वर्णाश्रमाचारकथनारम्भे नरमात्रधर्मकथनेऽपि— धर्ममूलं हि भगवान् सर्ववेदमयो हरिः । स्मृतं च तद्विदां राजन् येन चात्मा प्रसीदति ॥ धर्मस्य मूलं प्रमाणं भगवान् । यतः सर्ववेदमयः । स्मृतं स्मृतिश् च, तद्विदां वेदमयभगवद्विदां, तस्य प्रमाणम् । आभ्यां तद्बहिर्मुखधर्मस्यापार्थत्वं भगवद्धर्मस्यैवावश्यकत्वं चोक्तम् । अत एव— वेदोऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम् । आचारश् चैव साधूनाम् आत्मनस् तुष्टिर् एव च ॥ इति मनुस्मृतिवाक्याद् अप्य् अत्र विशिष्टतयोपदिष्टम् । तच् च युक्तम्— धर्मः प्रोज्झितकैतवोऽत्र परमो निर्मत्सराणां सतां वेद्यं वास्तवम् अत्र वस्तु शिवदं तापत्रयोन्मूलनम् । इत्य् उक्तत्वात् । येनैव धर्मेण मनः प्रसीदति इत्य् अनेन येनात्मा सुप्रसीदति इतिवत् सुशब्दविशिष्टतयानुक्तत्वात् तच्छ्रवणादिलक्षणसाक्षाद्भक्तेर् एव प्रशस्तत्वं च बोधितम् । तत्तत्सर्वधर्मकथनान्ते तु स्वयम् एव स्वस्य तृतीये गन्धर्वजातौ जन्मन्य् आनुषङ्गिकं भगवद्गानमात्रं सत्कर्मोक्त्वा, द्वितीये च शूद्रजातौ जन्मनि सत्सङ्गजश्रवणादिमात्रं तद् उक्त्वा, स्वस्य तादृशभगवत्पार्षदत्वपर्यन्तफलप्राप्तौ तथाविधम् अपि स्वधर्मलक्षणं कारणान्तरं नादृतवान् । तथा हि तत्रैव—यथा हियूयम् इत्य् अस्य टीका च—एतच् च सर्वसाधारणम् उक्तम् । भक्तस्य तु भक्तिर् एव सर्वपुरुषार्थहेतुर् इति पाण्डवान् एव लक्ष्यीकृत्याह—यथा हि ॥ इत्य् एषा । तस्माद् अत्रापि साक्षात् भक्ताव् एव तात्पर्यम् । अथात्र त्यक्त्वा स्वधर्मं चरणाम्बुजं हरेर् भजन्न् अपक्वोऽथ पतेत् ततो यदि इत्यादौ भक्तेर् धर्मातिरिक्तत्वेऽपि, श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गतेः इत्यादिनोत्तरग्रन्थे धर्मत्वविधानं सर्वेष्व् अपि प्राणिष्व् आवश्यकत्वापेक्षया परमश्रेयोरूपत्वापेक्षया च लाक्षणिकम् एव । वस्तुतस् तु पञ्चमे तत्रापि इत्यादिगद्ये, भगवतः कर्मबन्धविध्वंसनश्रवणस्मरणैत्यादिना श्रीजडभरतस्य या भक्तिनिष्ठोक्ता, तस्या पितर्य् उपरत इत्यादिगद्ये, त्रय्यां विद्यायाम् एव पर्यवसितमतयो न परविद्यायाम् इत्यादिना तदवज्ञातॄणां तद्भ्रातॄणाम् अज्ञत्वबोधनेन धर्मातिरिक्तत्वं परविद्यात्वं च बोधितम् । अत एवोक्तं श्रीनारसिंहे— सनकाद्या निवृत्ताख्ये तेन धर्मे नियोजिताः । प्रवृत्ताख्ये मरीचाद्या मुक्त्वैकं नारदं मुनिम् ॥ इति । तेन ब्रह्मणेति प्राकरणिकम् । तथा लक्षणामयकष्टकल्पनया श्रवणादीनां स्वधर्मान्तर्गणना च बहिर्मुखानाम् अपि साक्षाद्भक्तिप्रवर्तनायैव । एवम् अन्यत्राप्य् अन्यमिश्रभक्त्युपदेशवाक्येषु ज्ञेयम् । तस्माद् अपि भक्ताव् एव तात्पर्यम् इति ॥ ॥
varṇāśramācāra-kathanārambhe nara-mātra-dharma-kathane'pi— dharma-mūlaṁ hi bhagavān sarva-vedamayo hariḥ | smṛtaṁ ca tad-vidāṁ rājan yena cātmā prasīdati || dharmasya mūlaṁ pramāṇaṁ bhagavān | yataḥ sarva-vedamayaḥ | smṛtaṁ smṛtiś ca, tad-vidāṁ vedamaya-bhagavad-vidāṁ, tasya pramāṇam | ābhyāṁ tad-bahirmukha-dharmasyāpārthatvaṁ bhagavad-dharmasyaivāvaśyakatvaṁ coktam | ata eva— vedo'khilo dharma-mūlaṁ smṛti-śīle ca tad-vidām | ācāraś caiva sādhūnām ātmanas tuṣṭir eva ca || iti manusmṛti-vākyād apy atra viśiṣṭatayopadiṣṭam | tac ca yuktam— dharmaḥ projjhita-kaitavo'tra paramo nirmatsarāṇāṁ satāṁ vedyaṁ vāstavam atra vastu śivadaṁ tāpa-trayonmūlanam | ity uktatvāt | yenaiva dharmeṇa manaḥ prasīdati ity anena yenātmā suprasīdati itivat su-śabda-viśiṣṭatayānuktatvāt tac-chravaṇādi-lakṣaṇa-sākṣād-bhakter eva praśastatvaṁ ca bodhitam | tat-tat-sarva-dharma-kathanānte tu svayam eva svasya tṛtīye gandharva-jātau janmany ānuṣaṅgikaṁ bhagavad-gāna-mātraṁ sat-karmoktvā, dvitīye ca śūdra-jātau janmani sat-saṅgaja-śravaṇādi-mātraṁ tad uktvā, svasya tādṛśa-bhagavat-pārṣadatva-paryanta-phala-prāptau tathāvidham api sva-dharma-lakṣaṇaṁ kāraṇāntaraṁ nādṛtavān | tathā hi tatraiva—yathā hiyūyam ity asya ṭīkā ca—etac ca sarva-sādhāraṇam uktam | bhaktasya tu bhaktir eva sarva-puruṣārtha-hetur iti pāṇḍavān eva lakṣyīkṛtyāha—yathā hi || ity eṣā | tasmād atrāpi sākṣāt bhaktāv eva tātparyam | athātra tyaktvā sva-dharmaṁ caraṇāmbujaṁ harer bhajann apakvo'tha patet tato yadi ity-ādau bhakter dharmātiriktatve'pi, śravaṇaṁ kīrtanaṁ cāsya smaraṇaṁ mahatāṁ gateḥ ity-ādinottara-granthe dharmatva-vidhānaṁ sarveṣv api prāṇiṣv āvaśyakatvāpekṣayā parama-śreyo-rūpatvāpekṣayā ca lākṣaṇikam eva | vastutas tu pañcame tatrāpi ity-ādi-gadye, bhagavataḥ karma-bandha-vidhvaṁsana-śravaṇa-smaraṇa-ity-ādinā śrī-jaḍa-bharatasya yā bhakti-niṣṭhoktā, tasyā pitary uparata ity-ādi-gadye, trayyāṁ vidyāyām eva paryavasita-matayo na para-vidyāyām ity-ādinā tad-avajñātṝṇāṁ tad-bhrātṝṇām ajñatva-bodhanena dharmātiriktatvaṁ para-vidyātvaṁ ca bodhitam | ata evoktaṁ śrī-nārasiṁhe— sanakādyā nivṛttākhye tena dharme niyojitāḥ | pravṛttākhye marīcādyā muktvaikaṁ nāradaṁ munim || iti | tena brahmaṇeti prākaraṇikam | tathā lakṣaṇā-maya-kaṣṭa-kalpanayā śravaṇādīnāṁ sva-dharmāntar-gaṇanā ca bahirmukhānām api sākṣād-bhakti-pravartanāyaiva | evam anyatrāpy anya-miśra-bhakty-upadeśa-vākyeṣu jñeyam | tasmād api bhaktāv eva tātparyam iti || ||
В начале изложения обычая варн и ашрамов, при изложении закона человека вообще: «Ведь корень закона — Бхагаван, Хари, полный всех Вед; и смрити знатоков его, о царь, которым и умиротворяется душа». Корень, свидетельство закона — Бхагаван, ибо он полон всех Вед. «Смритам» — и смрити знатоков его, то есть знатоков Бхагавана, полного Вед, — его свидетельство. Этими двумя сказаны и бесцельность закона, отвращённого от него, и необходимость именно бхагаватского закона. Оттого здесь наставлено особым образом и против речения «Ману-смрити»: «Корень закона — вся Веда, смрити и нрав её знатоков, обычай благих и удовлетворение себя». И это уместно, ибо сказано: «Здесь высший закон благих, независтливых, с отброшенным обманом; здесь познаваема действительная вещь, дающая благо, искореняющая три муки».
А словами «каким именно законом умиротворяется ум» — а не «которым душа совершенно умиротворяется», с приставкою «су», — возвещено и превосходство именно непосредственной преданности, отличаемой как слушание о нём и прочее.
В конце же изложения всех тех и этих законов он сам, говоря о своём третьем рождении — в роде гандхарвов, — назвал благим деянием лишь побочное пение о Бхагаване, а о втором, в роде шудр, — лишь слушание и прочее, рождённое общением с благими; и при обретении такого плода, вплоть до спутничества Бхагавану, он не почтил никакой иной причины, отличаемой как свой закон. Так и тика к «Как ведь вы» там же: «Это сказано как общее для всех; а у преданного преданность и есть причина всех целей человека, — и, имея в виду именно Пандавов, он говорит „как ведь“». Потому и здесь смысл — в непосредственной преданности.
А что в «Если тот, кто, оставив свой закон, почитает лотос-стопу Хари, незрелым падёт оттуда» и далее преданность превосходит закон, — а далее в тексте, в «Слушание, воспевание и памятование его, прибежища великих» и прочем, ей предписывается быть законом, — то это переносно: ради того, что она необходима всем существам, и ради того, что она есть высшее благо. По сути же в пятой песни, в прозе «там же» и далее, та стойкость преданности шри Джада-Бхараты, что сказана в «Слушание, памятование Бхагавана, уничтожающие узы деяний» и далее, — а в прозе «Когда отец упокоился» и далее, словами «Их разум завершился на тройственном знании, а не на высшем», возвещением о незнании его братьев, презиравших его, — возвещено и то, что она превосходит закон, и то, что она есть высшее знание. Оттого и сказано в шри «Нарасимхе»: «Санака и прочие назначены им на закон, зовомый прекращением, а Маричи и прочие — на зовомый деятельностью, кроме одного мудреца Нарады». «Им» — Брахмою, по разделу.
А счисление слушания и прочего внутри своего закона — с переносом, трудным измышлением — сделано лишь ради того, чтобы и обращённых вовне привести к непосредственной преданности. Так же следует знать и в других местах, в речениях, наставляющих преданность, смешанную с иным. Потому и отсюда смысл — именно в преданности.
9b5a81455dfb · published Sep 21, 2026, 12:52:07 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Приставка «су» и её отсутствие решают здесь больше, чем целый довод: закон умиротворяет ум, а совершенно умиротворяет душу только одно.