Как в Нарадии: «Хришикеша берётся преданностью, а не богатствами, о держатель земли; почтённый преданностью, Вишну даёт желаемое. Даже водою почтённый владыка мира, Хари, уносящий мучение, скоро приходит к удовлетворению — как томимый жаждою от хорошей воды». Этот пример должен служить опорою. А при противоположном — порок; как в зной почитание Его, стоящего в воде, похвально, а в дожди порицаемо. Что и сказано в Гаруде: «Кто в пору шучи и шукра почтит Кешаву, стоящего в воде, разными цветами, — освобождаются от битья Ямы. А люди, что при приходе туч ставят Джанардану в воду, — им, о лучший из царей, непременно ад». Так и в ином. В уставе прислуживания сотнями предписано то, что даёт счастье по месту и времени, и запрещено противоположное; в Вишну-ямале — «обхождение с Вишну по всем временам года». Оттого и сказано: «Что в мире желаннее всего» и далее. И место созерцания желанной мантры там и там предписано созерцать состоящим из счастья всех времён года, из пленительных облика, вкуса, запаха, касания и звука; иначе то и то настояние было бы бессмысленно. Потому установлено: в огне и прочем должен представляться именно тот и тот облик внутреннего правителя.

Version

4b98574bf08e · published Sep 21, 2026, 12:52:07 AM UTC

Available inRU

Page between verses with