तथा मानसादिपूजायां भूतपूर्वतत्परिकरलीलासंवलितत्वम् अपि न कल्पनामयं, किन्तु यथार्थम् एव । यतस् तस्य प्राकट्यसमये लीलास् तत्परिकराश् च ये प्रादुर्बभूवुः, ते तादृशाश् चाप्रकटम् अपि नित्यं तदीये धाम्नि सङ्ख्यातीता एव वर्तन्ते । असुरास् तु न तत्र चेतना, किन्तु यन्त्रमयतत्प्रतिमानिभा ज्ञेयाः । एवं विहारैः इत्यादौ, निलायनैः सेतुबन्धैर् मर्कटप्लवनादिभिः इतिवत् तत्तल्लीलानां नानाप्रकाशैः कौतुकेनानुक्रियमाणत्वात् । श्रीभगवत्सन्दर्भादौ हि तथा सन्यायं दर्शितम् अस्ति । अथ मानसपूजामाहात्म्यं, यथा नारदपञ्चरात्रे श्रीनारायणवाक्यम्—अयं यो मानसो योगो जराव्याधिभयापहः इत्यादौ— यश् चैतत् परया भक्त्या सकृत् कुर्यान् महामते । क्रमोदितेन विधिना तस्य तुष्याम्य् अहं मुने ॥ इति । एषा क्वचित् स्वतन्त्रापि भवति । मनोमय्या मूर्तेर् अष्टमतया स्वातन्त्र्येण विधानात्—अर्चादौ हृदये वापि यथोपलब्धोपचारकैः इत्य् आविर्होत्रवचनेन वाशब्दात् । अथ पूजास्थानानि विचार्यन्ते । तानि च विविधानि । तत्र शालग्रामादिकं तत्तद्भगवदाकाराधिष्ठानम् इति चिन्त्यम्, आकारवैलक्षण्यात्, शालग्रामशिला यत्र तत्र सन्निहितो हरिः इत्याद्युक्तेः । तत्र च स्वेष्टाकारस्यैव भगवतोऽधिष्ठानं सुष्ठु सिद्धिकरम्, तस्मिन्न् एवायत्नतस् तदीयप्राकट्यात्, मूर्त्याभिमतयात्मनः इत्य् उक्तेः । श्रीकृष्णादीनां तु मथुरादिक्षेत्रं महाधिष्ठानम्, मथुरा भगवान् यत्र नित्यं सन्निहितो हरिः इत्याद्युक्तेः । तथा तत्तन्मन्त्रध्येयवैभवत्वेन मथुरावृन्दावनादीनां श्रीगोपालतापन्यादौ प्रख्यातत्वात् । मथुरादिक्षेत्राण्य् एवान्यत्राधिष्ठाने ध्यानेन प्रकाश्य तेषु भगवांश् चिन्त्यते । अथ श्रीमत्प्रतिमायां तु तदाकारकरूपतयैव चिन्तयन्ति, आकारैक्यात्, शिलाबुद्धिः कृता किं वा प्रतिमायां हरेर् मया इति भावनान्तरे दोषश्रवणाच् च । एवम् एव श्रीभगवता चलाचलेति द्विविधा प्रतिष्ठा जीवमन्दिरम् इत्य् उक्तम् । प्रतिष्ठा प्रतिमा जीवस्य जीवयितुः परमात्मनो मम मन्दिरं मदङ्गप्रत्यङ्गैर् एकाकारतास्पदम् इत्य् अर्थः । यद् वा, प्रतिष्ठालक्षणेन कर्मणा पूर्वोक्ता प्रतिमा मम तदास्पदं भवतीत्य् अर्थः । तथा च श्रीहयशीर्षपञ्चरात्रे श्रीमूर्तिप्रतिष्ठाप्रसङ्गे, विष्णो सन्निहितो भव इति सान्निध्यकरणमन्त्रविशेषानन्तरं मन्त्रान्तरम्— यच् च ते परमं तत्त्वं यच् च ज्ञानमयं वपुः ।
tathā mānasādi-pūjāyāṁ bhūta-pūrva-tat-parikara-līlā-saṁvalitatvam api na kalpanā-mayaṁ, kintu yathārtham eva | yatas tasya prākaṭya-samaye līlās tat-parikarāś ca ye prādurbabhūvuḥ, te tādṛśāś cāprakaṭam api nityaṁ tadīye dhāmni saṅkhyātītā eva vartante | asurās tu na tatra cetanā, kintu yantra-maya-tat-pratimā-nibhā jñeyāḥ | evaṁ vihāraiḥ ity-ādau, nilāyanaiḥ setu-bandhair markaṭa-plavanādibhiḥ itivat tat-tal-līlānāṁ nānā-prakāśaiḥ kautukenānukriyamāṇatvāt | śrī-bhagavat-sandarbhādau hi tathā sa-nyāyaṁ darśitam asti | atha mānasa-pūjā-māhātmyaṁ, yathā nārada-pañcarātre śrī-nārāyaṇa-vākyam—ayaṁ yo mānaso yogo jarā-vyādhi-bhayāpahaḥ ity-ādau— yaś caitat parayā bhaktyā sakṛt kuryān mahā-mate | kramoditena vidhinā tasya tuṣyāmy ahaṁ mune || iti | eṣā kvacit svatantrāpi bhavati | mano-mayyā mūrter aṣṭamatayā svātantryeṇa vidhānāt—arcādau hṛdaye vāpi yathopalabdhopacārakaiḥ ity āvirhotra-vacanena vā-śabdāt | atha pūjā-sthānāni vicāryante | tāni ca vividhāni | tatra śālagrāmādikaṁ tat-tad-bhagavad-ākārādhiṣṭhānam iti cintyam, ākāra-vailakṣaṇyāt, śālagrāma-śilā yatra tatra sannihito hariḥ ity-ādy-ukteḥ | tatra ca sveṣṭākārasyaiva bhagavato'dhiṣṭhānaṁ suṣṭhu siddhi-karam, tasminn evāyatnatas tadīya-prākaṭyāt, mūrtyābhimatayātmanaḥ ity ukteḥ | śrī-kṛṣṇādīnāṁ tu mathurādi-kṣetraṁ mahādhiṣṭhānam, mathurā bhagavān yatra nityaṁ sannihito hariḥ ity-ādy-ukteḥ | tathā tat-tan-mantra-dhyeya-vaibhavatvena mathurā-vṛndāvanādīnāṁ śrī-gopāla-tāpany-ādau prakhyātatvāt | mathurādi-kṣetrāṇy evānyatrādhiṣṭhāne dhyānena prakāśya teṣu bhagavāṁś cintyate | atha śrīmat-pratimāyāṁ tu tad-ākāraka-rūpatayaiva cintayanti, ākāraikyāt, śilā-buddhiḥ kṛtā kiṁ vā pratimāyāṁ harer mayā iti bhāvanāntare doṣa-śravaṇāc ca | evam eva śrī-bhagavatā calācaleti dvividhā pratiṣṭhā jīva-mandiram ity uktam | pratiṣṭhā pratimā jīvasya jīvayituḥ paramātmano mama mandiraṁ mad-aṅga-pratyaṅgair ekākāratāspadam ity arthaḥ | yad vā, pratiṣṭhā-lakṣaṇena karmaṇā pūrvoktā pratimā mama tad-āspadaṁ bhavatīty arthaḥ | tathā ca śrī-hayaśīrṣa-pañcarātre śrī-mūrti-pratiṣṭhā-prasaṅge, viṣṇo sannihito bhava iti sānnidhya-karaṇa-mantra-viśeṣānantaraṁ mantrāntaram— yac ca te paramaṁ tattvaṁ yac ca jñāna-mayaṁ vapuḥ |
Так же и то, что при умственном и прочем почитании оно сопряжено с бывшими прежде Его свитою и играми, — не выдумка, а соответствует действительности. Ибо те игры и та свита, что явились во время Его явления, таковыми же и неявленно вечно пребывают в Его обители, числом без счёта. А асуры там не одушевлены: их надо знать подобными механическим изваяниям. Так в «забавами» и далее, подобно «пряталками, постройкою мостов, обезьяньими прыжками и прочим», — ибо тем и тем играм с любопытством подражают разные проявления. В шри Бхагават-сандарбхе и прочем это показано с доводом.
Затем слава умственного почитания — как речение шри Нараяны в Нарада-панчаратре, в «Это умственное сопряжение, уносящее старость, недуг и страх» и далее: «А кто, о великого разума, хоть однажды сотворит его с высшею преданностью, по возглашённому порядку устава, — им я доволен, о молчальник». И кое-где оно бывает и самостоятельным: ибо образ, состоящий из ума, предписан восьмым, самостоятельно, — и по слову «или» в речении Авирхотры: «в изображении и прочем или же в сердце, какими найдутся принадлежностями».
Затем рассматриваются места почитания; они разновидны. Шалаграму и прочее надо мыслить вместилищем того и того облика Бхагавана — по инаковости облика и по сказанному «Где шалаграма-камень, там присутствует Хари» и далее. И там вместилище Бхагавана именно в своём желанном облике хорошо даёт совершенство, ибо в нём Он является без усилия, — по сказанному «тем образом, который ему любезен». А у шри Кришны и прочих великое вместилище — поле Матхуры и прочие, по сказанному «Матхура, где всегда присутствует Бхагаван Хари» и далее; и потому, что Матхура, Вриндаван и прочие известны в шри Гопала-тапани и прочем как созерцаемое величие тех и тех мантр. А в ином вместилище поля Матхуры и прочие проявляют созерцанием и в них мыслят Бхагавана.
В шримат изваянии же Его мыслят именно как имеющего тот самый облик, по единству облика, — и потому, что при ином представлении слышится порок: «Не сотворил ли я в изваянии Хари разумения камня?» Так и сказано шри Бхагаваном: «Двоякая установка, подвижная и неподвижная, — храм живого». «Установка» — изваяние; «живого» — оживляющего, Параматмана, меня; «храм» — прибежище единообразия с моими членами и подчленами; таков смысл. Или: обрядом, имеющим признаком установку, прежде названное изваяние становится тем моим прибежищем; таков смысл. Так и в шри Хаяширша-панчаратре, при случае установки шри мурти, сразу после особой мантры, творящей присутствие, — «О Вишну, будь присутствующим», — иная мантра: «Та твоя высшая истина и то тело, что состоит из знания, —
575864464594 · published Sep 21, 2026, 12:52:07 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Изваяние не «представляет» Его и не «содержит»: обряд называет его храмом — местом, где Он стоит в том самом облике, в каком Его любят.